Atyraýdaǵy KPI zaýyty iske qosylǵannan keiin eki aidan sál astam ýaqyt ótken soń Qytai Damý bankine nesie boiynsha shamamen 75 mln dollar tóledi. Al bul nesie 21 jylǵa jýyq merzimge berilgen. Cronos.Asia KPI tájiribesi negizinde jańa óndiris oryndary úshin qaryz quny men tólem merziminiń nelikten mańyzdy ekenin, sondai-aq Qazaqstanda mundai jobalardy kim qarjylandyra alatynyn taldaidy, dep habarlaidy dalanews.kz.
Eske salaiyq, biyl 28 qazandaǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev negizgi salalardy uzaq merzimdi nesielendirýge bankterdi, damý institýttaryn jáne halyqaralyq qarjy uiymdaryn tartýdy usyndy. Sondai-aq jeke kompaniialardyń birjalyq qarjylandyrýǵa qol jetkizý múmkindigin keńeitý qajettigin aitty.
Al 5 qarashada Úkimette kapital naryǵy týraly zań jobasy men ony 2030 jylǵa deiin damytý baǵdarlamasy tanystyryldy. 7 qarashada Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi (QNRDA) Ulttyq bankpen jáne ekinshi deńgeili banktermen investitsiialyq jobalardy qarjylandyrý máselesin talqylaǵanyn habarlady. Onyń ishinde «Halyqtyq qurylys» baǵdarlamasy men energetika jáne turǵyn úi-kommýnaldyq sharýashylyqty jańǵyrtý jónindegi ulttyq joba da bar.
Biznes úshin aqsha qansha turady?
Bankterdi jańa zaýyttardy qarjylandyrýǵa shaqyryp jatyr. Al biznes úshin mundai áńgimeniń basy qarapaiym esepten bastalady. QNRDA derekterine sáikes, 2026 jylǵy qyrkúiekte teńgemen berilgen jańa kreditterdiń ortasha mólsherlemesi jyldyq 21%-dy qurady. Iri kompaniialar úshin bul kórsetkish 18,1% boldy. 1 qazandaǵy jaǵdai boiynsha biznestiń nesie portfeli 16,4 trln teńgege jetip, jyl basynan beri 6,4%-ǵa ósti. Al 23 qazanda Ulttyq bank bazalyq mólsherlemeni 15,75%-ǵa deiin tómendetkenin jariialady.
Kásiporyndar óndiristik tsehtar salýǵa jáne jabdyq satyp alýǵa qajetti qarajatty qaidan alady? Ulttyq statistika biýrosynyń derekterine súiensek, 2026 jyldyń toǵyz aiynda negizgi kapitalǵa salynǵan investitsiianyń 65,8%-y kásiporyndardyń óz qarajaty esebinen qarjylandyrylǵan. Bank kreditteriniń úlesi 5,6% boldy. Bir jyl buryn bul kórsetkish 3,7%-dy quraǵan.
Tengenomika Telegram-arnasy National Business basylymynyń materialyna silteme jasai otyryp, qarjylandyrý merzimine nazar aýdarady. Zaýyt salý, tsehty jańǵyrtý nemese jabdyq satyp alý úshin qomaqty qarajat qajet, al onyń qaitarymy birneshe jyldan keiin ǵana kórinýi múmkin. Qoljetimdi kreditterdiń merzimi mundai jobalardyń iske asý ýaqytyna árdaiym sáikes kele bermeidi.
Mysaly, bank zaýytqa on jylǵa kredit berdi delik. Biraq bul qarajatty ózi bir jylǵa tartqan. Bir jyldan keiin zaýyttyń qurylys alańynda áli de krandar jumys istep turýy múmkin, al bankke qarjylandyrýdyń jańa kózin izdeýge týra keledi. Onyń quny qymbattaýy yqtimal. Bank zaýytqa kredit mólsherlemesin usynǵanda osy táýekeldi de eskeredi.
Salymshylardyń da óz qarajatyna qatysty josparlary bar. Qazaqstannyń depozitterge kepildik berý qorynyń derekterine sáikes, 2026 jylǵy qyrkúiektiń sońynda halyqtyń teńgedegi depozitteriniń 49,3%-y merzimsiz salymdarǵa, shottar men kartalardaǵy qarajatqa tiesili bolǵan. Iaǵni klient zaýyt áli salynyp jatqan kezde-aq aqshasyn sheship alýy múmkin.
