23 qazanda Ulttyq bank bazalyq mólsherlemege qatysty kezekti sheshimin jariialaidy. Osyǵan bailanysty sarapshylar retteýshi mólsherlemeni burynǵy deńgeide saqtai ma, álde tómendete me degen máseleni talqylap jatyr. Qarjyger, QazExpertClub sarapshysy ári EconomiQ Telegram-arnasynyń avtory Venera Janalina investorlar, biznes jáne eksporttaýshylar úshin qandai mólsherleme tiimdi bolýy múmkin ekenin saralady, dep habarlaidy dalanews.kz.
22 qazandaǵy jaǵdai boiynsha Qazaqstandaǵy bazalyq mólsherleme 16,25 paiyzdy quraidy. Ulttyq statistika biýrosynyń deregine sáikes, jyldyq infliatsiia qyrkúiekte 9,3 paiyzǵa deiin baiaýlaǵan. Tamyzda bul kórsetkish 9,8 paiyz bolǵan edi.
Osylaisha, bazalyq mólsherleme men naqty infliatsiia arasyndaǵy aiyrma 6,95 paiyzdyq tarmaqqa jetip otyr. Alaida sarapshynyń aitýynsha, bul kórsetkish aqsha-nesie saiasatynyń qanshalyqty qatań ekenin tolyq kórsete almaidy. Ony baǵalaý kezinde naqty infliatsiiamen qatar, halyq pen naryq qatysýshylarynyń infliatsiialyq boljamyn da eskerý qajet.
Investor qansha tabys tabady?
Qazaqstan qor birjasynyń málimetinshe, 20 qazanda korporativtik obligatsiialardyń kiristilik indikatory 16,10 paiyzdy qurady. Al halyqaralyq reitingi BBB− deńgeiinen tómen emes teńgelik korporativtik obligatsiialardyń kiristiligi 15,50 paiyz boldy.
Venera Janalinanyń esebinshe, investor infliatsiia 9 paiyz bolǵan kezde jylyna 15 paiyz tabys tapsa, onyń salyqtar men basqa da shyǵyndar shegerilgenge deiingi naqty kiristiligi shamamen 5,5 paiyz bolady.
Degenmen obligatsiianyń joǵary tabystylyǵy onyń tolyqtai qaýipsiz ekenin bildirmeidi. Investor emitenttiń qaryzyn ótei almaý qaýpin, baǵaly qaǵazdyń ótimdiligin jáne naryqtyq qunynyń ózgerý yqtimaldyǵyn da eskerýi kerek. Al sheteldik investorlar úshin teńge baǵamynyń ózgerýi qosymsha táýekel týǵyzady.
"Teńgeniń álsireýi sheteldik investordyń paiyzdan tapqan kirisiniń edáýir bóligin dollarǵa shaqqanda joqqa shyǵarýy múmkin. Sondyqtan teńgelik quraldardyń tartymdylyǵy tek joǵary mólsherlemege emes, infliatsiiaǵa, nesie jáne valiýta táýekelderine de bailanysty", – deidi sarapshy.
Onyń pikirinshe, infliatsiia turaqty túrde tómendegen jaǵdaida bazalyq mólsherlemeni birtindep azaitý investorlardyń teńgelik aktivterge qyzyǵýshylyǵyn mindetti túrde tómendetpeidi. Eń bastysy, barlyq táýekel eskerilgennen keiin de naqty kiristilik oń deńgeide qalýǵa tiis.
Joǵary mólsherleme bizneske qalai áser etedi?
Investor úshin joǵary mólsherleme tabys kózi bolsa, kásipkerler úshin ol qaryz qarajatynyń qymbattaýyn bildiredi. Nesie qunynyń joǵary bolýy kompaniialardyń óndiristi keńeitý, jabdyqtardy jańartý jáne ainalym qarajatyn tolyqtyrý múmkindigin shekteidi.
Sonymen qatar qarjy quraldarynan joǵary tabys tabý múmkindigi kásipkerlerdiń naqty óndiristik jobalarǵa qarjy salýǵa degen yntasyn tómendetýi yqtimal. Óitkeni investor óndiris ashyp, uzaqmerzimdi táýekelge barǵannan góri, obligatsiia satyp alyp, salystyrmaly túrde turaqty tabys tabýdy tańdaýy múmkin.
"Bul jerde qarama-qaishylyq týyndaidy. Qaryz quraldaryna salynǵan jańa investitsiiadan joǵary kiris alýǵa múmkindik beretin jaǵdailar óndiristik jobalardyń tartymdylyǵyn bir mezette tómendetýi múmkin", – deidi Venera Janalina.
Budan shyǵatyny – joǵary bazalyq mólsherlemeniń qunyn eń aldymen nesie alatyn kásiporyndar men qarjylandyrýǵa muqtaj naqty sektor tóleidi.
Eksporttaýshylarǵa myqty teńge tiimdi me?
Joǵary bazalyq mólsherleme teńgelik aktivterge suranysty arttyryp, basqa jaǵdailar ózgermegen kezde ulttyq valiýtanyń nyǵaiýyna yqpal etýi múmkin. Alaida bul eksporttaýshylar úshin árdaiym tiimdi emes.
