Qazaqstanda sý tasqyny qaýpi joǵary aýdandar belgili boldy, dep habarlaidy Dalanews.kz.
“Qazgidromet” RMK baspasóz qyzmeti Qazaqstannyń oblystary boiynsha sý basý qaýpi bar aimaqtardyń tizimin jariialady.
Abai oblysy
Kópjyldyq gidrologiialyq derekterdi, jaýyn-shashyn mólsherin, topyraqtyń qatý tereńdigi men ylǵaldylyǵyn taldaý negizinde qaýipti aimaqtar eki sanatqa bólindi:
• Joǵary qaýip: Aqsýat, Aiagóz, Besqaraǵai, Borodýliha, Jarma, Kókpekti, Úrjar, Maqanshy aýdandary, Semei qalasy.
• Ortasha qaýip: Abai, Jańasemei aýdandary, Kýrchatov qalasy.
Bul boljam sý tasqynynyń ortasha merzimderine negizdelgen jáne aldyn ala jasalǵan. Derekter naqty aýa raiy jaǵdailaryna bailanysty naqtylanady.
Aqmola oblysy
Aldyn ala esepteýler boiynsha Esil, Qalqutan, Jabai, Sileti ózenderinde, sondai-aq Esil ózeniniń boiyndaǵy keibir aýdandarda sý deńgeiiniń qaýipti deńgeiden asý qaýpi bar.
• Joǵary qaýip: Tselinograd, Arshaly, Atbasar, Astrahan, Zerendi aýdandary.
• Ortasha qaýip: Bulandy, Jarqaiyń, Sandyqtaý, Ereimentaý, Qorǵaljyn, Býrabai, Shortandy, Esil, Jaqsy aýdandary, Kókshetaý jáne Qosshy qalalary.
• Tómen qaýip: Aqkól, Egindikól, Birjan sal aýdandary jáne Stepnogorsk qalasy.
Aqtóbe oblysy
Aqtóbe oblysynda Tamdy, Bestamaq eldi mekenderindegi gidrologiialyq beketterde jáne Aqtóbe qalasynyń mańyndaǵy Ilek ózeninde, sondai-aq Qobda jáne Qoǵaly aýyldary mańyndaǵy Úlken Qobda ózeninde sý deńgeiiniń qaýipti deńgeiden asý qaýpi bar.
• Ortasha qaýip: Or, Temir, Embi jáne Ilek ózenderiniń tómengi aǵystary, sondai-aq Hromtaý, Alǵa, Muǵaljar, Yrǵyz, Temir, Martók aýdandary.
• Tómen qaýip: Yrǵyz, Shiili, Qarǵaly, Qosistek, Aqtasty, Qaraqobda, Kókpekti ózenderi.
Almaty oblysy
Almaty qalasy men Almaty oblysyndaǵy kóptegen gidrologiialyq beketterde sý tasqyny qaýpi tómen.
• Ortasha qaýip: Balqash, Talǵar, Kegen, Jambyl aýdandary.
• Tómen qaýip: Almaty, Qonaev qalalary, Qarasai, Eńbekshiqazaq, Uiǵyr, Ile, Raiymbek aýdandary.
Naýryz aiynda aýa temperatýrasynyń kúrt kóterilýi men qatty jaýyn-shashyn bolǵan jaǵdaida, taý ózenderinde sý tasqyny qaýpi artýy múmkin.
Atyraý oblysy boiynsha
Aldyn ala jasalǵan boljamdarǵa sáikes, Atyraý oblysy aýmaǵynda sý tasqyny kezeńi ortasha kópjyldyq kórsetkishterden joǵary bolady dep kútilýde.
Boljamdyq teńdeýlerdiń esepteý nátijeleri sý tasqynynyń belsendi ótý qaýpiniń joǵary ekenin kórsetedi:
• Jylyoi aýdany (Embi ózeni)
• Qyzylqoǵa aýdany (Uil, Saǵyz, Noǵaity ózenderi)
Embi ózeniniń Aqqyztoǵai aýylyndaǵy gidrologiialyq beketinde kóktemgi sý tasqyny deńgeii normadan 3-49 sm joǵary bolýy múmkin jáne qaýipti belgilerge jaqyndaidy.
Bul boljam sý tasqynynyń ortasha merzimderine negizdelgen jáne aldyn ala jasalǵan. Derekter naqty aýa raiy jaǵdailaryna bailanysty naqtylanady.
Shyǵys Qazaqstan oblysy boiynsha
Kópjyldyq gidrologiialyq derekterdi, jaýyn-shashyn mólsherin, topyraqtyń qatý tereńdigin jáne ylǵaldylyǵyn taldaý nátijesinde aimaqtaǵy qaýipti aýmaqtar eki sanatqa bólindi:
• Joǵary qaýip: Zaisan, Tarbaǵatai, Kúrshim, Samar, Altai, Ulan, Glýbokoe aýdandary.
• Ortasha qaýip: Katonqaraǵai, Úlken Naryn, Marqakól aýdandary, Ridder qalasy.