Statistikada eki jyl da, on jyl da «bir jyldan astam» degen ortaq sanatqa engiziledi. Premer-ministrdiń orynbasary Serik Jumanǵarinniń dereginshe, 1 qyrkúiektegi jaǵdai boiynsha biznestiń nesie portfeliniń 70,7%-y osyndai kreditterden turǵan. Al zaýyt úshin másele áldeqaida naqty: tólem merzimi kelgenge deiin ónimin satyp, tabys taba bastai ala ma?
Zaýyttyń merzimi men kredittiń merzimi ártúrli
2023 jylǵy qańtarda josparly nesie tóleminiń merzimi kelgen kezde atyraýlyq KPI zaýyty polipropilen satýdy bastap ketken edi. Kásiporynnyń habarlaýynsha, ónim satýdan túsken tabys tólemniń basym bóligin jabýǵa múmkindik bergen. Al 2 mlrd dollar kólemindegi nesie týraly kelisimge sonaý 2016 jyly qol qoiylǵan. AidData zertteý ortalyǵynyń derekterine sáikes, kelisimde alty jyldyq jeńildik kezeńi qarastyrylǵan.
Zaýyt kreditin tólei bastaǵanymen, óndiris áli de qýatyn arttyrý kezeńinde bolǵan. 2025 jyly KPI jobalyq qýaty jylyna 500 myń tonna bolǵanyna qaramastan, 377 myń tonna polipropilen óndirdi. 2026 jylǵy qańtar-shilde aralyǵynda zaýyt 248,4 myń tonna ónim shyǵarǵan. Al byltyrǵy jyldyń osy kezeńinde bul kórsetkish 219 myń tonnany quraǵan.
Sarapshy Nurlan Jumaǵulov nesie merzimin jobanyń ózin-ózi aqtaý ýaqytyna qarai esepteý qajet dep sanaidy. Onyń pikirinshe, negizgi qaryzdy óteýdi zaýyt salynyp, iske qosylyp, turaqty jumys istei bastaǵanǵa deiin keiinge qaldyrǵan jón.
Eger zaýyt teńgemen tabys tapsa, Jumaǵulov qaryzdy da teńgemen alýdy usynady. Dollarmen berilgen kredit kásiporyn úshin qosymsha táýekel týǵyzady. Teńge álsiregen jaǵdaida bankke tólenetin sol bir somany óteý úshin kásiporyn tabysynyń kóbirek bóligin jumsaýǵa májbúr bolady.
Uzaq merzimdi qarjyny kim bere alady?
Saiasattanýshy Daniiar Áshimbaev biýdjettiń jańǵyrtý shyǵyndarynyń tek bir bóligin ǵana kótere alatynyn aitady. Onyń ústine bul syrtqy qaryzdar men Ulttyq qor qarajatyn eskergendegi jaǵdai. Sondyqtan ol qarjy sektoryn jáne biýdjetten tys qorlardy tartýdy usynady. Qarajat qaitarymdy negizde, al jekelegen jaǵdailarda memlekettik kepildikpen berilýi múmkin.
Iri ónerkásiptik jobalarǵa qatysty Nurlan Jumaǵulov qarjy uiymdary arasynda mindetterdi bólýdi usynady. Onyń paiymynsha, kommertsiialyq bankter kredit beredi, damý institýttary táýekeldiń bir bóligin óz moinyna alady, al halyqaralyq uiymdar kapital men saraptamalyq qoldaý usynady. Kommertsiialyq bankter men damý institýttarynyń birlesip jumys isteýine RG Brands Kazakhstan kompaniiasymen jasalǵan mámile mysal bola alady.
2024 jyly Qazaqstannyń Damý banki (QDB), Nurbank jáne Bank TsentrKredit kompaniianyń óndirisin keńeitýge arnalǵan birlesken kredit berý týraly kelisimge qol qoiǵan. Al 2026 jyly QDB mundai qarjylandyrýǵa qoiylatyn jobanyń eń tómengi qunyn 15 mlrd teńgege deiin kóterdi.
Al zaýytqa jańa stanok satyp alý nemese tsehyn keńeitý qajet bolsa she? Finmentor basylymynyń jazýynsha, shaǵyn óndiris oryndarynyń kreditorlar tańdaýy iri kásiporyndarǵa qaraǵanda shekteýli. Óitkeni iri kompaniialar damý institýttaryna nemese halyqaralyq kreditorlarǵa júgine alady. Al shaǵyn jáne orta biznes úshin, mysaly, «Damý» qorynyń «Órleý» baǵdarlamasy bar. Onyń aiasynda on jylǵa deiingi merzimge nominaldy mólsherlemesi jyldyq 12,6%-ǵa deiingi investitsiialyq nesie alýǵa bolady. Negizgi qaryzdy óteý merzimin eki jylǵa deiin keiinge qaldyrýǵa múmkindik qarastyrylǵan.
