جەرگٸلٸكتٸ قۇزىرلى ورگان ٶكٸلدەرٸ سولاي دەپ قوقان-لوقى دا كٶرسەتكەن. بۇل تۋرالى ەۋرازييا تەلەارناسىنداعى „كەش قالمايىق„ باعدارلاماسىندا زارداپ شەگۋشٸ قازاقستان ازاماتى بەگالى ٶمٸربەك ايتتى.
[caption id="attachment_35416" align="aligncenter" width="590"]
ول تٷرمەدەگٸ قورلىعى تۋرالى شەشٸلٸپ كٶپ ايتا المادى, بٸراق سۋىرتپاقتاپ وتىرعاندا سىزدىقتاتىپ ايتقانىنان تٶبە شاشىڭىز تٸك تۇرادى.
— ول جاققا ەحرو-عا تۋريست تارتۋ ماقساتىندا بارعانبىز. جولاي شىڭجاڭداعى ەكە-شەشەمنٸڭ حالٸن بٸلمەك بولىپ ات باسىن بۇردىم. باستىعىم بٸر كٷنگە بوساتتى. سٶيتٸپ تٷندە قارامايعا كەلدٸم. ال تاڭەرتەڭ 11-دە ٷيگە بەس ساقشى كەپ تۇر. قولدارىندا ەشقانداي قاعاز جوق.
„سٸزدٸڭ كٶمەگٸڭٸز بولسىن, بٸزبەن بٸرگە جٷرٸپ, بٸر-ەكٸ سۇراعىمىزعا جاۋاپ بەرسەڭٸز„ — دەدٸ ولار. بەرٸ مەدەنيەتتٸ. سودان ەرٸپ كەتە باردىم. ولار سولاي مەنٸ الداپ سوقتى. قالاي ساقشىحاناعا كٸردٸك, بەرٸ ٶزگەرٸپ شىعا كەلدٸ. قالتامداعىنىڭ بەرٸن سىپىرىپ الدى, قازاقستان تٶلقۇجاتىن, تەلەفوننىڭ بەرٸن. ەشكٸممەن بايلانىستىرماي قويدى.
سودان كومپيۋتەرلەرٸن اشىپ كٶرسەتتٸ, مٸنە كٷمەندٸ قىلمىسكەر رەتٸندە سٸزدٸ ۇستاۋ تۋرالى بۇيرىق تۇر دەدٸ. بولدى, سولاي سەگٸز اي جاتتىم, 40 كەلٸ جوعالتتىم.
ماعان تاعىلعان ايىپ — ۆيزا جاساۋمەن اينالىسقانسىز, سٸز جاساعان ۆيزامەن ادامدار سيريياعا, تٷركيياعا بارىپ جاتىر دەگەن سەكٸلدٸ ەڭگٸمەلەر ايتىلىپ, جالا جابىلدى. بٸراق ەشنەرسە تاپپادى.
ەكە-شەشەم, ەيەلٸم ٸزدەۋ سالىپ, ەلشٸلٸككە حابارلاسقان. ەلشٸلٸكتەگٸلەر „سٸز قازاقستان ازاماتىسىز, سٸزدٸڭ ٸسٸڭٸز بٸزدٸڭ قاداعالاۋدا, ۋايىمداماڭىز„ — دەدٸ. اقىرى بوساپ شىقتىم. بوساپ شىققاندا قىتاي جاق ايتتى, مۇندا تۋعان-تۋىسىڭ بار ەكەن, ولارمەن بايلانىستى ٷزبەيٸن دەسەڭ, قارسى ارىزدانبا دەدٸ. مەندە امال بار ما? باسىمنىڭ, تۋعان-تۋىسىمنىڭ اماندىعىنا شٷكٸرلٸك ەتٸپ, ەلگە قايتتىم, — دەيدٸ ول.
مال سەكٸلدٸسٸڭ…
ول جاقتاعى ەلدٸ قيناپ وتىرعان „ساياسي ٷيرەنۋ„ ساباقتارى دەگەن بار ەكەن. بۇل كٸسٸ دە سول „ساباقتان„ ٶتٸپتٸ.
