Nelikten bul baiqaý erekshe? Sebebi munda eski ádebi jarystardaǵydai qoljazba nemese daiyn týyndymen emes, birden ideiamen bastaisyń. Avtorlar romannyń sinopsisin, iaǵni jospar-manifestin usynady. Bul – ádebi shyǵarmashylyqta alǵash ret aldyn ala jobalaý ádisin qoldaný. Mundai model kóbine kinematografiialyq indýstriiada kezdesetin – stsenariilik pitch, ideialyq platforma, dramatýrgiialyq nobai. Biraq ony romanǵa engizý – qazaq ádebietin josparly intellektýaldy indýstriiaǵa ainaldyrýdyń alǵashqy nyshany.
Taǵy bir erekshelik – prozanyń jańa formatyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan baiqaý ekenin baiqaimyz. Táýelsiz Qazaqstan tarihynda ádebi shyǵarmalar kóbine entýziazm jeteginde ketýshi edi. Memlekettik deńgeide qoldaýdyń bolmaýy, qalamaqynyń joqtyǵy, baspahanalardyń quldyraýy – munyń bári ádebietti marginal salaǵa ainaldyryp, eldiń rýhani ekojúiesinde onyń ornyn álsiretip jiberdi.
Biraq "Qazirgi zamanǵy qazaq romany" ádebi baiqaýy bul tendentsiiany keri burýǵa múmkindik beredi. Ári ádebi eńbekti kásiptik deńgeige shyǵarýdaǵy naǵyz institýtsionaldyq reforma.
Osy retet Shýhrat Ibragimov basqaryp otyrǵan ERG kompaniiasynyń róline arnaiy toqtalyp ótken jón. Bul – ekonomika salasyndaǵy alyp qurylym. Biraq bul joly ol ádebietti qoldap otyr. Bul – kapital men rýhaniiattyń ózara áriptestikke kelýi. Ádette, transulttyq korporatsiialar óz brendin jarnamalaýǵa arnalǵan mádeni jobalarǵa ǵana qatysady. Al munda, Ibragimov myrza tulǵasynda, kompaniia ulttyq bolmystyń mazmunyn baiytýǵa múddeli ekenin kórsetip otyr. Bul — jaýapty kapitalizmniń (responsible capitalism) bir kórinisi.
Úzdik dep tanylǵan bes shyǵarma ǵana aqtyq synǵa ótedi. Olardyń bireýi ǵana – bas júlde iegeri atanyp, 15 000 000 teńge kólemindegi syiaqyǵa ie bolady. Bul – qazirgi tańdaǵy eń iri ádebi júlde. Al qalǵan tórteýine 3 million teńgeden beriledi. Biraq eń qundysy – barlyq shyǵarmalar basylyp shyǵady, ári filmge ainalady. Bul – tek kitap shyǵarý emes, ulttyq narrativti vizýalizatsiialaý. Ádebi obrazdardyń ekrandyq tilge kóshýi – bul naǵyz gýmanitarlyq tehnologiia.
Osynyń bárin túiindei kele, bul baiqaý Qazaqstanda ádebi-ideologiialyq keńistikti qaita konfigýratsiialaý protsesi júrip jatqanyn kórsetedi. Buryn ádebiet tek aqyndar men jazýshylardyń ishki saǵynyshy bolatyn. Endi ol memlekettiń simvolikalyq kapitalyna ainalmaq. Endi roman jazý – jai ǵana shyǵarmashylyq protsess emes, ulttyń rýhani traektoriiasyn qaita syzý mindeti bolmaq.
Tarihi turǵydan alǵanda, ultty ustap turatyn – jyr emes, roman. Ulttyń ne nársege senetinin, neni qorǵaitynyn, qandai qundylyqtardy ardaq tutatynyn roman ǵana shynaiy ári tereń jetkize alady. Sondyqtan dál qazir jazylatyn romandar – bolashaqtyń tarihi qujaty ispetti.