Bul boljam ortasha merzimderge negizdelgen jáne aldyn ala jasalǵan.
Ózender muzdan tazartylǵannan keiin, apta saiyn qysqamerzimdi gidrologiialyq boljamdar beriledi.
Jambyl oblysy boiynsha
Aldyn ala esepteýler boiynsha, Jambyl oblysynyń kelesi aýdandarynda sý tasqyny qaýpi ortasha deńgeide:
• Merki aýdany
• Jýaly aýdany
• Talas aýdany
Jambyl oblysyndaǵy barlyq gidrologiialyq beketterdiń sý deńgeiine qatysty boljamdar syni deńgeiden aspaidy.
Bul boljam ortasha merzimderge negizdelgen jáne aldyn ala jasalǵan. Derekter naqty aýa raiy jaǵdailaryna bailanysty naqtylanady.
Jetisý oblysy boiynsha
Ótken sý tasqyndary men gidrometeorologiialyq jaǵdailardy taldaý negizinde aimaqty úsh táýekel sanatyna bólýge bolady:
• Joǵary qaýip: Alakól, Eskeldi, Kerbulaq, Kóksý aýdandary.
• Ortasha qaýip: Panfilov, Sarqan aýdandary.
• Tómen qaýip: Taldyqorǵan qalasy, Qaratal, Aqsý aýdandary.
Bul boljam ortasha merzimderge negizdelgen jáne aldyn ala jasalǵan. Derekter naqty aýa raiy jaǵdailaryna bailanysty naqtylanady.
Qyzylorda oblysy boiynsha
Syrdariia ózeninde, Tómenaryq temirjol stantsiiasynan tómengi aimaqta, alǵashqy muz qubylystary baiqaldy. Shieli jáne Syrdariia aýdandarynda, sondai-aq Qyzylorda qalasyndaǵy Tasbóget gidrologiialyq beketinde j incomplete muz qatý tirkeldi, muzdyń qalyńdyǵy 8-20 sm aralyǵynda.
Qarmaqshy aýdanyndaǵy Josaly beketinde qańtar aiynyń basynda shýgóler men muz jiegi baiqalyp, keiin tolyq emes muz qatýǵa, sosyn tolyq qatýǵa aýysty. Qazaly beketinde de muz tolyq qatpaǵan. Al Aral aýdanynyń Qaratereń gidrologiialyq beketinde muzdyń qalyptasýy birshama baiaý júrdi. Bul Aqlaq gidroqurylysy men Kishi Aral teńiziniń jylý rejiminiń áserine bailanysty.
Qazaly men Tasbóget gidrologiialyq beketterinde muzdyń erýi naýryz aiynyń basy men ortasyna sáikes keledi.
Jergilikti atqarýshy organdarmen birlesken zertteýlerdiń nátijesinde 29 qaýipti ýchaske anyqtaldy. Sý tasqyny kezeńinde sý deńgeii qaýipti shekterge jetken jaǵdaida, eldi mekenderdi, jaiylymdardy, avtojoldar men infraqurylym nysandaryn sý basý qaýpi bar.
Sý tasqyny qaýpi bar aimaqtar:
• Joǵary qaýip: Jalaǵash aýdany
• Ortasha qaýip: Jańaqorǵan, Shieli, Syrdariia, Qarmaqshy, Qazaly aýdandary jáne Qyzylorda qalasy
• Tómen qaýip: Aral aýdany
Bul boljam ortasha merzimderge negizdelgen jáne aldyn ala jasalǵan. Derekter naqty aýa raiy jaǵdailaryna bailanysty naqtylanady.
Qaraǵandy oblysy boiynsha
Aldyn ala jasalǵan esepteýlerge sáikes, Nura jáne Sherýbainura ózenderinde, sondai-aq Nura ózeniniń boiyndaǵy aýdandarda sý deńgeiiniń qaýipti shekterden asyp ketý qaýpi joǵary.
Ótken jyldardaǵy sý tasqynyn taldaý jáne qar qorynyń jinalýy, topyraqtyń qatý tereńdigi men ylǵaldylyǵyn eskere otyryp, oblysty úsh táýekel sanatyna bólýge bolady:
• Joǵary qaýip: Aqtoǵai, Qarqaraly, Buqar jyraý aýdandary
• Ortasha qaýip: Nura, Osakarov aýdandary
• Tómen qaýip: Abai, Shet aýdandary
Bul boljam ortasha merzimderge negizdelgen jáne aldyn ala jasalǵan. Derekter naqty aýa raiy jaǵdailaryna bailanysty naqtylanady.
Mańǵystaý oblysy boiynsha
Mańǵystaý oblysynda betki aǵyn qalyptastyratyn sý kózderi joq, sondyqtan sý tasqyny qaýpi minimaldy.
Sý tasqyny jaǵdaiy tek qatty jaýyn-shashyn túsken kezde paida bolýy múmkin.
