ۋكراينا داعدارىسى قازاقستانداعى ورىس ۇلتىنىڭ جاعدايىنا بۇرىنعىدان مٷلدە بٶلەك كٶزقاراسپەن قاراۋعا مەجبٷرلەپ وتىر. قازاقستاننىڭ سولتٷستٸك-شىعىسى, نەگٸزٸنەن, ورىستٸلدٸ ەكەنٸ, ال بۇل ايماقتى كەڭەستٸك دەۋٸردٸ كٶكسەيتٸندەر «بايىرعى ورىستىڭ جەرٸ» دەپ قاراستىراتىنى جاسىرىن ەمەس. ساۋالدى تٶتەسٸنەن قويالىق, قازاقستاندا قىرىم ستسەنارييٸ قايتالانۋى مٷمكٸن بە?
قازٸرگٸ ۋكراينا تەرريتوريياسىن تاس-تالقان ەتٸپ, جٸك-جٸككە بٶلٸپ جاتقان ۆلاديمير پۋتين «ورىس ەلەمٸ» اتتى كونتسەپتسييانىڭ وتىن ٶشٸرمەۋگە تىرىسىپ جاتىر. سوعىس, جانجال, ادام قانى تٶگٸلسە دە, كرەمل بٸر كەزگٸ «سەبەت ٷكٸمەتٸنٸڭ» قۇرامىندا بولعان ەلدەردٸ ۋىسىنان شىعارعىسى جوق. ٶيتكەنٸ, ٸلگەرٸدە ايتىپ كەتكەن كونتسەپتسييا قازاقستاندى دا قامتيدى... ٶز باسىم قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرگٸ تاريحىن جٸتٸ زەرتتەپ كەلەمٸن.
كسرو قۇلاعان تۇستا قازاقستاندا 6 ملن-عا تارتا ورىس بولدى جەنە جىل ٶتكەن سايىن ولاردىڭ سانى ازايا بەردٸ. بٸر عانا 1991 جەنە 1997 جىلداردىڭ ارالىعىندا قازاقستاننان 1,2 ملن. ورىس كٶشٸپ كەتكەن ەكەن, بۇل بٷكٸل ەل تۇرعىندارىنىڭ 14 پايىزى بولاتىن. ەسكەرەر جايت, وسى ارالىقتا بۇرىنعى كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ قۇرامىنداعى ەلدەردەن رەسەيگە كٶشٸپ كەلگەن ورىستار مەن ورىستٸلدٸلەردٸڭ اراسىندا قازاقستاننان كٶشٸپ بارعانداردىڭ ٷلەسٸ 40 پايىزدى قۇرادى. سالىستىرار بولساق, بالتىق ەلدەرٸنەن تيٸسٸنشە رەسەيگە قونىس اۋدارعانداردىڭ ٷلەسٸ سول كەزدەرٸ نەبەرٸ 3 پايىزدى يەلەندٸ.
بۇل پارادوكس: سەبەبٸ, قازاقستاندا كٶرشٸلەس تەجٸكستان, ٶزبەكستانداعىداي بەلگٸلٸ بٸر ەتنوس قىسىمعا ۇشىراپ, قانداي دا بٸر ۇلتارالىق قاقتىعىستار بولعان جوق. تٸپتٸ, بولعان كٷننٸڭ ٶزٸندە بۇعان «سلاۆيان» مەسەلەسٸنٸڭ ەش قاتىسى جوقتىعىن بٸلەمٸز. 1991 جىلعى پرەزيدەنت سايلاۋىندا ورىس ۇلتىنىڭ 74,8 پايىزى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى قولداپ داۋىس بەردٸ.
سودان دا شىعار, تٸل, دٸل مەسەلەسٸنە كەلگەندە قازاقستان بيلٸگٸ ٶتە ساق ساياسات جٷرگٸزدٸ جەنە بۇل بٷگٸنگە دەيٸن جالعاسىپ كەلەدٸ. 1989 جىلعى «قازاق كسرو-نىڭ تٸلدەر تۋرالى» زاڭىندا ورىس تٸلٸ ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس تٸلٸ رەتٸندە ايقىندالىپ, ٶز كەزەگٸندە قازاق تٸلٸنە مەملەكەتتٸك تٸل دەگەن مەرتەبە بەرٸلگەن بولاتىن. 1995 جىلى بۇعان سەل ٶزگەرٸس ەنگٸزٸلٸپ, كونستيتۋتسييالىق كەڭەس «ورىس تٸلٸ رەسمي تٷردە قازاق تٸلٸمەن قاتار قولدانىلاتىن بولادى» دەگەن شەشٸم شىعاردى. 1997 جىلعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تٸلدەر تۋرالى» زاڭىندا وسى قاعيدا قايتا قايتالاندى. 2004 جىلعى «تٸلدەر تۋرالى» زاڭدا دا سونشالىقتى ٶزگەرٸس جوق. سايىپ كەلگەندە, قازاقستان بيلٸگٸ دەل وسى تٸل مەسەلەسٸنە كەلگەندە اسا ساق ساياسات جٷرگٸزٸپ, كەرەك جەردە «يٸلە» بٸلدٸ.
