Атыраудағы KPI зауыты іске қосылғаннан кейін екі айдан сәл астам уақыт өткен соң Қытай Даму банкіне несие бойынша шамамен 75 млн доллар төледі. Ал бұл несие 21 жылға жуық мерзімге берілген. Cronos.Asia KPI тәжірибесі негізінде жаңа өндіріс орындары үшін қарыз құны мен төлем мерзімінің неліктен маңызды екенін, сондай-ақ Қазақстанда мұндай жобаларды кім қаржыландыра алатынын талдайды, деп хабарлайды dalanews.kz.
Еске салайық, биыл 28 қазандағы Қазақстан халқына Жолдауында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев негізгі салаларды ұзақ мерзімді несиелендіруге банктерді, даму институттарын және халықаралық қаржы ұйымдарын тартуды ұсынды. Сондай-ақ жеке компаниялардың биржалық қаржыландыруға қол жеткізу мүмкіндігін кеңейту қажеттігін айтты.
Ал 5 қарашада Үкіметте капитал нарығы туралы заң жобасы мен оны 2030 жылға дейін дамыту бағдарламасы таныстырылды. 7 қарашада Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі (ҚНРДА) Ұлттық банкпен және екінші деңгейлі банктермен инвестициялық жобаларды қаржыландыру мәселесін талқылағанын хабарлады. Оның ішінде «Халықтық құрылыс» бағдарламасы мен энергетика және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылықты жаңғырту жөніндегі ұлттық жоба да бар.
Бизнес үшін ақша қанша тұрады?
Банктерді жаңа зауыттарды қаржыландыруға шақырып жатыр. Ал бизнес үшін мұндай әңгіменің басы қарапайым есептен басталады. ҚНРДА деректеріне сәйкес, 2026 жылғы қыркүйекте теңгемен берілген жаңа кредиттердің орташа мөлшерлемесі жылдық 21%-ды құрады. Ірі компаниялар үшін бұл көрсеткіш 18,1% болды. 1 қазандағы жағдай бойынша бизнестің несие портфелі 16,4 трлн теңгеге жетіп, жыл басынан бері 6,4%-ға өсті. Ал 23 қазанда Ұлттық банк базалық мөлшерлемені 15,75%-ға дейін төмендеткенін жариялады.
Кәсіпорындар өндірістік цехтар салуға және жабдық сатып алуға қажетті қаражатты қайдан алады? Ұлттық статистика бюросының деректеріне сүйенсек, 2026 жылдың тоғыз айында негізгі капиталға салынған инвестицияның 65,8%-ы кәсіпорындардың өз қаражаты есебінен қаржыландырылған. Банк кредиттерінің үлесі 5,6% болды. Бір жыл бұрын бұл көрсеткіш 3,7%-ды құраған.
Tengenomika Telegram-арнасы National Business басылымының материалына сілтеме жасай отырып, қаржыландыру мерзіміне назар аударады. Зауыт салу, цехты жаңғырту немесе жабдық сатып алу үшін қомақты қаражат қажет, ал оның қайтарымы бірнеше жылдан кейін ғана көрінуі мүмкін. Қолжетімді кредиттердің мерзімі мұндай жобалардың іске асу уақытына әрдайым сәйкес келе бермейді.
Мысалы, банк зауытқа он жылға кредит берді делік. Бірақ бұл қаражатты өзі бір жылға тартқан. Бір жылдан кейін зауыттың құрылыс алаңында әлі де крандар жұмыс істеп тұруы мүмкін, ал банкке қаржыландырудың жаңа көзін іздеуге тура келеді. Оның құны қымбаттауы ықтимал. Банк зауытқа кредит мөлшерлемесін ұсынғанда осы тәуекелді де ескереді.
Салымшылардың да өз қаражатына қатысты жоспарлары бар. Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қорының деректеріне сәйкес, 2026 жылғы қыркүйектің соңында халықтың теңгедегі депозиттерінің 49,3%-ы мерзімсіз салымдарға, шоттар мен карталардағы қаражатқа тиесілі болған. Яғни клиент зауыт әлі салынып жатқан кезде-ақ ақшасын шешіп алуы мүмкін.
