Jergilikti quzyrly organ ókilderi solai dep qoqan-loqy da kórsetken. Bul týraly Eýraziia telearnasyndaǵy „Kesh qalmaiyq„ baǵdarlamasynda zardap shegýshi Qazaqstan azamaty Begaly Ómirbek aitty.
[caption id="attachment_35416" align="aligncenter" width="590"]

Ol túrmedegi qorlyǵy týraly sheshilip kóp aita almady, biraq sýyrtpaqtap otyrǵanda syzdyqtatyp aitqanynan tóbe shashyńyz tik turady.
— Ol jaqqa EHRO-ǵa týrist tartý maqsatynda barǵanbyz. Jolai Shyńjańdaǵy áke-sheshemniń halin bilmek bolyp at basyn burdym. Bastyǵym bir kúnge bosatty. Sóitip túnde Qaramaiǵa keldim. Al tańerteń 11-de úige bes saqshy kep tur. Qoldarynda eshqandai qaǵaz joq.
„Sizdiń kómegińiz bolsyn, bizben birge júrip, bir-eki suraǵymyzǵa jaýap berseńiz„ — dedi olar. Bári mádenietti. Sodan erip kete bardym. Olar solai meni aldap soqty. Qalai saqshyhanaǵa kirdik, bári ózgerip shyǵa keldi. Qaltamdaǵynyń bárin sypyryp aldy, Qazaqstan tólqujatyn, telefonnyń bárin. Eshkimmen bailanystyrmai qoidy.
Sodan kompiýterlerin ashyp kórsetti, mine kúmándi qylmysker retinde sizdi ustaý týraly buiryq tur dedi. Boldy, solai segiz ai jattym, 40 keli joǵalttym.
Maǵan taǵylǵan aiyp — viza jasaýmen ainalysqansyz, Siz jasaǵan vizamen adamdar Siriiaǵa, Túrkiiaǵa baryp jatyr degen sekildi áńgimeler aitylyp, jala jabyldy. Biraq eshnárse tappady.
Áke-sheshem, áielim izdeý salyp, elshilikke habarlasqan. Elshiliktegiler „Siz Qazaqstan azamatysyz, sizdiń isińiz bizdiń qadaǵalaýda, ýaiymdamańyz„ — dedi. Aqyry bosap shyqtym. Bosap shyqqanda Qytai jaq aitty, munda týǵan-týysyń bar eken, olarmen bailanysty úzbeiin deseń, qarsy aryzdanba dedi. Mende amal bar ma? Basymnyń, týǵan-týysymnyń amandyǵyna shúkirlik etip, elge qaittym, — deidi ol.
Mal sekildisiń…
Ol jaqtaǵy eldi qinap otyrǵan „Saiasi úirený„ sabaqtary degen bar eken. Bul kisi de sol „sabaqtan„ ótipti.
— …Kompartiianyń adamdary. Solar ózderiniń saiasi qaǵidattaryn miyńyzǵa sińiredi, tamaq isher aldynda Qytai eliniń ánuranyn oryndatady, týy kóteriledi. Qyzyl án dep aitylady, kommýnisterdiń eki ánin oryndaýǵa mindetteledi. Imanyń bolsa, seni lańkestikke daiyndalyp jatqan adam dep esepteidi eken.
Qonaq shaqyryp, toi-dýmanǵa jinalǵany úshin sottalyp jatqandar bar. Menimen birge Aqan degen kisi otyrdy. Jazyqsyz. Kez kelgen syltaýdy aityp, sol araǵa tyǵyp jiberedi. Qazaqstannan bir týysyń zvandasa boldy, sonyń ózi jetip jatyr. Ustalyp ketedi. Bir jyl sol arada oqý kerek bolady. Men ustalǵan segiz aidyń 20 kúninde sol „Saiasi úirený„ ortalyǵynda boldym.