— …كومپارتييانىڭ ادامدارى. سولار ٶزدەرٸنٸڭ ساياسي قاعيداتتارىن ميىڭىزعا سٸڭٸرەدٸ, تاماق ٸشەر الدىندا قىتاي ەلٸنٸڭ ەنۇرانىن ورىنداتادى, تۋى كٶتەرٸلەدٸ. قىزىل ەن دەپ ايتىلادى, كوممۋنيستەردٸڭ ەكٸ ەنٸن ورىنداۋعا مٸندەتتەلەدٸ. يمانىڭ بولسا, سەنٸ لاڭكەستٸككە دايىندالىپ جاتقان ادام دەپ ەسەپتەيدٸ ەكەن.
قوناق شاقىرىپ, توي-دۋمانعا جينالعانى ٷشٸن سوتتالىپ جاتقاندار بار. مەنٸمەن بٸرگە اقان دەگەن كٸسٸ وتىردى. جازىقسىز. كەز كەلگەن سىلتاۋدى ايتىپ, سول اراعا تىعىپ جٸبەرەدٸ. قازاقستاننان بٸر تۋىسىڭ زۆانداسا بولدى, سونىڭ ٶزٸ جەتٸپ جاتىر. ۇستالىپ كەتەدٸ. بٸر جىل سول ارادا وقۋ كەرەك بولادى. مەن ۇستالعان سەگٸز ايدىڭ 20 كٷنٸندە سول „ساياسي ٷيرەنۋ„ ورتالىعىندا بولدىم.
ەنۇرانىن, قىزىل ەندەرٸ جادىمدا ەلٸ سارناپ جاتىر. ۇمىتا المايمىن سولاردى. سودان سوڭ سان ساناي بەرەمٸن. تسيفرلار قايتالانا بەرەدٸ سانامدا. ٶيتكەنٸ وندا ۇيىقتاي المايسىز (جىلاپ جٸبەرەدٸ). اياعىمدى كٸسەندەپ تاپشانعا بايلاپ تاستادى. ەكٸ اي سولاي وتىردىم. سول ارادا تاماق ٸشەسٸڭ, سول ارادا ٷلكەن, كٸشٸ دەرەت سىندىراسىڭ, مال سەكٸلدٸسٸڭ. جۋىندىرمايدى. رۇقسات جوق…
قىتايدا قاماۋعا الىنىپ جاتقان قازاقتاردىڭ 90 پروتسەنتٸ قازاقستاندا تۋىسى بار, قازاقستانمەن بايلانىسى بارلار ەكەن.
ەيەلٸمنٸڭ ٸشٸندەگٸ بالاسىن كٷشتەپ الدىرتىپ تاستادى
[caption id="attachment_35415" align="aligncenter" width="589"]
امان اڭساعان[/caption]
بۇل تۋرالى وسى باعدارلامانىڭ ەكٸنشٸ قوناعى امان اڭساعان بايان ەتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, ارعى بەتتە ٷي قاماقتا وتىرعان ەيەلٸنٸڭ ٸشٸندەگٸ بالاسىن قىتاي بيلٸگٸ كٷشتەپ الدىرتىپ تاستاعان, ياعني ابورت جاساتقان.
— شىنىن ايتقاندا, ول مەنٸڭ ەكٸنشٸ ەيەلٸم. اجىراسقان سوڭ مەن قازاق دەستٷرٸ بويىنشا ەمەڭگەرلٸكپەن ٷيلەندٸم. اعام 2015 جىلى قايتىس بولعان ەدٸ. 2017 جىلى كٶكتەمدە قىتايعا بارىپ, جەڭگەمنٸڭ تۋىسقاندارىنىڭ الدىنان ٶتٸپ, رۇقساتىن الدىم. سٶيتٸپ ٷش بالامەن ونى الىپ كەتەيٸن دەگەم. سٶيتٸپ ۆيزا جاساتتىرامىن دەگەندە بٸرٸنشٸ كەدەرگٸ پايدا بولدى. تۋرا سول كەزدە جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك قازاقتاردىڭ بارلىعىنىڭ تٶلقۇجاتىن جيناپ الىپتى. ال تٶلقۇجاتسىز بٸز ۆيزا جاساتا المايمىز عوي. تٶلقۇجاتتى كەيٸن بەرەمٸز دەيدٸ. بٸراق قاشان ەكەنٸن ناقتى ايتپادى. سودان قىسىم بولعان سوڭ نەكەمٸزدٸ جاسىرىن تٷردە قيدىرىپ, مەن كەرٸ ورالدىم ەلگە.
وسى ارادا تٸلشٸ باعدارلاما قوناعىنان قىسىم تۋرالى تەرەڭٸرەك ايتۋدى سۇرادى.
