ەلدە مۇناي ٶندٸرۋ مەن ەكسپورت كٶلەمٸ جوعارى دەڭگەيدە ساقتالعانىمەن, مۇناي-گاز سالاسىندا شەشٸمٸن تاپپاعان قۇرىلىمدىق مەسەلەلەر ەلٸ دە بار. Energy Monitor قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى, مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى نۇرلان جۇماعۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, سالانىڭ باستى تٷيتكٸلدەرٸ مۇناي ٶڭدەۋ قۋاتىنىڭ شەكتەۋلٸگٸ مەن ينفراقۇرىلىمنىڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸنە بايلانىستى تۋىنداپ وتىر, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
“كەي ٶڭٸرلەردە كاسپيي قۇبىر كونسورتسيۋمىنا بايلانىستى سىن ايتىلىپ جاتىر. بٸراق ناقتى دەرەككە سٷيەنسەك, قازاقستان 2025 جىلى جوسپاردى ورىنداپ قانا قويعان جوق, ٸس جٷزٸندە رەكوردتىق نەتيجەگە جەتتٸ. الدىن الا مەلٸمەت بويىنشا, مۇناي ٶندٸرۋ كٶلەمٸ 90,5 ملن توننادان استى”, - دەيدٸ ساراپشى.
بۇل جوسپاردان تٶمەن بولعانىمەن, ٶڭدەۋ مەن ەكسپورت كٶرسەتكٸشتەرٸ جوعارى دەڭگەيدە ساقتالدى. مۇناي ٶڭدەۋ كٶلەمٸ 17,9 ملن توننا, ال مۇناي ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرۋ 14,5 ملن توننا بولدى.
ساراپشىنىڭ سٶزٸنشە, مۇناي ٶندٸرٸسٸندەگٸ اۋىتقۋلار تەحنيكالىق ەرٸ ينفراقۇرىلىمدىق فاكتورلارعا تٸكەلەي بايلانىستى.
“مۇناي-گاز سالاسىن بٸر عانا سانمەن باعالاۋ دۇرىس ەمەس. بۇل - كٷردەلٸ ەكوجٷيە. مۇندا ٶندٸرٸس, تاسىمال, ٶڭدەۋ جەنە نارىقتىق جاعداي بٸر-بٸرٸمەن تىعىز بايلانىستى”, - دەيدٸ ول.
كٸمدەر ٶندٸرەدٸ, قاي ٶڭٸر الدا?
قازاقستاندا بٷگٸندە 95 مۇناي ٶندٸرۋشٸ كومپانييا بار. سونىڭ ٸشٸندە 30 ٸرٸ كومپانييا ەلدەگٸ جالپى ٶندٸرٸستٸڭ 97%-ىن قامتاماسىز ەتٸپ وتىر. كٶش باسىندا تەڭٸزشەۆرويل كومپانيياسى تۇر, ونىڭ ٷلەسٸ 31,7%. ودان كەيٸن NCOC (قاشاعان) جەنە قپو (قاراشىعاناق) ورنالاسقان.
ەلدە ٶندٸرٸلەتٸن مۇنايدىڭ باسىم بٶلٸگٸ اتىراۋ وبلىسىنا تيەسٸلٸ (56%), ودان كەيٸن ماڭعىستاۋ وبلىسى (20%) مەن باتىس قازاقستان وبلىسى (13%) ورنالاسقان.
ال قىزىلوردا وبلىسىندا كەيٸنگٸ بەس جىلدا مۇناي ٶندٸرۋ كٶلەمٸ شامامەن 40%-عا تٶمەندەگەن.
“قىزىلوردادا قۇلدىراۋ انىق بايقالادى. بۇل كەن ورىندارىنىڭ ەسكٸرۋٸمەن بايلانىستى. دەگەنمەن تەرەڭ بۇرعىلاۋ ارقىلى جاڭا قاباتتاردان مۇناي تابۋ مٷمكٸندٸگٸ بار”, - دەيدٸ ساراپشى.
30 جىلداعى نەتيجە
تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ قازاقستان 2 ملرد توننا مۇناي ٶندٸرٸپ, جالپى 1 ترلن دوللار كٶلەمٸندە تابىس تاپتى. بٸراق بۇل سوما تازا پايدا ەمەس.
“كٶپشٸلٸك 1 ترلن دوللاردى پايدا دەپ قابىلدايدى. شىن مەنٸندە, ونىڭ شامامەن 30%-ى ٶزٸندٸك قۇنعا, 30%-ى سالىققا, سودان قالعانى كومپانييالاردىڭ كٸرٸسٸنە تيەسٸلٸ. بٸراق بۇنىڭ ٶزٸ ەل ەكونوميكاسى ٷشٸن اسا ماڭىزدى”, - دەيدٸ نۇرلان جۇماعۇلوۆ.
سٶزٸنشە, بۇل قاراجات رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە, جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەرگە جەنە ۇلتتىق قورعا باعىتتالادى.
قازاقستان مۇنايى قاي ەلدەرگە كەتٸپ جاتىر?
2024 جىلى قازاقستان سىرتقى نارىققا 71 ملن توننا مۇناي ەكسپورتتادى. ەكسپورت قۇرىلىمىنا كٶز جٷگٸرتسەك, قازاقستاندىق مۇنايدىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ ەۋروپا ەلدەرٸنە باعىتتالعان. بۇل قازاقستان مۇنايىنىڭ دەستٷرلٸ تٷردە ەۋروپالىق نارىققا بەيٸم ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
ەڭ ٸرٸ يمپورتتاۋشى ەل - يتالييا. اتالعان ەلگە بٸر جىلدا 30,7 ملن توننا مۇناي جەتكٸزٸلٸپ, جالپى ەكسپورتتىڭ 43%-ىن قۇرادى. يتالييادان كەيٸنگٸ ورىندا نيدەرلاندى (7,7 ملن توننا), ٷشٸنشٸ ورىندا فرانتسييا, وعان 5,2 ملن توننا مۇناي جٶنەلتٸلگەن.