Ánuranyn, qyzyl ánderi jadymda áli sarnap jatyr. Umyta almaimyn solardy. Sodan soń san sanai beremin. Tsifrlar qaitalana beredi sanamda. Óitkeni onda uiyqtai almaisyz (jylap jiberedi). Aiaǵymdy kisendep tapshanǵa bailap tastady. Eki ai solai otyrdym. Sol arada tamaq ishesiń, sol arada úlken, kishi dáret syndyrasyń, mal sekildisiń. Jýyndyrmaidy. Ruqsat joq…
Qytaida qamaýǵa alynyp jatqan qazaqtardyń 90 protsenti Qazaqstanda týysy bar, Qazaqstanmen bailanysy barlar eken.
Áielimniń ishindegi balasyn kúshtep aldyrtyp tastady
[caption id="attachment_35415" align="aligncenter" width="589"]
Aman Ańsaǵan[/caption]
Bul týraly osy baǵdarlamanyń ekinshi qonaǵy Aman Ańsaǵan baian etti. Onyń aitýynsha, arǵy bette úi qamaqta otyrǵan áieliniń ishindegi balasyn Qytai biligi kúshtep aldyrtyp tastaǵan, iaǵni abort jasatqan.
— Shynyn aitqanda, ol meniń ekinshi áielim. Ajyrasqan soń men qazaq dástúri boiynsha ámeńgerlikpen úilendim. Aǵam 2015 jyly qaitys bolǵan edi. 2017 jyly kóktemde Qytaiǵa baryp, jeńgemniń týysqandarynyń aldynan ótip, ruqsatyn aldym. Sóitip úsh balamen ony alyp keteiin degem. Sóitip viza jasattyramyn degende birinshi kedergi paida boldy. Týra sol kezde jergilikti bilik qazaqtardyń barlyǵynyń tólqujatyn jinap alypty. Al tólqujatsyz biz viza jasata almaimyz ǵoi. Tólqujatty keiin beremiz deidi. Biraq qashan ekenin naqty aitpady. Sodan qysym bolǵan soń nekemizdi jasyryn túrde qidyryp, men keri oraldym elge.
Osy arada tilshi baǵdarlama qonaǵynan qysym týraly tereńirek aitýdy surady.
Bizdiń eń birinshi maqsat yqtiiar hat alý kerek bolatyn munda. Sodan soń ǵana azamattyq tirkeýge qujat tapsyra alady ekensiz ǵoi. Balalardyń qujatyn jinap, osynda mektepke berdik. Soǵan ǵana úlgerdik. Basqasyna úlgere almadyq. Óitkeni art jaqtan qýdalaý bastalyp ketti. „Myna jaqtaǵy dúnielerińniń qujatyn túgendeńder„ dep qaitadan shaqyra bastady bizdi. Barǵan soń qujat ta, bári jaiyna qaldy.
„Nekedegi adam ekensiz, endi Qazaqstanǵa baratyn bolsań, ol jaqqa shekteýli ýaqytqa ǵana bara alasyń. Bir ai ma, bir jarym ai ma, ony biz sheshemiz„ depti. Qazir kelinshegim úi qamaqta. Densaýlyǵyna bailanysty solai etipti. „Myna dertiń bolmaǵanda „saiasi úirenýge„ baratyn naǵyz adamnyń biri sensiń„ depti ózine.
Qańtarda kelinshegimniń ishinde úsh ailyq bala bolǵan. Sony zorlyqpen túsirdi. „Josparly týý„ degen Qytaidyń ishki saiasatyna bailanysty.
Onyń molda aǵasy bolǵan, balany túsirmeseń sol aǵańdy áketemiz dep qorqytqan.
Baǵdarlama barysynda basyna is túsken azamattar men elshilik arasyn bailanystyryp, kómek kórsetetin „Jebeý„ qoǵamdyq birlestigi jumys istep jatqany aityldy. Onyń ókili Qurmet Qadilǵazyuly ózderine kóp túsetin aryzdyń biri zeinetaqyǵa bailanysty ekendigin aitty. Onyń biri sheshiledi, biri sheshilmeidi eken. Sondai bir oqiǵa baǵdarlama barysynda mysalǵa keltirildi.