بٸزدٸڭ ەڭ بٸرٸنشٸ ماقسات ىقتييار حات الۋ كەرەك بولاتىن مۇندا. سودان سوڭ عانا ازاماتتىق تٸركەۋگە قۇجات تاپسىرا الادى ەكەنسٸز عوي. بالالاردىڭ قۇجاتىن جيناپ, وسىندا مەكتەپكە بەردٸك. سوعان عانا ٷلگەردٸك. باسقاسىنا ٷلگەرە المادىق. ٶيتكەنٸ ارت جاقتان قۋدالاۋ باستالىپ كەتتٸ. „مىنا جاقتاعى دٷنيەلەرٸڭنٸڭ قۇجاتىن تٷگەندەڭدەر„ دەپ قايتادان شاقىرا باستادى بٸزدٸ. بارعان سوڭ قۇجات تا, بەرٸ جايىنا قالدى.
„نەكەدەگٸ ادام ەكەنسٸز, ەندٸ قازاقستانعا باراتىن بولساڭ, ول جاققا شەكتەۋلٸ ۋاقىتقا عانا بارا الاسىڭ. بٸر اي ما, بٸر جارىم اي ما, ونى بٸز شەشەمٸز„ دەپتٸ. قازٸر كەلٸنشەگٸم ٷي قاماقتا. دەنساۋلىعىنا بايلانىستى سولاي ەتٸپتٸ. „مىنا دەرتٸڭ بولماعاندا „ساياسي ٷيرەنۋگە„ باراتىن ناعىز ادامنىڭ بٸرٸ سەنسٸڭ„ دەپتٸ ٶزٸنە.
قاڭتاردا كەلٸنشەگٸمنٸڭ ٸشٸندە ٷش ايلىق بالا بولعان. سونى زورلىقپەن تٷسٸردٸ. „جوسپارلى تۋۋ„ دەگەن قىتايدىڭ ٸشكٸ ساياساتىنا بايلانىستى.
ونىڭ مولدا اعاسى بولعان, بالانى تٷسٸرمەسەڭ سول اعاڭدى ەكەتەمٸز دەپ قورقىتقان.
باعدارلاما بارىسىندا باسىنا ٸس تٷسكەن ازاماتتار مەن ەلشٸلٸك اراسىن بايلانىستىرىپ, كٶمەك كٶرسەتەتٸن „جەبەۋ„ قوعامدىق بٸرلەستٸگٸ جۇمىس ٸستەپ جاتقانى ايتىلدى. ونىڭ ٶكٸلٸ قۇرمەت قادٸلعازىۇلى ٶزدەرٸنە كٶپ تٷسەتٸن ارىزدىڭ بٸرٸ زەينەتاقىعا بايلانىستى ەكەندٸگٸن ايتتى. ونىڭ بٸرٸ شەشٸلەدٸ, بٸرٸ شەشٸلمەيدٸ ەكەن. سونداي بٸر وقيعا باعدارلاما بارىسىندا مىسالعا كەلتٸرٸلدٸ.
زەينەتاقىنى توقتاتىپ, قىتايعا كەلتٸرٸپ الىپ ۇستاپ جاتىر
— 2017 جىلى قاڭتاردا بٸزگە الدىرايحان دەگەن كٸسٸ كەلدٸ. ول كٸسٸ قىتايدا جٷرگەندە رەسمي تٷردە زەينەتكە شىققان. ەيەلٸ ەكەۋٸ الماتىدا تۇرادى. زاڭ بويىنشا باسقا ەلگە كەتسە دە زەينەتكەرلەر سول ەلدٸڭ زەينەتاقىسىن الىپ تۇرۋعا قۇقىلى ەكەن. وسىندا كەلگەن سوڭ قىتاي زەينەتاقى بەرۋدٸ دوعارعان. التى اي الماعان. وسى سەكٸلدٸ كٸسٸلەر كٶپ. ولار قىتاي ازاماتى, بٸراق قازاقستاننىڭ ىقتييار حاتىن العان (ۆيد نا جيتەلستۆو).
زەينەتاقى توقتاعان سوڭ سونىڭ جايىن بٸلمەك بوپ قىتايعا بارادى. ٶزٸ بارادى, نە بولماسا بالاسىن, كەلٸنٸن جٸبەرەدٸ دەگەندەي. سٶيتٸپ قاپ كەتٸپ جاتىر ولار. سول ارادا ولاردىڭ تٶلقۇجاتىن دا, ىقتييار حاتىن دا جيناپ الىپ قويادى. سٶيتٸپ ولاردى سەبەپسٸزدەن سەبەپسٸز ۇستاپ وتىر قازٸر.