Статистикада екі жыл да, он жыл да «бір жылдан астам» деген ортақ санатқа енгізіледі. Премьер-министрдің орынбасары Серік Жұманғариннің дерегінше, 1 қыркүйектегі жағдай бойынша бизнестің несие портфелінің 70,7%-ы осындай кредиттерден тұрған. Ал зауыт үшін мәселе әлдеқайда нақты: төлем мерзімі келгенге дейін өнімін сатып, табыс таба бастай ала ма?
Зауыттың мерзімі мен кредиттің мерзімі әртүрлі
2023 жылғы қаңтарда жоспарлы несие төлемінің мерзімі келген кезде атыраулық KPI зауыты полипропилен сатуды бастап кеткен еді. Кәсіпорынның хабарлауынша, өнім сатудан түскен табыс төлемнің басым бөлігін жабуға мүмкіндік берген. Ал 2 млрд доллар көлеміндегі несие туралы келісімге сонау 2016 жылы қол қойылған. AidData зерттеу орталығының деректеріне сәйкес, келісімде алты жылдық жеңілдік кезеңі қарастырылған.
Зауыт кредитін төлей бастағанымен, өндіріс әлі де қуатын арттыру кезеңінде болған. 2025 жылы KPI жобалық қуаты жылына 500 мың тонна болғанына қарамастан, 377 мың тонна полипропилен өндірді. 2026 жылғы қаңтар-шілде аралығында зауыт 248,4 мың тонна өнім шығарған. Ал былтырғы жылдың осы кезеңінде бұл көрсеткіш 219 мың тоннаны құраған.
Сарапшы Нұрлан Жұмағұлов несие мерзімін жобаның өзін-өзі ақтау уақытына қарай есептеу қажет деп санайды. Оның пікірінше, негізгі қарызды өтеуді зауыт салынып, іске қосылып, тұрақты жұмыс істей бастағанға дейін кейінге қалдырған жөн.
Егер зауыт теңгемен табыс тапса, Жұмағұлов қарызды да теңгемен алуды ұсынады. Доллармен берілген кредит кәсіпорын үшін қосымша тәуекел туғызады. Теңге әлсіреген жағдайда банкке төленетін сол бір соманы өтеу үшін кәсіпорын табысының көбірек бөлігін жұмсауға мәжбүр болады.
Ұзақ мерзімді қаржыны кім бере алады?
Саясаттанушы Данияр Әшімбаев бюджеттің жаңғырту шығындарының тек бір бөлігін ғана көтере алатынын айтады. Оның үстіне бұл сыртқы қарыздар мен Ұлттық қор қаражатын ескергендегі жағдай. Сондықтан ол қаржы секторын және бюджеттен тыс қорларды тартуды ұсынады. Қаражат қайтарымды негізде, ал жекелеген жағдайларда мемлекеттік кепілдікпен берілуі мүмкін.
Ірі өнеркәсіптік жобаларға қатысты Нұрлан Жұмағұлов қаржы ұйымдары арасында міндеттерді бөлуді ұсынады. Оның пайымынша, коммерциялық банктер кредит береді, даму институттары тәуекелдің бір бөлігін өз мойнына алады, ал халықаралық ұйымдар капитал мен сараптамалық қолдау ұсынады. Коммерциялық банктер мен даму институттарының бірлесіп жұмыс істеуіне RG Brands Kazakhstan компаниясымен жасалған мәміле мысал бола алады.
2024 жылы Қазақстанның Даму банкі (ҚДБ), Нұрбанк және Банк ЦентрКредит компанияның өндірісін кеңейтуге арналған бірлескен кредит беру туралы келісімге қол қойған. Ал 2026 жылы ҚДБ мұндай қаржыландыруға қойылатын жобаның ең төменгі құнын 15 млрд теңгеге дейін көтерді.
Ал зауытқа жаңа станок сатып алу немесе цехын кеңейту қажет болса ше? Finmentor басылымының жазуынша, шағын өндіріс орындарының кредиторлар таңдауы ірі кәсіпорындарға қарағанда шектеулі. Өйткені ірі компаниялар даму институттарына немесе халықаралық кредиторларға жүгіне алады. Ал шағын және орта бизнес үшін, мысалы, «Даму» қорының «Өрлеу» бағдарламасы бар. Оның аясында он жылға дейінгі мерзімге номиналды мөлшерлемесі жылдық 12,6%-ға дейінгі инвестициялық несие алуға болады. Негізгі қарызды өтеу мерзімін екі жылға дейін кейінге қалдыруға мүмкіндік қарастырылған.
