Ýkraina daǵdarysy Qazaqstandaǵy orys ultynyń jaǵdaiyna burynǵydan múlde bólek kózqaraspen qaraýǵa májbúrlep otyr. Qazaqstannyń soltústik-shyǵysy, negizinen, orystildi ekeni, al bul aimaqty Keńestik dáýirdi kókseitinder «baiyrǵy orystyń jeri» dep qarastyratyny jasyryn emes. Saýaldy tótesinen qoialyq, Qazaqstanda Qyrym stsenariii qaitalanýy múmkin be?
Qazirgi Ýkraina territoriiasyn tas-talqan etip, jik-jikke bólip jatqan Vladimir Pýtin «Orys álemi» atty kontseptsiianyń otyn óshirmeýge tyrysyp jatyr. Soǵys, janjal, adam qany tógilse de, Kreml bir kezgi «sábet úkimetiniń» quramynda bolǵan elderdi ýysynan shyǵarǵysy joq. Óitkeni, ilgeride aityp ketken kontseptsiia Qazaqstandy da qamtidy... Óz basym Qazaqstannyń táýelsizdik alǵannan bergi tarihyn jiti zerttep kelemin.
KSRO qulaǵan tusta Qazaqstanda 6 mln-ǵa tarta orys boldy jáne jyl ótken saiyn olardyń sany azaia berdi. Bir ǵana 1991 jáne 1997 jyldardyń aralyǵynda Qazaqstannan 1,2 mln. orys kóship ketken eken, bul búkil el turǵyndarynyń 14 paiyzy bolatyn. Eskerer jait, osy aralyqta burynǵy Keńes úkimetiniń quramyndaǵy elderden Reseige kóship kelgen orystar men orystildilerdiń arasynda Qazaqstannan kóship barǵandardyń úlesi 40 paiyzdy qurady. Salystyrar bolsaq, Baltyq elderinen tiisinshe Reseige qonys aýdarǵandardyń úlesi sol kezderi nebári 3 paiyzdy ielendi.
Bul paradoks: sebebi, Qazaqstanda kórshiles Tájikstan, Ózbekstandaǵydai belgili bir etnos qysymǵa ushyrap, qandai da bir ultaralyq qaqtyǵystar bolǵan joq. Tipti, bolǵan kúnniń ózinde buǵan «slavian» máselesiniń esh qatysy joqtyǵyn bilemiz. 1991 jylǵy Prezident sailaýynda orys ultynyń 74,8 paiyzy Nursultan Nazarbaevty qoldap daýys berdi.
Sodan da shyǵar, til, dil máselesine kelgende Qazaqstan biligi óte saq saiasat júrgizdi jáne bul búginge deiin jalǵasyp keledi. 1989 jylǵy «Qazaq KSRO-nyń tilder týraly» zańynda orys tili ultaralyq qarym-qatynas tili retinde aiqyndalyp, óz kezeginde qazaq tiline memlekettik til degen mártebe berilgen bolatyn. 1995 jyly buǵan sál ózgeris engizilip, Konstitýtsiialyq Keńes «orys tili resmi túrde qazaq tilimen qatar qoldanylatyn bolady» degen sheshim shyǵardy. 1997 jylǵy «Qazaqstan Respýblikasynyń tilder týraly» zańynda osy qaǵida qaita qaitalandy. 2004 jylǵy «Tilder týraly» zańda da sonshalyqty ózgeris joq. Saiyp kelgende, Qazaqstan biligi dál osy til máselesine kelgende asa saq saiasat júrgizip, kerek jerde «iile» bildi.
Biraq, qazirgi jaǵdai Qazaqstandaǵy orys ultynyń jaǵdaiyna burynǵydan múlde bólek kózqaraspen qaraýǵa májbúrlep otyr. Qazaqstannyń soltústik-shyǵysy negizinen orystildi ekeni, al bul aimaqty Keńestik dáýirdi kókseitinder «baiyrǵy orystyń jeri» dep qarastyratyny jasyryn emes. Bul áldebir naqurystardyń negizsiz áńgimesi siiaqty estilýi múmkin. Biraq...Ýkraindaǵy jaǵdai dál osyndai aqymaq gipotezanyń ózi bir sátte shyndyqqa ainalýy múmkin ekenin kórsetip otyr. Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaev ýkrain daǵdarysyna qatysty óziniń pozitsiiasyn naqty kórsetip, qatty syn aitqannan keiin, Máskeý Astanaǵa qysymdy kúsheite tústi. Budan sońǵy ýaqyttary Rýslan Ibraev, Ermek Taichibekov syndy arandatýshylar ult pen ulttyń arasyna ot salatyn jáne qazaqqa qarsy baǵyttalǵan jazbalaryn jiiletip jiberdi. Olardyń áleýmettik jelidegi pikirleri tegin emes, tapsyryspen júzege asyp otyrǵany anyq.
Taichibekovtyń qiialynda shek joq. Ózim qazaq bolmasam da, baýyrlas ulttyń ókili retinde onyń jazbalaryn oqyp otyryp, qanym qaraiady. Qaida qarap otyrsyzdar? Onyń kúni keshe ǵana qazaqtardy separatist dep atap, Reseige «táýelsiz Qazaqstan jobasyn jabý týraly úndeý» tastaǵanyn bilesizder me?
[caption id="attachment_9022" align="alignright" width="362"]
Óz basym Taichibekovke tańmyn. Bul kim jáne qaidan shyqqan? Ózi Qazaqstanda tura ma? Tutas qazaq ultyna qarsy topyraq shashatyn onyń qandai quqy bar? Onyń aýzyn býýǵa bolmai ma? Qazaqstandyq áriptesterimmen pikir almasyp, jarytymdy jaýap ala almadym. Onyń jazbalary sizderdi qoiyp, bizderge de jetti. Qiialynda shek joq. Ózim qazaq bolmasam da, baýyrlas ulttyń ókili retinde onyń jazbalaryn oqyp otyryp, qanym qaraiady. Qaida qarap otyrsyzdar? Onyń kúni keshe ǵana qazaqtardy separatist dep atap, Reseige «táýelsiz Qazaqstan jobasyn jabý týraly úndeý» tastaǵanyn bilesizder me? Senbeseńizder, onyń «facebook» jelisindegi jazbalaryn qaz-qalpynda bereiin: «Kazahstan doljen stat neotemlemoi chastiý Rossii, kak Astrahan, Omsk, Novosibirsk. Mojno v kachestve Semirechenskoi gýbernii…», « Ia ne vrag kazaham, ia za to, chtoby kazahskii narod vyshel na peredovoi ýroven. Eto vozmojno tolko v sostave Rossiiskoi imperii», «S 1991 goda ia printsipialno ne smotriý Olimpiadý, tak kak Sovetskii Soiýz raspalsia. Kak tolko Kazahstan s Rossiei obedinitsia, ia snova staný smotret Olimpiadý».
Saiyp kelgende, bul adam qazaqtyń as-sýyn ishe otyryp, ózi qazaq bola tura qazaq memleketine qarsy shyǵyp otyr. Al muny qazaqstandyq qaýipsizdik qyzmeti bilmeýi múmkin be? Tezirek qamdanyńdar! Áitpese, bári de kesh bolady...
