ەلدە مۇناي ءوندىرۋ مەن ەكسپورت كولەمى جوعارى دەڭگەيدە ساقتالعانىمەن، مۇناي-گاز سالاسىندا شەشىمىن تاپپاعان قۇرىلىمدىق ماسەلەلەر ءالى دە بار. Energy Monitor قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى، مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى نۇرلان جۇماعۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا، سالانىڭ باستى تۇيتكىلدەرى مۇناي وڭدەۋ قۋاتىنىڭ شەكتەۋلىگى مەن ينفراقۇرىلىمنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنە بايلانىستى تۋىنداپ وتىر، دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
“كەي وڭىرلەردە كاسپيي قۇبىر كونسورسيۋمىنا بايلانىستى سىن ايتىلىپ جاتىر. ءبىراق ناقتى دەرەككە سۇيەنسەك، قازاقستان 2024 جىلى جوسپاردى ورىنداپ قانا قويعان جوق، ءىس جۇزىندە رەكوردتىق ناتيجەگە جەتتى. الدىن الا مالىمەت بويىنشا، مۇناي ءوندىرۋ كولەمى 90،5 ملن توننادان استى”، - دەيدى ساراپشى.
بۇل جوسپاردان تومەن بولعانىمەن، وڭدەۋ مەن ەكسپورت كورسەتكىشتەرى جوعارى دەڭگەيدە ساقتالدى. مۇناي وڭدەۋ كولەمى 17،9 ملن توننا، ال مۇناي ونىمدەرىن ءوندىرۋ 14،5 ملن توننا بولدى.
ساراپشىنىڭ سوزىنشە، مۇناي وندىرىسىندەگى اۋىتقۋلار تەحنيكالىق ءارى ينفراقۇرىلىمدىق فاكتورلارعا تىكەلەي بايلانىستى.
“مۇناي-گاز سالاسىن ءبىر عانا سانمەن باعالاۋ دۇرىس ەمەس. بۇل - كۇردەلى ەكوجۇيە. مۇندا ءوندىرىس، تاسىمال، وڭدەۋ جانە نارىقتىق جاعداي بىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى”، - دەيدى ول.
كىمدەر وندىرەدى، قاي ءوڭىر الدا؟
قازاقستاندا بۇگىندە 95 مۇناي ءوندىرۋشى كومپانيا بار. سونىڭ ىشىندە 30 ءىرى كومپانيا ەلدەگى جالپى ءوندىرىستىڭ 97%-ىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. كوش باسىندا تەڭىزشيەۆرويل كومپانياسى تۇر، ونىڭ ۇلەسى 31،7%. ودان كەيىن NCOC (قاشاعان) جانە قپو (قاراشىعاناق) ورنالاسقان.
ەلدە وندىرىلەتىن مۇنايدىڭ باسىم بولىگى اتىراۋ وبلىسىنا تيەسىلى (56%)، ودان كەيىن ماڭعىستاۋ وبلىسى (20%) مەن باتىس قازاقستان وبلىسى (13%) ورنالاسقان.
ال قىزىلوردا وبلىسىندا كەيىنگى بەس جىلدا مۇناي ءوندىرۋ كولەمى شامامەن 40%-عا تومەندەگەن.
“قىزىلوردادا قۇلدىراۋ انىق بايقالادى. بۇل كەن ورىندارىنىڭ ەسكىرۋىمەن بايلانىستى. دەگەنمەن تەرەڭ بۇرعىلاۋ ارقىلى جاڭا قاباتتاردان مۇناي تابۋ مۇمكىندىگى بار”، - دەيدى ساراپشى.
30 جىلداعى ناتيجە
تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى قازاقستان 2 ملرد توننا مۇناي ءوندىرىپ، جالپى 1 ترلن دوللار كولەمىندە تابىس تاپتى. ءبىراق بۇل سوما تازا پايدا ەمەس.
“كوپشىلىك 1 ترلن دوللاردى پايدا دەپ قابىلدايدى. شىن مانىندە، ونىڭ شامامەن 30%-ى وزىندىك قۇنعا، 30%-ى سالىققا، سودان قالعانى كومپانيالاردىڭ كىرىسىنە تيەسىلى. ءبىراق بۇنىڭ ءوزى ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن اسا ماڭىزدى”، - دەيدى نۇرلان جۇماعۇلوۆ.
سوزىنشە، بۇل قاراجات رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە، جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە جانە ۇلتتىق قورعا باعىتتالادى.
قازاقستان مۇنايى قاي ەلدەرگە كەتىپ جاتىر؟
2024 جىلى قازاقستان سىرتقى نارىققا 71 ملن توننا مۇناي ەكسپورتتادى. ەكسپورت قۇرىلىمىنا كوز جۇگىرتسەك، قازاقستاندىق مۇنايدىڭ نەگىزگى بولىگى ەۋروپا ەلدەرىنە باعىتتالعان. بۇل قازاقستان مۇنايىنىڭ ءداستۇرلى تۇردە ەۋروپالىق نارىققا بەيىم ەكەنىن كورسەتەدى.