Өндірістік шағын және орта бизнеске өндірісті кеңейту үшін ұзақ мерзімді қаражат табу әсіресе қиын. Tengenomika жарияланымында ықтимал шешімдердің бірі ретінде мемлекет, банктер және жеке капитал қатысатын арнайы тетіктер аталған. Әлемдік тәжірибеде мұндай модельдердің бірнеше түрі бар. Несие шарттары жобаның нақты іске қосылу және өзін-өзі ақтау мерзімдерін ескеруі керек.
Сарапшылар ұзақ мерзімді қаржыны Қазақстанның қор нарығынан да, шетелден де іздеуді ұсынады. Мемлекеттің сыртқы қарыз алуына қатысты олар мемлекеттік қарыздың салыстырмалы түрде төмен деңгейін дәлел ретінде келтіреді. Қаржы министрі Мәди Тәкиевтің дерегінше, 1 қазандағы жағдай бойынша мемлекеттік қарыз жалпы ішкі өнімнің 22%-ын құраған.
2026 жылғы қаңтар-қыркүйек аралығында KASE корпоративтік облигацияларының бастапқы нарығында 4,54 трлн теңгеге мәмілелер жасалған. Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда шамамен 50%-ға көп. ҚНРДА деректеріне сәйкес, Қазақстанның бүкіл облигациялар нарығында жеке компаниялардың бағалы қағаздарының үлесі әзірге 11%-ды құрайды. Мемлекеттік бағалы қағаздарға 59%, ал квазимемлекеттік сектор қағаздарына 30% тиесілі.
Зейнетақы активтерінің бір бөлігі қазірдің өзінде облигацияларға салынған. 1 қазанда зейнетақы активтерінің көлемі 28,27 трлн теңгені құраған. Ұлттық банк басқаратын ең ірі портфельде квазимемлекеттік компаниялардың облигацияларына 8,27%, ал банк облигацияларына 2,5% тиесілі болған.
Жолдауды талқылау кезінде сарапшылар қаржыландыруға қатысуы мүмкін ұйымдардың қатарында Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорын да атаған. Алайда Ақорда сайтында жарияланған Жолдау мәтінінде «және басқа да көздер» деген жалпы тұжырым ғана бар. Егер мұндай жобаларға зейнетақы қаражаты белсендірек тартыла бастаса, салымшылардың алдында нақты сұрақ туындайды: олардың ақшасына қай компаниялардың бағалы қағаздары сатып алынады және күтілетін табыс тәуекелді ақтай ала ма?
Зауытты іске қосу үшін не қажет?
Ірі зауыттың іске қосылу мерзімі өндіріс алаңына су, электр энергиясы мен жылу қашан жеткізілетініне де байланысты. Егер инженерлік желілерге қосылу жұмыстары созылып кетсе, алғашқы өнімді сату мерзімі де кейінге шегеріледі. Ал кредит төлемін белгіленген кесте бойынша өтеу қажет болады. Инженерлік желілерді жаңғыртуға да ұзақ мерзімді қаржы керек. Еуропалық қайта құру және даму банкі Алматы қаласы мен Алматы облысының электр желілерін жаңғыртуға 102 млрд теңгеге дейін ұзақ мерзімді несие беретінін жариялады.
2029 жылдың соңына дейін инфрақұрылымды жаңғыртуға Ұлттық қордан шамамен 6,5 трлн теңге бөлу жоспарланып отыр. Оның ішінде Мемлекет басшысы 2026 жылы және 2027 жылдың алғашқы екі айында әлеуметтік жобаларға 1,5 трлн теңге қарастыруды тапсырған.
Cronos.Asia талдау орталығының директоры Анатолий Иванов-Вайскопфтың айтуынша, «Халықтық құрылыс» бағдарламасының атауы аға буын өкілдеріне БАМ, Түрксіб және Днепр су электр станциясының құрылысы сияқты тарихи жобаларды еске түсіреді. Шетелдік мысалдардың ішінде ол 1970 жылы басталып, әлі күнге дейін жалғасып келе жатқан Оңтүстік Кореяның «Сэмаыль Ундон» («Жаңа ауыл қозғалысы») бастамасын ерекше атап өтеді.
