Elde munai óndirý men eksport kólemi joǵary deńgeide saqtalǵanymen, munai-gaz salasynda sheshimin tappaǵan qurylymdyq máseleler áli de bar. Energy Monitor qoǵamdyq qorynyń direktory, munai-gaz salasynyń sarapshysy Nurlan Jumaǵulovtyń aitýynsha, salanyń basty túitkilderi munai óńdeý qýatynyń shekteýligi men infraqurylymnyń jetkiliksizdigine bailanysty týyndap otyr, dep habarlaidy Dalanews.kz.
“Kei óńirlerde Kaspii qubyr konsortsiýmyna bailanysty syn aitylyp jatyr. Biraq naqty derekke súiensek, Qazaqstan 2025 jyly jospardy oryndap qana qoiǵan joq, is júzinde rekordtyq nátijege jetti. Aldyn ala málimet boiynsha, munai óndirý kólemi 90,5 mln tonnadan asty”, - deidi sarapshy.
Bul jospardan tómen bolǵanymen, óńdeý men eksport kórsetkishteri joǵary deńgeide saqtaldy. Munai óńdeý kólemi 17,9 mln tonna, al munai ónimderin óndirý 14,5 mln tonna boldy.
Sarapshynyń sózinshe, munai óndirisindegi aýytqýlar tehnikalyq ári infraqurylymdyq faktorlarǵa tikelei bailanysty.
“Munai-gaz salasyn bir ǵana sanmen baǵalaý durys emes. Bul - kúrdeli ekojúie. Munda óndiris, tasymal, óńdeý jáne naryqtyq jaǵdai bir-birimen tyǵyz bailanysty”, - deidi ol.
Kimder óndiredi, qai óńir alda?
Qazaqstanda búginde 95 munai óndirýshi kompaniia bar. Sonyń ishinde 30 iri kompaniia eldegi jalpy óndiristiń 97%-yn qamtamasyz etip otyr. Kósh basynda Teńizshevroil kompaniiasy tur, onyń úlesi 31,7%. Odan keiin NCOC (Qashaǵan) jáne QPO (Qarashyǵanaq) ornalasqan.
Elde óndiriletin munaidyń basym bóligi Atyraý oblysyna tiesili (56%), odan keiin Mańǵystaý oblysy (20%) men Batys Qazaqstan oblysy (13%) ornalasqan.
Al Qyzylorda oblysynda keiingi bes jylda munai óndirý kólemi shamamen 40%-ǵa tómendegen.
“Qyzylordada quldyraý anyq baiqalady. Bul ken oryndarynyń eskirýimen bailanysty. Degenmen tereń burǵylaý arqyly jańa qabattardan munai tabý múmkindigi bar”, - deidi sarapshy.
30 jyldaǵy nátije
Táýelsizdik alǵannan beri Qazaqstan 2 mlrd tonna munai óndirip, jalpy 1 trln dollar kóleminde tabys tapty. Biraq bul soma taza paida emes.
“Kópshilik 1 trln dollardy paida dep qabyldaidy. Shyn máninde, onyń shamamen 30%-y ózindik qunǵa, 30%-y salyqqa, sodan qalǵany kompaniialardyń kirisine tiesili. Biraq bunyń ózi el ekonomikasy úshin asa mańyzdy”, - deidi Nurlan Jumaǵulov.
Sózinshe, bul qarajat respýblikalyq biýdjetke, jergilikti biýdjetterge jáne Ulttyq qorǵa baǵyttalady.
Qazaqstan munaiy qai elderge ketip jatyr?
2024 jyly Qazaqstan syrtqy naryqqa 71 mln tonna munai eksporttady. Eksport qurylymyna kóz júgirtsek, qazaqstandyq munaidyń negizgi bóligi Eýropa elderine baǵyttalǵan. Bul Qazaqstan munaiynyń dástúrli túrde eýropalyq naryqqa beiim ekenin kórsetedi.
Eń iri importtaýshy el - Italiia. Atalǵan elge bir jylda 30,7 mln tonna munai jetkizilip, jalpy eksporttyń 43%-yn qurady. Italiiadan keiingi orynda Niderlandy (7,7 mln tonna), úshinshi orynda Frantsiia, oǵan 5,2 mln tonna munai jóneltilgen.
