– Tursynbek Beishenbekuly, Astana unady ma?
– Árine, unady. Astana jańalyǵymen, biik ǵimarattarymen, kóz tartarlyq arhitektýrasymen maǵan airyqsha áser etti. Sondai-aq, bul qalada adam ózin erkin sezinedi eken. Munyń negizgi sebebi geografiialyq ornalasýynan bolsa kerek. Ainalasy jazyq dala. Sol dalany kókorai beldeýge ainaldyrypty. Astananyń jasyl beldeýiniń zor aýmaqty qamtitynyn estip, riza boldym.
Al qalanyń óziniń sáýleti bólek. Maǵan Áziret Sultan meshiti, "Han shatyr", "Báiterek" sekildi Astananyń maqtanyshyna laiyq ǵimarattar qatty unady. Ortalyq Aziiada osyndai jańa qalanyń boi kóterýi bárimiz úshin maqtanysh . Buryn biz Bishkek pen Almatyny baýyrlas eki eldiń alyp shaharlary retinde qatarlastyra ataitynbyz. Endi onyń qataryna Astana qosyldy. Astana budan da úlken qalaǵa ainalary daýsyz. Qazirdiń ózinde millionnan artyq turǵyny bar eken.
– Almatyny da kórdiń ǵoi. Bul qala nesimen ózine baýrady?
– Almatyny tolyqtai aralamasam da, dostarym biraz jerin sharlatty. Kóktóbege shyǵyp, túngi Almatyny tóbesinen baqyladyq. Almaty – tarihymen, bai mádenietimen, ózindik ańyz-ápsanasymen ózgeshe. Almaty Alataýdyń bir baýyryn basyp, milliondaǵan halyqty qushaǵyna syidyryp, únsiz oi keship jatqandai bir bólek sezim boldy. Kóktóbeden qarap turyp, osynshama úlken qalanyń momaqan keipine tańdandym. Aýraiy da tamyljyp tur edi. Metroǵa otyryp ta úlgerdim. Qalanyń aýmaǵy keńeiip, jan sanynyń artyp bara jatqany birden baiqalady. Buryn ádebi shyǵarmalar men maqalalardan oqyp, videorolikterden kóretin ásem jerleriniń birazyn tamashalaýǵa múmkindik týdy.
Eger ýaqytym bolsa, Almatyny asyqpai aralaityn edim. Aldaǵy ýaqytta Astana men Almatyǵa áriptestik bailanyspen jii keletinim de kúmán joq.
– Astanada EKSPO qalashyǵyn aralap qaitqanyńdy estidik. Bul qalashyqty aralaǵan kezde nege mán berdińiz?
– Astanaǵa kelip turyp, EKSPO qalashyǵyn kórmei ketsek elden de, ózimizden de uiat edi.
Astanaǵa arnaiy jol tartqandaǵy negizgi maqsatymyz da osy EKSPO qalashyǵyn tamashalý boldy. Shynymdy aitsam, bir kún boiy 25 gektar aýmaqty alyp jatqan qalashyqty araladym. Barlyq pavilondarǵa kirý múmkin emes. Ol úshin keminde bir apta jatýyń kerek. Qazaqstan men ózimizdiń eldiń (Qyrǵyzstannyń) jáne Afrika elderiniń pavilondaryna bardym. Qazaqstan pavilony osy qalashyqtyń brendi sekildi eken. «Nur álemdi» tolyq aralaýdyń, ondaǵy taqyryptyq-mazmundyq dúnielerdiń túsinip, kórip shyǵýdyń ózine ájeptáýir ýaqyt ketedi. Shynymdy aitsam, EKSPO arqyly Qazaqstan eldiń atyn ǵana emes, óziniń damýyn da ózgelerge úlgi etip jatqandai.
Qalashyqty aralap júrgende alys oblystardan, shetelderden kelgen týristerdiń osy kórmeni qyzyǵýshylyqpen aralap júrgenin baiqadym. Astana qalasynyń turǵyndary da týrister men qonaqtarǵa jyly qabaq tanytyp, jol surasań erinbei aityp, EKSPO-ǵa keldińiz be dep surap, Qazaqstan týraly jaqsy aqparat berýge niet tanytatynyn sezdim. Negizi, bir eldiń mádenieti – onyń halqynyń mádenieti ǵoi. Meniń Qyrǵyzstannan kelgenimdi bilgen jurt «ózimizdiń baýyrlas ekensiń ǵoi» dep, ishke tartyp jatty. Munyń ózi qýanysh syilaidy eken adamǵa.