Pavlodar oblysy boiynsha
20 qańtardaǵy málimet boiynsha, Ertis ózeniniń Pavlodar oblysyndaǵy gidrologiialyq beketterinde muz qatý, muz jinalýy jáne oiyqtar baiqalady. Muzdyń qalyńdyǵy 38-50 sm aralyǵynda.
Kóktemgi sý tasqyny kezinde Shúlbi jáne Sileti sý qoimalarynan kóp mólsherde sýdyń jiberilýi muz keptelisine alyp kelip, sý deńgeiiniń qaýipti shekterge kóterilýine, sondai-aq eldi mekender, jaiylymdar, avtojoldar men infraqurylym nysandaryn sý basý qaýpine ákelýi múmkin.
Ótken jyldardaǵy gidrologiialyq derekter men topyraqtyń ylǵaldylyǵy eskerile otyryp, oblysty úsh táýekel sanatyna bólýge bolady:
• Joǵary qaýip: Baianaýyl aýdany
• Ortasha qaýip: Mai, Aqqýly, Pavlodar, Aqtoǵai aýdandary, Aqsý jáne oǵan jaqyn aýyldyq aimaqtar, Ekibastuz jáne oǵan jaqyn aýyldyq aimaqtar
• Tómen qaýip: Sharbaqty, Ýspen, Jelezin, Ertis, Tereńkól aýdandary
Ertis ózeniniń gidrologiialyq rejimi Shyǵys Qazaqstan jáne Abai oblystaryndaǵy sý qoimalarymen retteledi. Sý deńgeiiniń ózgerýi týraly boljamdar kóktemgi sý tasqyny bastalǵanda usynylady.
Soltústik Qazaqstan oblysy boiynsha
Aldyn ala esepteýler Sergeev sý qoimasynan tómen ornalasqan aýdandarda sý deńgeiiniń qaýipti shekterden asyp ketý qaýpi joǵary ekenin kórsetedi.
Ótken jyldardaǵy gidrologiialyq derekter men topyraqtyń ylǵaldylyǵyn eskere otyryp, oblysty úsh táýekel sanatyna bólýge bolady:
• Joǵary qaýip: Ǵabit Músirepov, Shal aqyn, Esil, Qyzyljar aýdandary
• Ortasha qaýip: Taiynsha, Ýálihanov, Aqjar, Timiriazev, Aiyrtaý aýdandary
• Tómen qaýip: Mamliýt, Jambyl, Maǵjan Jumabaev, Aqqaiyń aýdandary
Bul boljam ortasha merzimderge negizdelgen jáne aldyn ala jasalǵan. Derekter naqty aýa raiy jaǵdailaryna bailanysty naqtylanady.
Túrkistan oblysy boiynsha
Aldyn ala esepteýlerge sáikes, sý tasqyny qaýpi joǵary aimaqtar úsh sanatqa bólinedi:
• Joǵary qaýip:
• Arys ózeni – Sháýildir aýyly (Otyrar aýdany)
• Ortasha qaýip:
• Kókbulaq ózeni – Pisteli aýyly
• Mashat ózeni – Kershetas aýyly
• Arys ózeni – Jaskeshý aýyly (Túlkibas aýdany)
• Keles ózeni – Qazyǵurt aýyly (Qazyǵurt aýdany)
• Aqsý ózeni – Kólkent aýyly (Sairam aýdany)
• Shubarsý ózeni – Shubar aýyly (Ordabasy aýdany)
• Keles ózeni – saǵasy (Keles aýdany)
• Shaian ózeni – Aqbet ózeni saǵasynan 3,3 km tómen (Báidibek aýdany)
• Boraldai ózeni – Boraldai aýyly (Báidibek aýdany)
• Qarashyq ózeni – Hantaǵy aýyly
• Ashylǵan ózeni – Maidantal aýyly (Saýran aýdany)
• Tómen qaýip:
• Jabaǵylysý ózeni – Jabaǵyly aýyly (Túlkibas aýdany)
• Aqsý ózeni – Sarqyrama aýyly
• Sairam ózeni – Tasaryq aýyly
• Boldybrek ózeni – Memlekettik qoryq kordony (Tólebi aýdany)
• Bógen ózeni – Ekpindi aýyly (Arys aýdany)
• Qattabógen ózeni – Jaryqbas aýyly
• Arystandy ózeni – Alǵabas aýyly (Báidibek aýdany)
• Arys ózeni – Arys temirjol stantsiiasy (Arys aýdany)
• Badam ózeni – Qyzyljar aýyly (Shymkent qalasy)
• Boraldai ózeni – Vasilevka aýyly (Jambyl oblysy, Jýaly aýdany)
Naýryz aiynda temperatýranyń joǵarylaýy men nóser jaýyn-shashyn bolǵan jaǵdaida, taý ózenderinde qatty tasqyndar ótýi múmkin.
Bul boljam ortasha merzimderge negizdelgen jáne aldyn ala jasalǵan. Derekter naqty aýa raiy jaǵdailaryna bailanysty naqtylanady.