Sondai-aq Qazaqstan munaiy Rýmyniia men Grekiiaǵa turaqty túrde eksporttalady. Bul elder Eýropadaǵy munai óńdeý zaýyttary arqyly qazaqstandyq shikizatty óńdep, ishki naryǵyn qamtamasyz etip otyr.
Eýropadan bólek, Qazaqstan munaiy Qytai, AQSh, Túrkiia, Koreia, Singapýr sekildi elderge de jetkiziledi. Degenmen olardyń úlesi Eýropa naryǵymen salystyrǵanda tómen.
Munai-gaz salasynyń sarapshysy Nurlan Jumaǵulovtyń túsindirýinshe, Italiia statistikada aldyńǵy qatarda kóringenimen, qazaqstandyq munaidyń negizgi bóligi is júzinde Germaniia naryǵyna baǵyttalǵan.
“Italiia birinshi orynda tur. Biraq bul – tehnikalyq statistika. Sebebi qazaqstandyq munaidyń edáýir bóligi Italiia porttary arqyly ótip, keiin Germaniiadaǵy munai óńdeý zaýyttaryna jetkiziledi. Sondyqtan naqty tutyný turǵysynan qarasaq, Germaniia kósh bastap tur”, - deidi sarapshy.
Jalpy, eksport baǵyty ártaraptandyrylǵanymen, Qazaqstan munaiynyń basym bóligi áli de Kaspii qubyr konsortsiýmy (QKK) arqyly Eýropa baǵytyna táýeldi. Sarapshynyń aitýynsha, bul táýeldilik eksporttyq infraqurylymdy ártaraptandyrý máselesin kún tártibinde ustap otyr.
Eksporttaǵy ortasha baǵa
2024 jyly Qazaqstan munaiyn eksporttaýdaǵy ortasha baǵa bir tonna úshin 604 dollardy qurady. Baǵa aiyrmashylyǵy jetkizý baǵytyna, logistikaǵa jáne kelisimshart sharttaryna bailanysty qalyptasqan.
Alaida sarapshylar bul kórsetkish el ekonomikasynyń uzaqmerzimdi múddesin tolyq qamtamasyz ete almaitynyn aitady. Sebebi Qazaqstan áli de munaidy negizinen shikizat kúiinde eksporttap otyr.
“Eksport baǵyty keńeigenimen, biz áli de shikizatqa táýeldimiz. Al qosylǵan qundy arttyrý úshin óńdeý qýatyn kúsheitý qajet. Munaidy sol kúiinde satýmen uzaqqa barý qiyn”, - deidi sarapshy.
Salanyń álsiz tusy
Sarapshynyń aitýynsha, qazirgi eń úlken másele munai ónimderin tasymaldaý.
“Atyraýdan Almatyǵa bir tonna munai ónimin jetkizý shamamen 100 dollar turady. Temirjol logistikasy qymbat, baiaý ári lokomotiv tapshylyǵyna táýeldi. Bul – júieli problema”,- deidi ol.
Osy sebepti munai óńdeý zaýyttaryn keńeitý jáne jańa MÓZ salý máselesi kún tártibinde tur.
Qazirgi tańda 5 myń metrden asatyn tereń burǵylaý jumystary bastaldy. Paleozoi qabatynda munai bar degen ǵylymi boljam bar. Osyǵan bailanysty Jer qoinaýyn paidalaný kodeksine ózgerister engizilip, kúrdeli jobalarǵa salyqtyq jeńildikter qarastyrylǵan.
Sonymen qatar Shymkent MÓZ-in 12 mln tonnaǵa deiin keńeitý, 10 mln tonnalyq jańa munai óńdeý zaýytyn salý josparlanyp otyr.
“Halyq sany ósip keledi, janarmai tutyný artady. Sondyqtan jańa zaýyttar – ekonomikalyq qana emes, strategiialyq sheshim”, - dep túiindedi Nurlan Jumaǵulov.
