Prezidentimizdiń álemdegi nebir azýyn aiǵa bilegen alpaýyt elderdiń memleket basshylarymen ótken kezdesýlerine qatysyp, kórgen-bilgenderimdi talai márte jazdym, túrli derekti filmderde kórsettim. Alla buiyrtsa, kókeide qalǵan kórikti oilardy keńinen kósilip jazatyn ýaqyt ta keler.
Qazaqta "Aitpasa sózdiń atasy óledi" degen mátel bar. Ejelden tósekte basy, tóskeide maly qosylǵan, tamyrlas, týystas qazaq pen qyrǵyzdyń arasyna barǵan saiyn jik túsirip bara jatqan shetin máselege qatysty ún qosýdy azamattyq paryzym dep sanaimyn.
Qazaq ne aitsa da taýyp aitqan ǵoi. Sóz - óte qýatty qarý. Áitpese, atalarymyz: "Taýdy, tasty jel buzar, adamzatty sóz buzar" dep aitar ma edi?
Qazir áleýmettik jeli ataýlyny ashyp qalsań da, kompiýterdiń tetigin basyp qalsań da Atambaevtyń qazaq pen qyrǵyz arasyna ot tastaǵan sózderi jeldei esip tur. Bildei bir úlken memleketti basqaryp otyrǵan Prezidenttiń aýzynan qaita-qaita shyǵyp jatqan bylapyt sózder, eki el arasyna iritki salyp, alataidai búldirýde.
Boiynda ulttyq namysy bar azamattyń oǵan shydaýy múmkin emes. Aidyń kúni amanynda Atambaevty ne túlen túrtti? Biz onyń basqasha sairaǵan kezin de óz kózimizben kórip, qulaǵamyzben tyńdaǵanbyz. Endi siz de oǵan nazar salyńyz.
Ol ne dep edi?
Atambaev 2014 jyldyń qarashasynda Qazaqstanǵa kelgen resmi saparyn: "Ia priznalsia v ýzkom krýgý, chto ia vsegda jalel o tom, chto ne ý nas pervyi prezident byl Nazarbaev. Vy vse-taki tsenite, beregite svoego Prezidenta", - degen maqtaýmen bastap, "Ia malo kogo hvaliý, Vy na samom dele, Nýrsýltan Abishevich, velikii chelovek s shedroi dýshoi, i, navernoe, Bog poetomý Vas liýbit, i, navernoe poetomý Bog tak mnogo daet Vam i Kazahstaný. I ne zria za eti gody takoi ryvok sdelan v Kazahstane", - degen sózdermen aiaqtady (dáiekshe túpnusqa tilinde bir sózi ózgermesten berildi).
Jai ǵana "degen" joq, eki qolyn kezek-kezek sermep, esile, egile sóilegen. Osyndai "júrekjardy" lebiz bildirgen qyrǵyz Prezidentiniń danyshpan Abai aitqandai: "Dóń ainalmai ant atyp, ar jaǵy búksip, byqsitynyn" ol kezde, biz, árine, bilgen joqpyz.
Atambaevtyń saýaty shamaly adam ekenin Qazaqstanǵa kelgen saparynda: "Revoliýtsiiaǵa deiingi qazaqtar týraly derekter únemi qyrǵyzdar jaily zertteýlerde berilgen", - degen sózinen-aq baiqaǵanbyz.
Men kandidattyq dissertatsiiamdy "Orys entsiklopediialaryndaǵy qazaq tarihynan" qorǵadym. Revoliýtsiiaǵa deiin qazaqtar "kirgizy" nemese "kirgiz-kaisaki" degen ataýmen, al qyrǵyzdar "kara kirgizy", "býrýty", "dikokamennye kirgizy" dep berilgen (Entsiklopedicheskii slovar "Brokgaýz - Efron", 1895 jyl, 15-tom, 101-bet).
Tipti, Qazaq avtonomiialyq respýblikasy 1920-25 jyldary Qyrǵyz ASSR-i dep atalyp, 1924 jyly Orta Aziiada júrgizilgen ákimshilik-territoriialyq bólinisten keiin ǵana dúniege kelgen RSFSR quramynda qyrǵyzdar avtonomiiasy resmi túrde "Qara-qyrǵyz avtonomiialyq oblysy" dep atalǵan. Al Atambaev "kirgizy" degen zertteýlerdi oqymai-aq syrtynan bárin túgel qyrǵyzǵa tiesili dep kelgen.
Televizordy qosyp qalsam...
Biyl jazda televizordy qosyp qalsam Atambaev: "Dlia nas, kirgizov, Rossiia - eto nasha istoricheskaia prarodina", - dep soǵyp tur. Jaǵamdy ustadym. Biz biletin "Manasta" qyrǵyzdar Altaidan Alataýǵa qonys aýdarǵanda túbi bir túrki jurtynyń altyn besigi - Altaida sary orystyń ózi túgil, izi de bolmaǵan.
Al 2015 jyly Túrkiiaǵa barǵan saparynda ol: "...kajdyi kyrgyz znaet, chto dlia kyrgyzov Týrtsiia - pýtevodnaia zvezda, Rodina-mat, ýkazyvaiýshaia nam dorogý", - dep soqqan edi.
Ultyn súietin azamatta bir ǵana ana, bir ǵana Otan bolady. Osy eki qasietti uǵymdy biz bir qaýyzǵa syidyryp, "Otan-Ana" deimiz. Ol - árkim úshin óziniń, ata-babasynyń kindik qany tamǵan jeri. Saiasat úshin talai nárseni aitýǵa bolar-aý, biraq el aman, jurt tynyshta "Otan-Anany" aiyrbastaý múlde aqylǵa syimaityn nárse.
