نەلٸكتەن بۇل بايقاۋ ەرەكشە? سەبەبٸ مۇندا ەسكٸ ەدەبي جارىستارداعىداي قولجازبا نەمەسە دايىن تۋىندىمەن ەمەس, بٸردەن يدەيامەن باستايسىڭ. اۆتورلار روماننىڭ سينوپسيسٸن, ياعني جوسپار-مانيفەستٸن ۇسىنادى. بۇل – ەدەبي شىعارماشىلىقتا العاش رەت الدىن الا جوبالاۋ ەدٸسٸن قولدانۋ. مۇنداي مودەل كٶبٸنە كينەماتوگرافييالىق يندۋسترييادا كەزدەسەتٸن – ستسەنارييلٸك پيتچ, يدەيالىق پلاتفورما, دراماتۋرگييالىق نوباي. بٸراق ونى رومانعا ەنگٸزۋ – قازاق ەدەبيەتٸن جوسپارلى ينتەللەكتۋالدى يندۋستريياعا اينالدىرۋدىڭ العاشقى نىشانى.
تاعى بٸر ەرەكشەلٸك – پروزانىڭ جاڭا فورماتىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان بايقاۋ ەكەنٸن بايقايمىز. تەۋەلسٸز قازاقستان تاريحىندا ەدەبي شىعارمالار كٶبٸنە ەنتۋزيازم جەتەگٸندە كەتۋشٸ ەدٸ. مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە قولداۋدىڭ بولماۋى, قالاماقىنىڭ جوقتىعى, باسپاحانالاردىڭ قۇلدىراۋى – مۇنىڭ بەرٸ ەدەبيەتتٸ مارگينال سالاعا اينالدىرىپ, ەلدٸڭ رۋحاني ەكوجٷيەسٸندە ونىڭ ورنىن ەلسٸرەتٸپ جٸبەردٸ.
بٸراق "قازٸرگٸ زامانعى قازاق رومانى" ەدەبي بايقاۋى بۇل تەندەنتسييانى كەرٸ بۇرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ەرٸ ەدەبي ەڭبەكتٸ كەسٸپتٸك دەڭگەيگە شىعارۋداعى ناعىز ينستيتۋتسيونالدىق رەفورما.
وسى رەتەت شۋحرات يبراگيموۆ باسقارىپ وتىرعان ERG كومپانيياسىنىڭ رٶلٸنە ارنايى توقتالىپ ٶتكەن جٶن. بۇل – ەكونوميكا سالاسىنداعى الىپ قۇرىلىم. بٸراق بۇل جولى ول ەدەبيەتتٸ قولداپ وتىر. بۇل – كاپيتال مەن رۋحانيياتتىڭ ٶزارا ەرٸپتەستٸككە كەلۋٸ. ەدەتتە, ترانسۇلتتىق كورپوراتسييالار ٶز برەندٸن جارنامالاۋعا ارنالعان مەدەني جوبالارعا عانا قاتىسادى. ال مۇندا, يبراگيموۆ مىرزا تۇلعاسىندا, كومپانييا ۇلتتىق بولمىستىڭ مازمۇنىن بايىتۋعا مٷددەلٸ ەكەنٸن كٶرسەتٸپ وتىر. بۇل — جاۋاپتى كاپيتاليزمنٸڭ (responsible capitalism) بٸر كٶرٸنٸسٸ.
ٷزدٸك دەپ تانىلعان بەس شىعارما عانا اقتىق سىنعا ٶتەدٸ. ولاردىڭ بٸرەۋٸ عانا – باس جٷلدە يەگەرٸ اتانىپ, 15 000 000 تەڭگە كٶلەمٸندەگٸ سىياقىعا يە بولادى. بۇل – قازٸرگٸ تاڭداعى ەڭ ٸرٸ ەدەبي جٷلدە. ال قالعان تٶرتەۋٸنە 3 ميلليون تەڭگەدەن بەرٸلەدٸ. بٸراق ەڭ قۇندىسى – بارلىق شىعارمالار باسىلىپ شىعادى, ەرٸ فيلمگە اينالادى. بۇل – تەك كٸتاپ شىعارۋ ەمەس, ۇلتتىق نارراتيۆتٸ ۆيزۋاليزاتسييالاۋ. ەدەبي وبرازداردىڭ ەكراندىق تٸلگە كٶشۋٸ – بۇل ناعىز گۋمانيتارلىق تەحنولوگييا.