سونداي-اق قازاقستان مۇنايى رۋمىنييا مەن گرەكيياعا تۇراقتى تٷردە ەكسپورتتالادى. بۇل ەلدەر ەۋروپاداعى مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتتارى ارقىلى قازاقستاندىق شيكٸزاتتى ٶڭدەپ, ٸشكٸ نارىعىن قامتاماسىز ەتٸپ وتىر.
ەۋروپادان بٶلەك, قازاقستان مۇنايى قىتاي, اقش, تٷركييا, كورەيا, سينگاپۋر سەكٸلدٸ ەلدەرگە دە جەتكٸزٸلەدٸ. دەگەنمەن ولاردىڭ ٷلەسٸ ەۋروپا نارىعىمەن سالىستىرعاندا تٶمەن.
مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى نۇرلان جۇماعۇلوۆتىڭ تٷسٸندٸرۋٸنشە, يتالييا ستاتيستيكادا الدىڭعى قاتاردا كٶرٸنگەنٸمەن, قازاقستاندىق مۇنايدىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ ٸس جٷزٸندە گەرمانييا نارىعىنا باعىتتالعان.
“يتالييا بٸرٸنشٸ ورىندا تۇر. بٸراق بۇل – تەحنيكالىق ستاتيستيكا. سەبەبٸ قازاقستاندىق مۇنايدىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ يتالييا پورتتارى ارقىلى ٶتٸپ, كەيٸن گەرمانيياداعى مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتتارىنا جەتكٸزٸلەدٸ. سوندىقتان ناقتى تۇتىنۋ تۇرعىسىنان قاراساق, گەرمانييا كٶش باستاپ تۇر”, - دەيدٸ ساراپشى.
جالپى, ەكسپورت باعىتى ەرتاراپتاندىرىلعانىمەن, قازاقستان مۇنايىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ ەلٸ دە كاسپيي قۇبىر كونسورتسيۋمى (قكك) ارقىلى ەۋروپا باعىتىنا تەۋەلدٸ. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل تەۋەلدٸلٸك ەكسپورتتىق ينفراقۇرىلىمدى ەرتاراپتاندىرۋ مەسەلەسٸن كٷن تەرتٸبٸندە ۇستاپ وتىر.
ەكسپورتتاعى ورتاشا باعا
2024 جىلى قازاقستان مۇنايىن ەكسپورتتاۋداعى ورتاشا باعا بٸر توننا ٷشٸن 604 دوللاردى قۇرادى. باعا ايىرماشىلىعى جەتكٸزۋ باعىتىنا, لوگيستيكاعا جەنە كەلٸسٸمشارت شارتتارىنا بايلانىستى قالىپتاسقان.
الايدا ساراپشىلار بۇل كٶرسەتكٸش ەل ەكونوميكاسىنىڭ ۇزاقمەرزٸمدٸ مٷددەسٸن تولىق قامتاماسىز ەتە المايتىنىن ايتادى. سەبەبٸ قازاقستان ەلٸ دە مۇنايدى نەگٸزٸنەن شيكٸزات كٷيٸندە ەكسپورتتاپ وتىر.
“ەكسپورت باعىتى كەڭەيگەنٸمەن, بٸز ەلٸ دە شيكٸزاتقا تەۋەلدٸمٸز. ال قوسىلعان قۇندى ارتتىرۋ ٷشٸن ٶڭدەۋ قۋاتىن كٷشەيتۋ قاجەت. مۇنايدى سول كٷيٸندە ساتۋمەن ۇزاققا بارۋ قيىن”, - دەيدٸ ساراپشى.
سالانىڭ ەلسٸز تۇسى
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ ەڭ ٷلكەن مەسەلە مۇناي ٶنٸمدەرٸن تاسىمالداۋ.
“اتىراۋدان الماتىعا بٸر توننا مۇناي ٶنٸمٸن جەتكٸزۋ شامامەن 100 دوللار تۇرادى. تەمٸرجول لوگيستيكاسى قىمبات, باياۋ ەرٸ لوكوموتيۆ تاپشىلىعىنا تەۋەلدٸ. بۇل – جٷيەلٸ پروبلەما”,- دەيدٸ ول.
وسى سەبەپتٸ مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتتارىن كەڭەيتۋ جەنە جاڭا مٶز سالۋ مەسەلەسٸ كٷن تەرتٸبٸندە تۇر.
قازٸرگٸ تاڭدا 5 مىڭ مەتردەن اساتىن تەرەڭ بۇرعىلاۋ جۇمىستارى باستالدى. پالەوزوي قاباتىندا مۇناي بار دەگەن عىلىمي بولجام بار. وسىعان بايلانىستى جەر قويناۋىن پايدالانۋ كودەكسٸنە ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلٸپ, كٷردەلٸ جوبالارعا سالىقتىق جەڭٸلدٸكتەر قاراستىرىلعان.
سونىمەن قاتار شىمكەنت مٶز-ٸن 12 ملن تونناعا دەيٸن كەڭەيتۋ, 10 ملن توننالىق جاڭا مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر.
“حالىق سانى ٶسٸپ كەلەدٸ, جانارماي تۇتىنۋ ارتادى. سوندىقتان جاڭا زاۋىتتار – ەكونوميكالىق قانا ەمەس, ستراتەگييالىق شەشٸم”, - دەپ تٷيٸندەدٸ نۇرلان جۇماعۇلوۆ.