"Baqsam baqa eken" degendei, Atambaevty keshirýge ábden bolady eken?! Sebebi, ol óziniń qaidan shyqqanyn tipten bilmeitin bolyp shyqty?! Dál osy jerde jurt maǵan "tym artyq ketti-aý" deitin de bolar. Endeshe aitar ýájimniń dáleli men dáiegin Atambaevtyń óz aýzynan tyńdap kórińiz. Ol óziniń 2011 jyldyń 21 mamyrynda bergen suhbatynda: "Ia ploho znaiý svoiý rodoslovnýiý. Znaiý, chto v moem rodý byli revoliýtsionery, no otkýda my rodom neizvestno", - degen eken.
Kezinde Atambaevtyń: "Qazaqty Shyńǵys han tuqymy bilep kelgen", - degen besinshi synyptyń balasyna deiin málim aksiomany kinárat retinde alǵa tartqanda, apyrai, myna kisi Shyńǵystyń bir tuqymy Qubylai - Qytaidy, Joshy urpaǵy - orys, qazaqty, Shaǵatai áýleti - qyrǵyz, ózbek, túrkimendi, Qulaǵý juraǵaty - kavkaz, arab, parsy jurtyn bilegenin bilmegeni me?
Qazaq HV ǵasyrdan derbes handyq retinde bólinip shyqqanda, qyrǵyzdar orys otarlyǵyna deiin Qoqan handyǵyna qarap kelgeninen esh habarsyzdyǵyna tań-tamasha qalyp edik. Sóitsek, ol óz ultynyń tarihyn qoiyp, ata-babasynyń qaidan taraitynyn múlde bilmeitin bolyp shyqty.
Keiingi kezde Atambaevtyń aýzynan memleket basshysy túgil, esi durys adam aita qoimaityn sózder shyǵa bastady. Prezident oryntaǵynda emes, quddy bir túrmede nemese aýrýhanada otyrǵan adamǵa tán "shesterka", "kozel", "mangýrt", "idioty", "voniýchie", "ýrody", "dermo", "barany" degen sózderdi ońdy-soldy sýdai sapyratyn boldy. Bul - tek jazýdy kóteretinderi ǵana. Kótermeitini qanshama. Men ár sózime árdaiym abailap qarailaityn adammyn. Joǵaryda "aýrýhana" sózin de emotsiiaǵa berilgendikten keltirip otyrǵan joqpyn.
Kezinde...
Vikiliks Qyrǵyzstanda AQSh-tyń elshisi bolǵan Stiven Iangtyń: "Atambaev stradaet sereznymi psihicheskimi rasstroistvami, ot kotoryh on periodicheski lechilsia v odnom týretskom voennom gospitale. Zabolevanie harakterizýetsia rezkimi smenami nastroeniia, periodami neadekvatnogo povedeniia, vspyshkami neobosnovannogo gneva i paranoidalnym sindromom, vyrajaiýshimsia v brede patsienta, chto ego hotiat ýbit.
Tak, 22 maia 2007 g. on zaiavil o "pokýshenii" na svoiý personý: "Menia otravili v moem rabochem kabinete. Dali stakan vody, ia vypil, posle chego dva dnia nahodilsia bez soznaniia". Zloýpotrebleniia alkogolem tolko ýsýgýbliaiýt sostoianie psihiki patsienta", - degen pikirin jariialady. Mine, tájiribeli diplomattyń dál osyndai baǵasynan keiin Atambaevtyń sóziniń de, óziniń de parqy túp-túgelimen oryn-ornyna kele qalady.
Basynda Atambaevtyń bul áreketin men qýlyq shyǵar dep oilaýshy edim. Danyshpan Abai mundailardyń da diagnozyn: "Qýlyq emes, bul - bir - dert, Turlaýy joq qubylyp", - dep baiaǵyda-aq berip ketken eken. Buǵan ne alyp-qosýǵa bolady? Atambaev qyrǵyz tarihynda nesimen qalady? Tym aryǵa barmai-aq, kez kelgen eldiń damý deńgeiin anyq kórsetetin eki-aq derek keltireiik.
Ol bilikke kelgennen keiingi 2012 jyly Qyrǵyzstannyń jalpy ishki ónimi 6,6 milliard dollar bolsa, ótken jyly ol 6,5 milliardqa ketti. Iá, biz aitýǵa da, jazýǵa da daǵdylanǵandai ósken joq, qaita keri ketti.
Osyǵan qarap, bul elde ósim múlde joq eken dep oilamańyz?! Bar. Eldiń memlekettik qaryzy 2012 jyly 156 mitta atyn shyǵara almaǵan Atambaev osy arandatýshylyǵymen ǵana el esinde qalady. Qazaq-qyrǵyz bir-birine óte jaqyn, týys, baýyr halyq. Kezinde qazaq poeziiasynyń aqbýra aqsaqaly Ábdildá Tájibaev:
"Basymda meniń aq qalpaq,
oiýlap shetin syrǵyzǵan.
Betim de meniń jap-jalpaq,
aiyrmam qaisy qyrǵyzdan", - degen eken.
Endeshe qazaq-qyrǵyz arasyndaǵy áleýmetti alańdatqan yńǵaisyzdaý jaǵdai Atambaevpen birjolata ketip, aldaǵy ýaqytta aǵaiyndy qos halyqtyń yntymaǵy jarasqan, bereke-birlikshil tirligine kýá bolaiyq, aǵaiyn.
Muhtar Qul-Muhammed
Derekkóz: kaz.tengrinews.kz