ەڭ ءىرى يمپورتتاۋشى ەل - يتاليا. اتالعان ەلگە ءبىر جىلدا 30،7 ملن توننا مۇناي جەتكىزىلىپ، جالپى ەكسپورتتىڭ 43%-ىن قۇرادى. يتاليادان كەيىنگى ورىندا نيدەرلاندى (7،7 ملن توننا)، ءۇشىنشى ورىندا فرانسيا، وعان 5،2 ملن توننا مۇناي جونەلتىلگەن.
سونداي-اق قازاقستان مۇنايى رۋمىنيا مەن گرەكياعا تۇراقتى تۇردە ەكسپورتتالادى. بۇل ەلدەر ەۋروپاداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى ارقىلى قازاقستاندىق شيكىزاتتى وڭدەپ، ىشكى نارىعىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر.
ەۋروپادان بولەك، قازاقستان مۇنايى جۇڭگو، اقش، تۇركيا، كورەيا، سينگاپۋر سەكىلدى ەلدەرگە دە جەتكىزىلەدى. دەگەنمەن ولاردىڭ ۇلەسى ەۋروپا نارىعىمەن سالىستىرعاندا تومەن.
مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى نۇرلان جۇماعۇلوۆتىڭ تۇسىندىرۋىنشە، يتاليا ستاتيستيكادا الدىڭعى قاتاردا كورىنگەنىمەن، قازاقستاندىق مۇنايدىڭ نەگىزگى بولىگى ءىس جۇزىندە گەرمانيا نارىعىنا باعىتتالعان.
“يتاليا ءبىرىنشى ورىندا تۇر. ءبىراق بۇل – تەحنيكالىق ستاتيستيكا. سەبەبى قازاقستاندىق مۇنايدىڭ ەداۋىر بولىگى يتاليا پورتتارى ارقىلى ءوتىپ، كەيىن گەرمانياداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنا جەتكىزىلەدى. سوندىقتان ناقتى تۇتىنۋ تۇرعىسىنان قاراساق، گەرمانيا كوش باستاپ تۇر”، - دەيدى ساراپشى.
جالپى، ەكسپورت باعىتى ارتاراپتاندىرىلعانىمەن، قازاقستان مۇنايىنىڭ باسىم بولىگى ءالى دە كاسپيي قۇبىر كونسورسيۋمى (قكك) ارقىلى ەۋروپا باعىتىنا تاۋەلدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، بۇل تاۋەلدىلىك ەكسپورتتىق ينفراقۇرىلىمدى ءارتاراپتاندىرۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىندە ۇستاپ وتىر.
ەكسپورتتاعى ورتاشا باعا
2024 جىلى قازاقستان مۇنايىن ەكسپورتتاۋداعى ورتاشا باعا ءبىر توننا ءۇشىن 604 دوللاردى قۇرادى. باعا ايىرماشىلىعى جەتكىزۋ باعىتىنا، لوگيستيكاعا جانە كەلىسىمشارت شارتتارىنا بايلانىستى قالىپتاسقان.
الايدا ساراپشىلار بۇل كورسەتكىش ەل ەكونوميكاسىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى مۇددەسىن تولىق قامتاماسىز ەتە المايتىنىن ايتادى. سەبەبى قازاقستان ءالى دە مۇنايدى نەگىزىنەن شيكىزات كۇيىندە ەكسپورتتاپ وتىر.
“ەكسپورت باعىتى كەڭەيگەنىمەن، ءبىز ءالى دە شيكىزاتقا تاۋەلدىمىز. ال قوسىلعان قۇندى ارتتىرۋ ءۇشىن وڭدەۋ قۋاتىن كۇشەيتۋ قاجەت. مۇنايدى سول كۇيىندە ساتۋمەن ۇزاققا بارۋ قيىن”، - دەيدى ساراپشى.
سالانىڭ ءالسىز تۇسى
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى ەڭ ۇلكەن ماسەلە مۇناي ونىمدەرىن تاسىمالداۋ.
“اتىراۋدان الماتىعا ءبىر توننا مۇناي ءونىمىن جەتكىزۋ شامامەن 100 دوللار تۇرادى. تەمىرجول لوگيستيكاسى قىمبات، باياۋ ءارى لوكوموتيۆ تاپشىلىعىنا تاۋەلدى. بۇل – جۇيەلى پروبلەما”،- دەيدى ول.
وسى سەبەپتى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن كەڭەيتۋ جانە جاڭا ءموز سالۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر.
قازىرگى تاڭدا 5 مىڭ مەتردەن اساتىن تەرەڭ بۇرعىلاۋ جۇمىستارى باستالدى. پالەوزوي قاباتىندا مۇناي بار دەگەن عىلىمي بولجام بار. وسىعان بايلانىستى جەر قويناۋىن پايدالانۋ كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ، كۇردەلى جوبالارعا سالىقتىق جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان.
سونىمەن قاتار شىمكەنت ءموز-ىن 12 ملن تونناعا دەيىن كەڭەيتۋ، 10 ملن توننالىق جاڭا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر.
“حالىق سانى ءوسىپ كەلەدى، جانارماي تۇتىنۋ ارتادى. سوندىقتان جاڭا زاۋىتتار – ەكونوميكالىق قانا ەمەس، ستراتەگيالىق شەشىم”، - دەپ تۇيىندەدى نۇرلان جۇماعۇلوۆ.