وسىنىڭ بەرٸن تٷيٸندەي كەلە, بۇل بايقاۋ قازاقستاندا ەدەبي-يدەولوگييالىق كەڭٸستٸكتٸ قايتا كونفيگۋراتسييالاۋ پروتسەسٸ جٷرٸپ جاتقانىن كٶرسەتەدٸ. بۇرىن ەدەبيەت تەك اقىندار مەن جازۋشىلاردىڭ ٸشكٸ ساعىنىشى بولاتىن. ەندٸ ول مەملەكەتتٸڭ سيمۆوليكالىق كاپيتالىنا اينالماق. ەندٸ رومان جازۋ – جاي عانا شىعارماشىلىق پروتسەسس ەمەس, ۇلتتىڭ رۋحاني تراەكتوريياسىن قايتا سىزۋ مٸندەتٸ بولماق.
تاريحي تۇرعىدان العاندا, ۇلتتى ۇستاپ تۇراتىن – جىر ەمەس, رومان. ۇلتتىڭ نە نەرسەگە سەنەتٸنٸن, نەنٸ قورعايتىنىن, قانداي قۇندىلىقتاردى ارداق تۇتاتىنىن رومان عانا شىنايى ەرٸ تەرەڭ جەتكٸزە الادى. سوندىقتان دەل قازٸر جازىلاتىن روماندار – بولاشاقتىڭ تاريحي قۇجاتى ٸسپەتتٸ.
بٸز ەدەبيەتكە تەك ەستەلٸك ٷشٸن ەمەس, ەرەكەت ٷشٸن ورالۋىمىز كەرەك. بۇل بايقاۋدىڭ بٸر ماقساتى – دەل وسى قوزعالىستى باستاۋ. كٸم بٸلەدٸ, قازٸر ۇسىنىلاتىن بٸر سينوپسيس ەرتەڭگٸ ۇرپاقتىڭ ويلاۋ جٷيەسٸنە ەسەر ەتەتٸن تۋىندىعا اينالار. ٶيتكەنٸ كەز كەلگەن يدەيا – ەۋەلٸ جوسپار رەتٸندە تۋادى.
قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ قازٸرگٸ احۋالىندا پروزالىق كەڭٸستٸك نەگٸزٸنەن ەسكٸ داڭقپەن ٶمٸر سٷرٸپ كەلدٸ. مۇحتار ەۋەزوۆ, ٸليياس ەسەنبەرلين, دۋلات يسابەكوۆ, تٶلەن ەبدٸك سيياقتى قالامگەرلەر سالعان ٸرگەتاس – مىزعىماس. بٸراق جاڭا زامان جاڭا فورما مەن جاڭا ەۋەزدٸ تالاپ ەتەدٸ. روماندار ەندٸ تەك تاريحي بايانداۋ ەمەس, ۋربانيستٸك, پسيحولوگييالىق, فيلوسوفييالىق قۇرىلىمعا كٶشۋٸ تيٸس. بۇل بايقاۋ – سول فورماعا جول اشىپ وتىر.
قاتىسۋشىلارعا بەرٸلگەن ەركٸندٸك تە – ماڭىزدى فاكتور. جاس شەكتەۋٸ جوق, تاقىرىپتىق تسەنزۋرا جوق. بۇل – شىعارماشىلىق ەركٸندٸكتٸڭ شىنايى پلاتفورماسى. بٸراق وسى ەركٸندٸكپەن بٸرگە جاۋاپكەرشٸلٸك تە كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ بۇل بايقاۋ – جاي عانا ەدەبي سىناق ەمەس. بۇل – ۇلتتىق سانانىڭ جاڭعىرۋ مايدانى. مۇندا ەر شىعارما – ەلدٸڭ ەرتەڭگٸ بەينەسٸن سومدايتىن قۇرال.
