Frantsýzdar Aljirdi bilegende «qarasiraqtar» otarshynyń súiek-saiaǵy birinshi tiip, shylqyp ómir súrgen ǵoi. Keiinnen frantsýzdar Aljirden ketip, arabtar bilikke kelgende, olar qoqys terip ketýshi edi. Sebebi, bular arab tilin de, dinin de, mádenietin de qaqpaityn otarshyldardyń buryńǵy quly edi.
Olar «bul arap eshqashan el bolmaidy, frantsýzdarsyz biz qurimyz» dep eń alǵash baibalam salyp, Aljirge azattyq bergen prezident de Golldi jek kórip, tipti oǵan qastandyq ta jasaýǵa umtylypty.
Arab ultshyldaryn otarshyldarǵa ustap berip olarmen belsendi túrde kúresip ábden qanyn ishken. Aqyry, ýaqyt óte kele arabtar bulardy birtindep Frantsiiaǵa qýyp, óz memleketterin qurýǵa kirisken.
Jalpy, otarshyldyq saiasatynyń saldary tutas ult úshin tragediiaǵa ainalyp, ol tez kete qoimaitynyn osydan ańǵarýǵa bolady.
Meni qazir Oǵyz Doǵanǵa qarsy sháýildep otyrǵan ózge tildi qandastarymyz ben olardyń jeteginde júrgen sanasyz qazaqtardy kórgende esime sol «Aljir mysaly» túsedi.
Shyn máninde, bizdiń orystildi qandastarymyz baiaǵy imperiianyń solaqai saiasatynan qurbany bolyp, dininen ajyrap qaldy. Bizde negizi olardy qaita ulttyq uiasyna oraltý úshin reabilitatsiialyq jumystary júrgizip, olardyń betin qaitarýdyń áreketi jasalynýy kerek edi. Biraq bizde ondai jumystar júrgizilgen joq.
Kezinde Gitlerdi Niýrnberg soty, nemistendirý saiasaty úshin de aiyptaǵan ǵoi. Aiyptaý bóliminde «germanizatsiia» degen bir pýnkti bolǵan. Gitekeń de kezinde biraz ulttardy zorlyqpen nemistendirgisi kelgen ǵoi. Keiinnen onysy oǵan aiyp bolyp taǵyldy.
Orys imperiiasynyń Eýraziia halyqtaryna jasaǵan tap sondai rýsifikatsiiasyn qylmys dep baǵalaýǵa bolady. Al bizdiń orystildi qandastar – is júzinde sondai qylmystyq saiasattyń qurbandary.
Ókinishke orai, bulardyń bireýi de ony túsinip júrgen joq. Tipti olar bilik tutqasyn ustap, orystyń eteginen jarmasyp saiasat júrgizip keledi.
Oljas ÁBIL