تٶلقۇجاتتى نەگە جيناپ الادى, نەگە ولاردى كەرٸ جٸبەرمەيدٸ. بۇعان قىتاي تاراپى جاۋاپ بەرمەيدٸ. مۇنى ەلشٸلٸك تە شەشە الماي وتىر. اجىراپ قالعان وتباسىلار بار. ولار نەگە سولاي قالىپ قويادى. بۇل ساۋالدارعا دا رەسمي ورگانداردان جاۋاپ الا الماي وتىرمىز.
سىرتتا سوتتالعان قازاقتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ماقساتىندا „اتاجۇرت„ اتتى ۇيىم دا قۇرىلىپتى.
ماقساتى — ەر ازاماتتى قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاۋ, مٷمكٸندٸك بولسا قاماپ تاستاۋ
قىدىرەلٸ ورازۇلى, اتاجۇرت ۇيىمىنىڭ تٶراعاسى:
— 200-گە جۋىق قانداسىمىز ەش سەبەپسٸز سوتتالىپ كەتتٸ. بار كٸنەسٸ — قازاقستاندا تۋىسى, بايلانىسى بار بولعانى. قازٸر ەلشٸلٸكپەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز. سونىڭ ارقاسىندا بٸر كٸسٸنٸ بوساتتىق.
جالپى, قازاقتاردىڭ ٸزٸنە تٷسۋ 2017 جىلدان باستالدى. ماقساتى قازاقستانعا باراتىن ادامداردىڭ بارلىق ٸس-ەرەكەتٸن باقىلاۋدا ۇستاۋ سەكٸلدٸ.
مىسالى, قازاقستان ازاماتتىعىن السا دا وسى جاقتاعىلارعا ەلەۋمەتتٸك جەلٸ ارقىلى شىعىپ, قىتاي ساقشىلارى سۇراق-جاۋاپ الادى.
بۇل كٸسٸلەر بٷكٸل مەلٸمەتتٸ بەرەدٸ, تابىسى قانشا, كٶرشٸسٸ كٸم دەگەن سەكٸلدٸ. ەرينە, جاۋاپ بەرمەي قويۋلارىنا دا بولادى, بٸراق ولاردىڭ ار جاقتا تۋىستارى بار عوي, سولار قينالىپ قالماسا دەيدٸ.
سودان سوڭ كەلتٸرٸپ الادى بٸر سەبەپپەن, سونىمەن تٷرلٸ انكەتا تولتىرتادى. تەلەفوننىڭ ٸشٸندەگٸ ٸمەٸ كودتى التىرتادى. سٶيتٸپ تەلەفون ارقىلى ولاردىڭ قاي جەردە جٷرگەنٸنە دەيٸن بٸلٸپ, باقىلاپ وتىرادى. مىسالى, بٸرەۋدەن سۇراعان قايدا تۇراسىڭ دەپ, سەرگەي دەگەن ورىستا پەتەر جالداپ تۇرامىن دەسە, ودان سەرگەيدٸڭ تٶلقۇجاتىن تٷسٸرٸپ جٸبەرۋدٸ تالاپ ەتكەن. كٶردٸڭٸز بە?..
2017 جىلدىڭ مامىرىندا ەشبٸر سەبەپسٸز قازاقتاردى توپىرلاتىپ ۇستاپ ەكەتٸپ جاتتى. ۆات-ساپپەن قازاقستانداعى تۋىسىمەن سٶيلەسكەنٸ ٷشٸن ەكەتٸپ جاتقاندار بولدى. بٸز بٸردەن كونفەرەنتسييا ٶتكٸزدٸك. ەلشٸلٸككە شىقتىق. نەگٸزٸنەن, مەسەلە ەلشٸلٸك ارالاسقان سوڭ عانا شەشٸلٸپ جاتىر. ەندٸ ولار شىڭجاڭداعى جاعدايدى, لاڭكەستٸكپەن كٷرەستٸ العا تارتادى. قازٸر, مىسالى زەينەتاقى بەرۋدٸ قىتاي تاعى توقتاتىپ تاستادى…
دەرەككٶز: kaz.365info.kz
https://youtu.be/U1JL9327UCI