Biz ádebietke tek estelik úshin emes, áreket úshin oralýymyz kerek. Bul baiqaýdyń bir maqsaty – dál osy qozǵalysty bastaý. Kim biledi, qazir usynylatyn bir sinopsis erteńgi urpaqtyń oilaý júiesine áser etetin týyndyǵa ainalar. Óitkeni kez kelgen ideia – áýeli jospar retinde týady.
Qazaq ádebietiniń qazirgi ahýalynda prozalyq keńistik negizinen eski dańqpen ómir súrip keldi. Muhtar Áýezov, Iliias Esenberlin, Dýlat Isabekov, Tólen Ábdik siiaqty qalamgerler salǵan irgetas – myzǵymas. Biraq jańa zaman jańa forma men jańa áýezdi talap etedi. Romandar endi tek tarihi baiandaý emes, ýrbanistik, psihologiialyq, filosofiialyq qurylymǵa kóshýi tiis. Bul baiqaý – sol formaǵa jol ashyp otyr.
Qatysýshylarǵa berilgen erkindik te – mańyzdy faktor. Jas shekteýi joq, taqyryptyq tsenzýra joq. Bul – shyǵarmashylyq erkindiktiń shynaiy platformasy. Biraq osy erkindikpen birge jaýapkershilik te keledi. Óitkeni bul baiqaý – jai ǵana ádebi synaq emes. Bul – ulttyq sananyń jańǵyrý maidany. Munda ár shyǵarma – eldiń erteńgi beinesin somdaityn qural.
Taǵy bir aita keterligi – bul baiqaý memleket tarapynan emes, jeke demeýshilikpen iske asyp otyr. Bul – shyǵarmashylyq salany árdaiym biliktiń baqylaýynda ustaǵysy keletin postkeńestik sindromnan arylýǵa jol ashady. Munda azamattyq sektor men metsenattyq dástúr qatar órilip jatyr. Bul – Qazaqstandaǵy mádeni saiasattyń pliýralizatsiialanýyna jasalǵan naqty qadam.
«Jańa roman» baiqaýy – aty aityp turǵandai, jańasha oilaýǵa, jańasha jazýǵa shaqyrý. Endi másele tek kim jeńedi emes. Eń basty suraq – biz qandai romandarmen ultty tárbieleimiz? Qandai oqiǵalarmen urpaqtyń sanasyn qalyptastyramyz? Jańa roman – tek oqylatyn dúnie emes, oqytyla alatyn qundylyq. Sol sebepti osy baiqaýǵa usynylatyn árbir sinopsis – ulttyq kodtyń bir bólshegi.
Túiindei kele, bul joba – ultty ádebiet arqyly jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan mádeni-ideologiialyq eksperiment. Mundai bastama jii bola bermeidi. Ádette ádebiet úshin «ýaqyt joq», «qarjy joq», «oqyrman joq» dep aitamyz. Al bul joly ýaqyt bar, qarjy da bar, múmkindik te bar. Endi tek ideia kerek. Ultqa qyzmet etetin, sanaǵa sáýle túsiretin ideia.
Múmkin bul roman bir ómirdi ózgertpes. Biraq bir ulttyń bolashaǵyn beinelep beretini sózsiz. Óitkeni jaqsy roman – oqyrmannyń jan dúniesin ǵana emes, onyń ultqa degen kózqarasyn da ózgertedi. Sondyqtan bul baiqaýǵa jai ǵana qatysýshy retinde emes, tarih jasaýshy tulǵa retinde atsalysqan jón. Aldaǵy ýaqytta elimizdiń ádebiet tarihynda "Qazirgi zamanǵy qazaq romany" ádebi baiqaýynan keiin «2025 jyl – qazaq romanynyń jańa dáýiri bastalǵan jyl» dep jazylsa, onyń irgesin qalaǵandardyń biri – siz bolarsyz.
Eske sala keteiik, konkýrstyń erejesimen jana-roman.kz saity arqyly tanysyp, sonda atalǵan talaptar boiynsha kórsetilgen elektrondy mekenjaiǵa shyǵarmalardy joldai alasyzdar.
Nurlan JUMAHAN
