Elde munaı óndirý men eksport kólemi joǵary deńgeıde saqtalǵanymen, munaı-gaz salasynda sheshimin tappaǵan qurylymdyq máseleler áli de bar. Energy Monitor qoǵamdyq qorynyń dırektory, munaı-gaz salasynyń sarapshysy Nurlan Jumaǵulovtyń aıtýynsha, salanyń basty túıtkilderi munaı óńdeý qýatynyń shekteýligi men ınfraqurylymnyń jetkiliksizdigine baılanysty týyndap otyr, dep habarlaıdy Dalanews.kz.
“Keı óńirlerde Kaspıı qubyr konsorsıýmyna baılanysty syn aıtylyp jatyr. Biraq naqty derekke súıensek, Qazaqstan 2024 jyly jospardy oryndap qana qoıǵan joq, is júzinde rekordtyq nátıjege jetti. Aldyn ala málimet boıynsha, munaı óndirý kólemi 90,5 mln tonnadan asty”, - deıdi sarapshy.
Bul jospardan tómen bolǵanymen, óńdeý men eksport kórsetkishteri joǵary deńgeıde saqtaldy. Munaı óńdeý kólemi 17,9 mln tonna, al munaı ónimderin óndirý 14,5 mln tonna boldy.
Sarapshynyń sózinshe, munaı óndirisindegi aýytqýlar tehnıkalyq ári ınfraqurylymdyq faktorlarǵa tikeleı baılanysty.
“Munaı-gaz salasyn bir ǵana sanmen baǵalaý durys emes. Bul - kúrdeli ekojúıe. Munda óndiris, tasymal, óńdeý jáne naryqtyq jaǵdaı bir-birimen tyǵyz baılanysty”, - deıdi ol.
Kimder óndiredi, qaı óńir alda?
Qazaqstanda búginde 95 munaı óndirýshi kompanıa bar. Sonyń ishinde 30 iri kompanıa eldegi jalpy óndiristiń 97%-yn qamtamasyz etip otyr. Kósh basynda Teńizshevroıl kompanıasy tur, onyń úlesi 31,7%. Odan keıin NCOC (Qashaǵan) jáne QPO (Qarashyǵanaq) ornalasqan.
Elde óndiriletin munaıdyń basym bóligi Atyraý oblysyna tıesili (56%), odan keıin Mańǵystaý oblysy (20%) men Batys Qazaqstan oblysy (13%) ornalasqan.
Al Qyzylorda oblysynda keıingi bes jylda munaı óndirý kólemi shamamen 40%-ǵa tómendegen.
“Qyzylordada quldyraý anyq baıqalady. Bul ken oryndarynyń eskirýimen baılanysty. Degenmen tereń burǵylaý arqyly jańa qabattardan munaı tabý múmkindigi bar”, - deıdi sarapshy.
30 jyldaǵy nátıje
Táýelsizdik alǵannan beri Qazaqstan 2 mlrd tonna munaı óndirip, jalpy 1 trln dollar kóleminde tabys tapty. Biraq bul soma taza paıda emes.
“Kópshilik 1 trln dollardy paıda dep qabyldaıdy. Shyn máninde, onyń shamamen 30%-y ózindik qunǵa, 30%-y salyqqa, sodan qalǵany kompanıalardyń kirisine tıesili. Biraq bunyń ózi el ekonomıkasy úshin asa mańyzdy”, - deıdi Nurlan Jumaǵulov.
Sózinshe, bul qarajat respýblıkalyq búdjetke, jergilikti búdjetterge jáne Ulttyq qorǵa baǵyttalady.
Qazaqstan munaıy qaı elderge ketip jatyr?
2024 jyly Qazaqstan syrtqy naryqqa 71 mln tonna munaı eksporttady. Eksport qurylymyna kóz júgirtsek, qazaqstandyq munaıdyń negizgi bóligi Eýropa elderine baǵyttalǵan. Bul Qazaqstan munaıynyń dástúrli túrde eýropalyq naryqqa beıim ekenin kórsetedi.
Eń iri ımporttaýshy el - Italıa. Atalǵan elge bir jylda 30,7 mln tonna munaı jetkizilip, jalpy eksporttyń 43%-yn qurady. Italıadan keıingi orynda Nıderlandy (7,7 mln tonna), úshinshi orynda Fransıa, oǵan 5,2 mln tonna munaı jóneltilgen.