بٸراق, قازٸرگٸ جاعداي قازاقستانداعى ورىس ۇلتىنىڭ جاعدايىنا بۇرىنعىدان مٷلدە بٶلەك كٶزقاراسپەن قاراۋعا مەجبٷرلەپ وتىر. قازاقستاننىڭ سولتٷستٸك-شىعىسى نەگٸزٸنەن ورىستٸلدٸ ەكەنٸ, ال بۇل ايماقتى كەڭەستٸك دەۋٸردٸ كٶكسەيتٸندەر «بايىرعى ورىستىڭ جەرٸ» دەپ قاراستىراتىنى جاسىرىن ەمەس. بۇل ەلدەبٸر ناقۇرىستاردىڭ نەگٸزسٸز ەڭگٸمەسٸ سيياقتى ەستٸلۋٸ مٷمكٸن. بٸراق...ۋكراينداعى جاعداي دەل وسىنداي اقىماق گيپوتەزانىڭ ٶزٸ بٸر سەتتە شىندىققا اينالۋى مٷمكٸن ەكەنٸن كٶرسەتٸپ وتىر. قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۋكراين داعدارىسىنا قاتىستى ٶزٸنٸڭ پوزيتسيياسىن ناقتى كٶرسەتٸپ, قاتتى سىن ايتقاننان كەيٸن, مەسكەۋ استاناعا قىسىمدى كٷشەيتە تٷستٸ. بۇدان سوڭعى ۋاقىتتارى رۋسلان يبراەۆ, ەرمەك تايچيبەكوۆ سىندى ارانداتۋشىلار ۇلت پەن ۇلتتىڭ اراسىنا وت سالاتىن جەنە قازاققا قارسى باعىتتالعان جازبالارىن جيٸلەتٸپ جٸبەردٸ. ولاردىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ پٸكٸرلەرٸ تەگٸن ەمەس, تاپسىرىسپەن جٷزەگە اسىپ وتىرعانى انىق.
تايچيبەكوۆتىڭ قييالىندا شەك جوق. ٶزٸم قازاق بولماسام دا, باۋىرلاس ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ رەتٸندە ونىڭ جازبالارىن وقىپ وتىرىپ, قانىم قارايادى. قايدا قاراپ وتىرسىزدار? ونىڭ كٷنٸ كەشە عانا قازاقتاردى سەپاراتيست دەپ اتاپ, رەسەيگە «تەۋەلسٸز قازاقستان جوباسىن جابۋ تۋرالى ٷندەۋ» تاستاعانىن بٸلەسٸزدەر مە?
[caption id="attachment_9022" align="alignright" width="362"]
ٶز باسىم تايچيبەكوۆكە تاڭمىن. بۇل كٸم جەنە قايدان شىققان? ٶزٸ قازاقستاندا تۇرا ما? تۇتاس قازاق ۇلتىنا قارسى توپىراق شاشاتىن ونىڭ قانداي قۇقى بار? ونىڭ اۋزىن بۋۋعا بولماي ما? قازاقستاندىق ەرٸپتەستەرٸممەن پٸكٸر الماسىپ, جارىتىمدى جاۋاپ الا المادىم. ونىڭ جازبالارى سٸزدەردٸ قويىپ, بٸزدەرگە دە جەتتٸ. قييالىندا شەك جوق. ٶزٸم قازاق بولماسام دا, باۋىرلاس ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ رەتٸندە ونىڭ جازبالارىن وقىپ وتىرىپ, قانىم قارايادى. قايدا قاراپ وتىرسىزدار? ونىڭ كٷنٸ كەشە عانا قازاقتاردى سەپاراتيست دەپ اتاپ, رەسەيگە «تەۋەلسٸز قازاقستان جوباسىن جابۋ تۋرالى ٷندەۋ» تاستاعانىن بٸلەسٸزدەر مە? سەنبەسەڭٸزدەر, ونىڭ «facebook» جەلٸسٸندەگٸ جازبالارىن قاز-قالپىندا بەرەيٸن: «كازاحستان دولجەن ستات نەوتەملەموي چاستيۋ روسسيي, كاك استراحان, ومسك, نوۆوسيبيرسك. موجنو ۆ كاچەستۆە سەميرەچەنسكوي گۋبەرنيي…», « يا نە ۆراگ كازاحام, يا زا تو, چتوبى كازاحسكيي نارود ۆىشەل نا پەرەدوۆوي ۋروۆەن. ەتو ۆوزموجنو تولكو ۆ سوستاۆە روسسييسكوي يمپەريي», «س 1991 گودا يا پرينتسيپيالنو نە سموتريۋ وليمپيادۋ, تاك كاك سوۆەتسكيي سويۋز راسپالسيا. كاك تولكو كازاحستان س روسسيەي وبەدينيتسيا, يا سنوۆا ستانۋ سموترەت وليمپيادۋ».
سايىپ كەلگەندە, بۇل ادام قازاقتىڭ اس-سۋىن ٸشە وتىرىپ, ٶزٸ قازاق بولا تۇرا قازاق مەملەكەتٸنە قارسى شىعىپ وتىر. ال مۇنى قازاقستاندىق قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەتٸ بٸلمەۋٸ مٷمكٸن بە? تەزٸرەك قامدانىڭدار! ەيتپەسە, بەرٸ دە كەش بولادى...