Mysaly, kompaniia shetelge 1 million dollardyń ónimin eksporttady delik. Dollar baǵamy 450 teńge bolǵan jaǵdaida onyń kirisi 450 million teńgeni quraidy. Al dollar 480 teńgege deiin qymbattasa, dál sol kólemdegi eksporttan kompaniia 480 million teńge alady. Aiyrmasy – 30 million teńge.
Biraq teńgeniń álsireýin eksporttaýshy úshin birjaqty tiimdi qubylys dep baǵalaýǵa bolmaidy. Eger kásiporyn sheteldik jabdyq satyp alsa, importtyq bólshekter paidalansa nemese valiýtamen alǵan nesiesin ótese, onyń shyǵyny da birge ósedi.
"Baǵam ózgerisinen túsetin paida kompaniia tabysy men shyǵysynyń qandai valiýtada qalyptasatynyna bailanysty. Ásirese shikizattyq emes eksporttaýshylar úshin qarjylandyrý quny, eńbek ónimdiligi jáne ónimniń ózindik qunyndaǵy import úlesi dollar baǵamynan kem emes mańyzǵa ie", – deidi qarjyger.
Sarapshy teńge baǵamyn tek bazalyq mólsherleme aiqyndamaitynyn atap ótti. Ulttyq valiýtaǵa munaidyń álemdik baǵasy, eksporttaýshylardyń valiýtalyq túsimi, Ulttyq qor men Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qorynyń operatsiialary, memlekettik biýdjet saiasaty, syrtqy naryqtardaǵy paiyzdyq mólsherlemeler jáne jahandyq ahýal áser etedi.
Sondyqtan bazalyq mólsherlemeniń tómendeýi teńgeniń mindetti túrde álsireitinin bildirmeidi. Eksporttaýshylar úshin baǵamnyń qysqamerzimdi qubylýynan góri onyń boljamdy ári básekege qabiletti deńgeide bolǵany mańyzdy.
Bazalyq mólsherleme qandai deńgeide bolýy kerek?
Venera Janalinanyń pikirinshe, orta merzimdi kezeńde bazalyq mólsherlemeniń 14–15 paiyz aralyǵyna túsýi ekonomika taraptarynyń múddesin úilestiretin aralyq sheshim bolýy múmkin. Biraq ol úshin infliatsiianyń tómendeýi jalǵasýǵa tiis.
Eger infliatsiialyq boljamdar 7–8 paiyzǵa deiin tómendese, 14–15 paiyzdyq mólsherleme odan shamamen 6–8 paiyzdyq tarmaqqa joǵary bolady. Bul teńgelik quraldardyń naqty kiristiligin saqtap, investorlardyń qyzyǵýshylyǵyn joǵaltpaýǵa múmkindik beredi.
Bazalyq mólsherlemeni birtindep tómendetý kásiporyndarǵa beriletin qarjynyń qunyn azaitýy múmkin. Degenmen bankterdiń nesie paiyzy bazalyq mólsherlememen birdei qarqynda tómendeidi deýge bolmaidy. Al eksporttaýshylar úshin bul teńgeniń nyǵaiýyna yqpal etetin faktorlardyń birin álsiretkenimen, valiýta baǵamynyń ózgerýine kepildik bermeidi.
"Investorlar, biznes pen eksporttaýshylardyń múddeleri mindetti túrde bir-birine qaishy kelmeidi. Infliatsiia tómendegen saiyn teńgelik quraldardyń tartymdylyǵyn saqtai otyryp, paiyzdyq mólsherlemelerdi birtindep azaitýǵa múmkindik týady", – deidi sarapshy.
Qazir mólsherlemeni tómendetýge erte me?
Qarjyger qazirgi infliatsiia deńgeiinde bazalyq mólsherlemeni birden 14–15 paiyzǵa deiin tómendetý erte dep esepteidi. Onyń pikirinshe, jaqyn ýaqytta mólsherlemeni 16 paiyz shamasynda saqtaý oryndy.
Ulttyq banktiń qazan aiyndaǵy makroekonomikalyq saýalnamasyna qatysqan táýelsiz sarapshylar 2027 jyldyń sońynda bazalyq mólsherleme 13,3 paiyzǵa, al 2028 jyldyń sońynda 11,5 paiyzǵa deiin tómendeýi múmkin dep boljaǵan. Infliatsiia turaqty túrde 5–6 paiyzǵa deiin baiaýlasa, mólsherlemeni 11–13 paiyz aralyǵyna túsirýge múmkindik paida bolýy yqtimal.
Alaida bul másele tek Ulttyq banktiń sheshimine bailanysty emes. Memleket shyǵystardy ulǵaityp, ekonomikadaǵy suranysty óndiris kóleminen jyldam ósirse, infliatsiia joǵary deńgeide saqtalýy múmkin. Mundai jaǵdaida retteýshi bazalyq mólsherlemeni uzaq ýaqyt tómendete almaidy.
"Qarjylandyrý qunyn azaitý úshin biýdjet tártibi men tarif saiasaty da boljamdy bolýy kerek. Qazaqstanǵa investorlardyń tabysy úshin barynsha joǵary mólsherleme de, eksporttaýshylar úshin ádeii álsiretilgen teńge de qajet emes. Elge infliatsiiany tejeý, teńgelik aktivterdiń tartymdylyǵyn saqtaý jáne bizneske qoljetimdi qarjy usyný arasyndaǵy tepe-teńdik kerek", – dep túiindedi Venera Janalina.