تاعى بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ – بۇل بايقاۋ مەملەكەت تاراپىنان ەمەس, جەكە دەمەۋشٸلٸكپەن ٸسكە اسىپ وتىر. بۇل – شىعارماشىلىق سالانى ەردايىم بيلٸكتٸڭ باقىلاۋىندا ۇستاعىسى كەلەتٸن پوستكەڭەستٸك سيندرومنان ارىلۋعا جول اشادى. مۇندا ازاماتتىق سەكتور مەن مەتسەناتتىق دەستٷر قاتار ٶرٸلٸپ جاتىر. بۇل – قازاقستانداعى مەدەني ساياساتتىڭ پليۋراليزاتسييالانۋىنا جاسالعان ناقتى قادام.
«جاڭا رومان» بايقاۋى – اتى ايتىپ تۇرعانداي, جاڭاشا ويلاۋعا, جاڭاشا جازۋعا شاقىرۋ. ەندٸ مەسەلە تەك كٸم جەڭەدٸ ەمەس. ەڭ باستى سۇراق – بٸز قانداي روماندارمەن ۇلتتى تەربيەلەيمٸز? قانداي وقيعالارمەن ۇرپاقتىڭ ساناسىن قالىپتاستىرامىز? جاڭا رومان – تەك وقىلاتىن دٷنيە ەمەس, وقىتىلا الاتىن قۇندىلىق. سول سەبەپتٸ وسى بايقاۋعا ۇسىنىلاتىن ەربٸر سينوپسيس – ۇلتتىق كودتىڭ بٸر بٶلشەگٸ.
تٷيٸندەي كەلە, بۇل جوبا – ۇلتتى ەدەبيەت ارقىلى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان مەدەني-يدەولوگييالىق ەكسپەريمەنت. مۇنداي باستاما جيٸ بولا بەرمەيدٸ. ەدەتتە ەدەبيەت ٷشٸن «ۋاقىت جوق», «قارجى جوق», «وقىرمان جوق» دەپ ايتامىز. ال بۇل جولى ۋاقىت بار, قارجى دا بار, مٷمكٸندٸك تە بار. ەندٸ تەك يدەيا كەرەك. ۇلتقا قىزمەت ەتەتٸن, ساناعا سەۋلە تٷسٸرەتٸن يدەيا.
مٷمكٸن بۇل رومان بٸر ٶمٸردٸ ٶزگەرتپەس. بٸراق بٸر ۇلتتىڭ بولاشاعىن بەينەلەپ بەرەتٸنٸ سٶزسٸز. ٶيتكەنٸ جاقسى رومان – وقىرماننىڭ جان دٷنيەسٸن عانا ەمەس, ونىڭ ۇلتقا دەگەن كٶزقاراسىن دا ٶزگەرتەدٸ. سوندىقتان بۇل بايقاۋعا جاي عانا قاتىسۋشى رەتٸندە ەمەس, تاريح جاساۋشى تۇلعا رەتٸندە اتسالىسقان جٶن. الداعى ۋاقىتتا ەلٸمٸزدٸڭ ەدەبيەت تاريحىندا "قازٸرگٸ زامانعى قازاق رومانى" ەدەبي بايقاۋىنان كەيٸن «2025 جىل – قازاق رومانىنىڭ جاڭا دەۋٸرٸ باستالعان جىل» دەپ جازىلسا, ونىڭ ٸرگەسٸن قالاعانداردىڭ بٸرٸ – سٸز بولارسىز.
ەسكە سالا كەتەيٸك, كونكۋرستىڭ ەرەجەسٸمەن jana-roman.kz سايتى ارقىلى تانىسىپ, سوندا اتالعان تالاپتار بويىنشا كٶرسەتٸلگەن ەلەكتروندى مەكەنجايعا شىعارمالاردى جولداي الاسىزدار.
نۇرلان جۇماحان