Sondaı-aq Qazaqstan munaıy Rýmynıa men Grekıaǵa turaqty túrde eksporttalady. Bul elder Eýropadaǵy munaı óńdeý zaýyttary arqyly qazaqstandyq shıkizatty óńdep, ishki naryǵyn qamtamasyz etip otyr.
Eýropadan bólek, Qazaqstan munaıy Qytaı, AQSH, Túrkıa, Koreıa, Sıngapýr sekildi elderge de jetkiziledi. Degenmen olardyń úlesi Eýropa naryǵymen salystyrǵanda tómen.
Munaı-gaz salasynyń sarapshysy Nurlan Jumaǵulovtyń túsindirýinshe, Italıa statısıkada aldyńǵy qatarda kóringenimen, qazaqstandyq munaıdyń negizgi bóligi is júzinde Germanıa naryǵyna baǵyttalǵan.
“Italıa birinshi orynda tur. Biraq bul – tehnıkalyq statısıka. Sebebi qazaqstandyq munaıdyń edáýir bóligi Italıa porttary arqyly ótip, keıin Germanıadaǵy munaı óńdeý zaýyttaryna jetkiziledi. Sondyqtan naqty tutyný turǵysynan qarasaq, Germanıa kósh bastap tur”, - deıdi sarapshy.
Jalpy, eksport baǵyty ártaraptandyrylǵanymen, Qazaqstan munaıynyń basym bóligi áli de Kaspıı qubyr konsorsıýmy (QKK) arqyly Eýropa baǵytyna táýeldi. Sarapshynyń aıtýynsha, bul táýeldilik eksporttyq ınfraqurylymdy ártaraptandyrý máselesin kún tártibinde ustap otyr.
Eksporttaǵy ortasha baǵa
2024 jyly Qazaqstan munaıyn eksporttaýdaǵy ortasha baǵa bir tonna úshin 604 dollardy qurady. Baǵa aıyrmashylyǵy jetkizý baǵytyna, logıstıkaǵa jáne kelisimshart sharttaryna baılanysty qalyptasqan.
Alaıda sarapshylar bul kórsetkish el ekonomıkasynyń uzaqmerzimdi múddesin tolyq qamtamasyz ete almaıtynyn aıtady. Sebebi Qazaqstan áli de munaıdy negizinen shıkizat kúıinde eksporttap otyr.
“Eksport baǵyty keńeıgenimen, biz áli de shıkizatqa táýeldimiz. Al qosylǵan qundy arttyrý úshin óńdeý qýatyn kúsheıtý qajet. Munaıdy sol kúıinde satýmen uzaqqa barý qıyn”, - deıdi sarapshy.
Salanyń álsiz tusy
Sarapshynyń aıtýynsha, qazirgi eń úlken másele munaı ónimderin tasymaldaý.
“Atyraýdan Almatyǵa bir tonna munaı ónimin jetkizý shamamen 100 dollar turady. Temirjol logıstıkasy qymbat, baıaý ári lokomotıv tapshylyǵyna táýeldi. Bul – júıeli problema”,- deıdi ol.
Osy sebepti munaı óńdeý zaýyttaryn keńeıtý jáne jańa MÓZ salý máselesi kún tártibinde tur.
Qazirgi tańda 5 myń metrden asatyn tereń burǵylaý jumystary bastaldy. Paleozoı qabatynda munaı bar degen ǵylymı boljam bar. Osyǵan baılanysty Jer qoınaýyn paıdalaný kodeksine ózgerister engizilip, kúrdeli jobalarǵa salyqtyq jeńildikter qarastyrylǵan.
Sonymen qatar Shymkent MÓZ-in 12 mln tonnaǵa deıin keńeıtý, 10 mln tonnalyq jańa munaı óńdeý zaýytyn salý josparlanyp otyr.
“Halyq sany ósip keledi, janarmaı tutyný artady. Sondyqtan jańa zaýyttar – ekonomıkalyq qana emes, strategıalyq sheshim”, - dep túıindedi Nurlan Jumaǵulov.