Taǵy bir baiqaǵanym, Astana jastar qalasy eken. Qaida barsań da aldyńnan jastar kóp shyǵady. EKSPO-ny aralap júrgenderdiń de basym bóligi jastar. Bul osy qalanyń ósý ústinde ekenin kórsetedi.
– Ortalyq Aziia elderiniń ishinde Qyrǵyzstandy erekshe jaqyn tartatyn elmiz desek, qatelespeitin shyǵarmyn. Qazaq aqparat quraldary Qyrǵyzstan jaily únemi jazyp, ondaǵy árbir iske basa nazar aýdaryp otyrady. Al Qyrǵyzstanda ondai úrdis bar ma?
– Muny men de baiqadym. Qazaqstandyq áriptesterimiz Qyrǵyzstannyń kez kelgen basty oqiǵalaryna mán berip, jazyp otyratyny baiqalady. Men qazaq saittaryn únemi nazarda ustap otyramyn. «Baýyrlas Qyrǵyz eli» degen tirkesti jii paidalanatyn áriptesterime rahmet aitamyn. Shyndyǵynda, bizdiń Qazaqstannan úirenerimiz kóp. Osynshalyqty úlken jerde otyrǵan Qazaqstanǵa qyzyǵa da, qyzǵana da qaraityndar jeterlik. Táýelsizdikti qorǵaý ońaiǵa túspegeni anyq. Kóp ultty memleket retinde óziniń tatýlyǵy men birligin saqtai alǵan ári qandai jaǵdai bolsa da shydamdylyq tanytqan qazaq halqynyń erik-jigerine rizamyz.
Bizdiń aqparat quraldary da Qazaqstan týraly jii jazady. Múmkindiginshe baýyrlas eldiń jańalyqtaryn, jetistikterin berýge tyrysamyz. Biz biriksek, bir-birimizdi qoldasaq qana jetistikterge jetemiz. EKSPO-nyń ótý barysyn, ashylý saltanatyn bizdegi aqparat quraldary da jazdy. Sol ashylý saltanatyna bedeldi saiasatkerler, prezidentter, halyqaralyq uiymdardyń tóraǵalary qatysqanyn kórdik. Qazaqstanda ótip jatqan halyqaralyq jinalystardyń kóbinde álemge tanymal tulǵalar qatysady. Bul Qazaq eliniń syrtqy bedeliniń joǵary ekenin aiǵaqtaidy.
– Astana men Bishkek arasyndaǵy saiasi qarym-qatynasqa qandai baǵa berer edińiz?
– Eki el arasyndaǵy bailanys artpasa, kemimeidi. Biz bir tarihtyń enshilesterimiz. Burynnan tóskeide malymyz, tósekte basymyz qosylǵan elmiz. Qazaqstandy Qyrǵyzstansyz, Qyrǵyzstandy Qazaqstansyz elestetý qiyn. Qyrǵyzdar qazaqtardy arqa súieitin aǵaiyn dep biledi. Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń qarym-qatynasy artpasa, kemigen joq.Bul úrdis áli de jalǵasyp keledi. Qazaqstan Qyrǵyz eline áleýmettik-ekonomikalyq kómek berýin doǵarǵan emes. Qyrǵyzstandyq jeke kásipkerler men saýdagerler osynda kelip jumys istep júr. Olardy ysyryp, qýyp, jumys istetkizbei jatqan Qazaq biligi joq. Almaty men Astana bazarlarynda saýdamen ainalysyp júrgen qyrǵyzdar kóp dep estidim. Shynymdy aitsam, biz tilmashsyz túsinisetin halyqpyz ǵoi. Dinimiz, tilimiz, salt-dástúrimizde ortaqtyq kóp. Qazaqstandy aralaǵanda mende eshqandai jatyrqaý sezimi bolmady. Burynnan osynda kelip-ketip júrgen adamdai, erkin júrdim.
ÁńgimeleskenT. ÓSKENBAI.