Óndiristik shaǵyn jáne orta bizneske óndiristi keńeitý úshin uzaq merzimdi qarajat tabý ásirese qiyn. Tengenomika jariialanymynda yqtimal sheshimderdiń biri retinde memleket, bankter jáne jeke kapital qatysatyn arnaiy tetikter atalǵan. Álemdik tájiribede mundai modelderdiń birneshe túri bar. Nesie sharttary jobanyń naqty iske qosylý jáne ózin-ózi aqtaý merzimderin eskerýi kerek.
Sarapshylar uzaq merzimdi qarjyny Qazaqstannyń qor naryǵynan da, shetelden de izdeýdi usynady. Memlekettiń syrtqy qaryz alýyna qatysty olar memlekettik qaryzdyń salystyrmaly túrde tómen deńgeiin dálel retinde keltiredi. Qarjy ministri Mádi Tákievtiń dereginshe, 1 qazandaǵy jaǵdai boiynsha memlekettik qaryz jalpy ishki ónimniń 22%-yn quraǵan.
2026 jylǵy qańtar-qyrkúiek aralyǵynda KASE korporativtik obligatsiialarynyń bastapqy naryǵynda 4,54 trln teńgege mámileler jasalǵan. Bul ótken jyldyń sáikes kezeńimen salystyrǵanda shamamen 50%-ǵa kóp. QNRDA derekterine sáikes, Qazaqstannyń búkil obligatsiialar naryǵynda jeke kompaniialardyń baǵaly qaǵazdarynyń úlesi ázirge 11%-dy quraidy. Memlekettik baǵaly qaǵazdarǵa 59%, al kvazimemlekettik sektor qaǵazdaryna 30% tiesili.
Zeinetaqy aktivteriniń bir bóligi qazirdiń ózinde obligatsiialarǵa salynǵan. 1 qazanda zeinetaqy aktivteriniń kólemi 28,27 trln teńgeni quraǵan. Ulttyq bank basqaratyn eń iri portfelde kvazimemlekettik kompaniialardyń obligatsiialaryna 8,27%, al bank obligatsiialaryna 2,5% tiesili bolǵan.
Joldaýdy talqylaý kezinde sarapshylar qarjylandyrýǵa qatysýy múmkin uiymdardyń qatarynda Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qoryn da ataǵan. Alaida Aqorda saitynda jariialanǵan Joldaý mátininde «jáne basqa da kózder» degen jalpy tujyrym ǵana bar. Eger mundai jobalarǵa zeinetaqy qarajaty belsendirek tartyla bastasa, salymshylardyń aldynda naqty suraq týyndaidy: olardyń aqshasyna qai kompaniialardyń baǵaly qaǵazdary satyp alynady jáne kútiletin tabys táýekeldi aqtai ala ma?
Zaýytty iske qosý úshin ne qajet?
Iri zaýyttyń iske qosylý merzimi óndiris alańyna sý, elektr energiiasy men jylý qashan jetkiziletinine de bailanysty. Eger injenerlik jelilerge qosylý jumystary sozylyp ketse, alǵashqy ónimdi satý merzimi de keiinge shegeriledi. Al kredit tólemin belgilengen keste boiynsha óteý qajet bolady. Injenerlik jelilerdi jańǵyrtýǵa da uzaq merzimdi qarjy kerek. Eýropalyq qaita qurý jáne damý banki Almaty qalasy men Almaty oblysynyń elektr jelilerin jańǵyrtýǵa 102 mlrd teńgege deiin uzaq merzimdi nesie beretinin jariialady.
2029 jyldyń sońyna deiin infraqurylymdy jańǵyrtýǵa Ulttyq qordan shamamen 6,5 trln teńge bólý josparlanyp otyr. Onyń ishinde Memleket basshysy 2026 jyly jáne 2027 jyldyń alǵashqy eki aiynda áleýmettik jobalarǵa 1,5 trln teńge qarastyrýdy tapsyrǵan.
Cronos.Asia taldaý ortalyǵynyń direktory Anatolii Ivanov-Vaiskopftyń aitýynsha, «Halyqtyq qurylys» baǵdarlamasynyń ataýy aǵa býyn ókilderine BAM, Túrksib jáne Dnepr sý elektr stantsiiasynyń qurylysy siiaqty tarihi jobalardy eske túsiredi. Sheteldik mysaldardyń ishinde ol 1970 jyly bastalyp, áli kúnge deiin jalǵasyp kele jatqan Ońtústik Koreianyń «Semayl Ýndon» («Jańa aýyl qozǵalysy») bastamasyn erekshe atap ótedi.