Zeinetaqyny toqtatyp, Qytaiǵa keltirip alyp ustap jatyr
— 2017 jyly qańtarda bizge Aldyraihan degen kisi keldi. Ol kisi Qytaida júrgende resmi túrde zeinetke shyqqan. Áieli ekeýi Almatyda turady. Zań boiynsha basqa elge ketse de zeinetkerler sol eldiń zeinetaqysyn alyp turýǵa quqyly eken. Osynda kelgen soń Qytai zeinetaqy berýdi doǵarǵan. Alty ai almaǵan. Osy sekildi kisiler kóp. Olar Qytai azamaty, biraq Qazaqstannyń yqtiiar hatyn alǵan (vid na jitelstvo).
Zeinetaqy toqtaǵan soń sonyń jaiyn bilmek bop Qytaiǵa barady. Ózi barady, ne bolmasa balasyn, kelinin jiberedi degendei. Sóitip qap ketip jatyr olar. Sol arada olardyń tólqujatyn da, yqtiiar hatyn da jinap alyp qoiady. Sóitip olardy sebepsizden sebepsiz ustap otyr qazir.
Tólqujatty nege jinap alady, nege olardy keri jibermeidi. Buǵan Qytai tarapy jaýap bermeidi. Muny elshilik te sheshe almai otyr. Ajyrap qalǵan otbasylar bar. Olar nege solai qalyp qoiady. Bul saýaldarǵa da resmi organdardan jaýap ala almai otyrmyz.
Syrtta sottalǵan qazaqtardyń quqyǵyn qorǵaý maqsatynda „Atajurt„ atty uiym da qurylypty.
Maqsaty — ár azamatty qatań baqylaýda ustaý, múmkindik bolsa qamap tastaý
Qydyráli Orazuly, Atajurt uiymynyń tóraǵasy:
— 200-ge jýyq qandasymyz esh sebepsiz sottalyp ketti. Bar kinási — Qazaqstanda týysy, bailanysy bar bolǵany. Qazir elshilikpen tyǵyz bailanysta jumys istep jatyrmyz. Sonyń arqasynda bir kisini bosattyq.
Jalpy, qazaqtardyń izine túsý 2017 jyldan bastaldy. Maqsaty Qazaqstanǵa baratyn adamdardyń barlyq is-áreketin baqylaýda ustaý sekildi.
Mysaly, Qazaqstan azamattyǵyn alsa da osy jaqtaǵylarǵa áleýmettik jeli arqyly shyǵyp, Qytai saqshylary suraq-jaýap alady.
Bul kisiler búkil málimetti beredi, tabysy qansha, kórshisi kim degen sekildi. Árine, jaýap bermei qoiýlaryna da bolady, biraq olardyń ar jaqta týystary bar ǵoi, solar qinalyp qalmasa deidi.
Sodan soń keltirip alady bir sebeppen, sonymen túrli anketa toltyrtady. Telefonnyń ishindegi IMEI kodty altyrtady. Sóitip telefon arqyly olardyń qai jerde júrgenine deiin bilip, baqylap otyrady. Mysaly, bireýden suraǵan qaida turasyń dep, Sergei degen orysta páter jaldap turamyn dese, odan Sergeidiń tólqujatyn túsirip jiberýdi talap etken. Kórdińiz be?..
2017 jyldyń mamyrynda eshbir sebepsiz qazaqtardy topyrlatyp ustap áketip jatty. Vat-sappen qazaqstandaǵy týysymen sóileskeni úshin áketip jatqandar boldy. Biz birden konferentsiia ótkizdik. Elshilikke shyqtyq. Negizinen, másele elshilik aralasqan soń ǵana sheshilip jatyr. Endi olar Shyńjańdaǵy jaǵdaidy, lańkestikpen kúresti alǵa tartady. Qazir, mysaly zeinetaqy berýdi Qytai taǵy toqtatyp tastady…
Derekkóz: kaz.365info.kz
https://youtu.be/U1JL9327UCI