«Мемлекет елді мекендерді құрылыс материалдарымен және қаржымен қамтамасыз етеді, ал тұрғындар өз мүмкіндіктеріне қарай және ерікті түрде түрлі инфрақұрылым нысандарын салуға белсенді қатысады», - дейді сарапшы. Оның бағалауынша, алғашқы онжылдықта бұл қозғалыс Корея ауылдарының келбетін өзгерткен.
Иванов-Вайскопфтың айтуынша, Үндістанда PMGSY бағдарламасы аясында тұрғындар ауылдық жолдардың бағыттарын талқылап, құрылыс сапасын бағалайды. Ал Еуропадағы LEADER тетігі бойынша жергілікті топтар даму жоспарларын жасап, өздеріне бөлінген бюджеттерді басқарады.
Сарапшының пікірінше, егер мемлекет құрылыс жұмыстарын ұйымдастырып, ал тұрғындар жобаларды таңдауға, қаражатты бөлуге және нәтижені бақылауға қатыса алса, «Халықтық құрылыс» бағдарламасы Қазақстан үшін ұзақ мерзімді нәтиже беруі мүмкін. Иванов-Вайскопф мұндай тәсілді Тоқаевтың Жолдауында айтылған бастамалармен де байланыстырады.
Қандай өнеркәсіптік жобаларды қаржыландыру керек?
Ірі өнеркәсіптік жобаны іріктеген кезде оның өнімін кім сатып алатынын және түскен табыс кредиторлар алдындағы міндеттемелерді өтеуге жете ме, соны анықтау маңызды. Tengenomika жобаларды іріктеудің ашықтығына, тәуекелдерді бағалауға және шығындардың тиімділігіне назар аударады.
Данияр Әшімбаев бұрынғы әртараптандыру бағдарламаларында сәтті шешімдер де, қайталанған қателіктер де болғанын айтады. Кейбір жобалар бойынша жаңа өндіріске деген қажеттілік пен оның экономикалық қайтарымы үстірт бағаланған. Ал жақсы дайындалған басқа жобаларға тұрақты түрде қаражат жетіспеген. Саясаттанушы бөлінген қаражаттың қалай жұмсалғанын бақылау әлсіз болғанын да атап өтеді.
2024 жылы Жоғары аудиторлық палата өңдеу өнеркәсібін мемлекеттік қолдауға жүргізген тексеру қорытындысы бойынша 25,9 млрд теңгенің тиімсіз жоспарланғанын және пайдаланылғанын анықтаған. Аудиторлар Өнеркәсіпті дамыту қоры лизингтік жобаларды күтілетін әлеуметтік-экономикалық тиімділігін бағаламай іріктегенін анықтады.
Бірнеше өңір бір типтегі зауыттар салуға қаржы сұраған жағдайда, Әшімбаев мұндай өтінімдерді жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарды кеңейту, жабдықтарды жаңарту және жергілікті жеткізушілерді дамыту жобаларымен салыстыруды ұсынады.
Нұрлан Жұмағұлов жобаларды іріктеген кезде салалық тәжірибе мен әр өңірдің артықшылықтарын ескеру қажет деп санайды. Атыраудағы KPI зауыты Теңіз кен орнынан алынатын пропанды өңдеп, полипропилен шығарады. Қазан айында зауыт қазақстандық екі өңдеуші кәсіпорынмен келісімге қол қойған. KPI өнімінен FIBC компаниясы қаптар, ал Taraz Plastic шөпті тайлауға арналған шпагат өндіреді.
Өнімнің бір партиясын бір айда жөнелтуге болады, ал оның ақшасы келесі айда ғана түсуі мүмкін. Егер осы екі мерзімнің арасында банк алдындағы төлем күні келсе, зауыт оны қандай қаражат есебінен өтейтінін алдын ала білуі керек. Мұны өндірістік цех әлі жобалау сатысында тұрған кезде-ақ есептеу қажет.