«Memleket eldi mekenderdi qurylys materialdarymen jáne qarjymen qamtamasyz etedi, al turǵyndar óz múmkindikterine qarai jáne erikti túrde túrli infraqurylym nysandaryn salýǵa belsendi qatysady», - deidi sarapshy. Onyń baǵalaýynsha, alǵashqy onjyldyqta bul qozǵalys Koreia aýyldarynyń kelbetin ózgertken.
Ivanov-Vaiskopftyń aitýynsha, Úndistanda PMGSY baǵdarlamasy aiasynda turǵyndar aýyldyq joldardyń baǵyttaryn talqylap, qurylys sapasyn baǵalaidy. Al Eýropadaǵy LEADER tetigi boiynsha jergilikti toptar damý josparlaryn jasap, ózderine bólingen biýdjetterdi basqarady.
Sarapshynyń pikirinshe, eger memleket qurylys jumystaryn uiymdastyryp, al turǵyndar jobalardy tańdaýǵa, qarajatty bólýge jáne nátijeni baqylaýǵa qatysa alsa, «Halyqtyq qurylys» baǵdarlamasy Qazaqstan úshin uzaq merzimdi nátije berýi múmkin. Ivanov-Vaiskopf mundai tásildi Toqaevtyń Joldaýynda aitylǵan bastamalarmen de bailanystyrady.
Qandai ónerkásiptik jobalardy qarjylandyrý kerek?
Iri ónerkásiptik jobany iriktegen kezde onyń ónimin kim satyp alatynyn jáne túsken tabys kreditorlar aldyndaǵy mindettemelerdi óteýge jete me, sony anyqtaý mańyzdy. Tengenomika jobalardy irikteýdiń ashyqtyǵyna, táýekelderdi baǵalaýǵa jáne shyǵyndardyń tiimdiligine nazar aýdarady.
Daniiar Áshimbaev burynǵy ártaraptandyrý baǵdarlamalarynda sátti sheshimder de, qaitalanǵan qatelikter de bolǵanyn aitady. Keibir jobalar boiynsha jańa óndiriske degen qajettilik pen onyń ekonomikalyq qaitarymy ústirt baǵalanǵan. Al jaqsy daiyndalǵan basqa jobalarǵa turaqty túrde qarajat jetispegen. Saiasattanýshy bólingen qarajattyń qalai jumsalǵanyn baqylaý álsiz bolǵanyn da atap ótedi.
2024 jyly Joǵary aýditorlyq palata óńdeý ónerkásibin memlekettik qoldaýǵa júrgizgen tekserý qorytyndysy boiynsha 25,9 mlrd teńgeniń tiimsiz josparlanǵanyn jáne paidalanylǵanyn anyqtaǵan. Aýditorlar Ónerkásipti damytý qory lizingtik jobalardy kútiletin áleýmettik-ekonomikalyq tiimdiligin baǵalamai iriktegenin anyqtady.
Birneshe óńir bir tiptegi zaýyttar salýǵa qarjy suraǵan jaǵdaida, Áshimbaev mundai ótinimderdi jumys istep turǵan kásiporyndardy keńeitý, jabdyqtardy jańartý jáne jergilikti jetkizýshilerdi damytý jobalarymen salystyrýdy usynady.
Nurlan Jumaǵulov jobalardy iriktegen kezde salalyq tájiribe men ár óńirdiń artyqshylyqtaryn eskerý qajet dep sanaidy. Atyraýdaǵy KPI zaýyty Teńiz ken ornynan alynatyn propandy óńdep, polipropilen shyǵarady. Qazan aiynda zaýyt qazaqstandyq eki óńdeýshi kásiporynmen kelisimge qol qoiǵan. KPI óniminen FIBC kompaniiasy qaptar, al Taraz Plastic shópti tailaýǵa arnalǵan shpagat óndiredi.
Ónimniń bir partiiasyn bir aida jóneltýge bolady, al onyń aqshasy kelesi aida ǵana túsýi múmkin. Eger osy eki merzimniń arasynda bank aldyndaǵy tólem kúni kelse, zaýyt ony qandai qarajat esebinen óteitinin aldyn ala bilýi kerek. Muny óndiristik tseh áli jobalaý satysynda turǵan kezde-aq esepteý qajet.
