Qazaqstannyń Iranǵa gýmanitarlyq kómek kórsetpeýi qoǵamda túrli pikirtalas týǵyzdy. Resmi derekterge súiensek, naýryz aiynan bastap Tegeranǵa astyq tasymaly toqtap, eki el arasyndaǵy iri jobalar ýaqytsha kidirgen. Bul sheshimniń astarynda ne jatyr? Kópvektorly saiasattyń kezekti kórinisi me, álde májbúrli qadam ba? Belgili saiasattanýshy Asylbek Izbaiyrov máseleniń saiasi qyryn túsindirdi, dep habarlaidy dalanews.kz.
Sarapshynyń sózinshe, Qazaqstan Iranǵa gýmanitarlyq kómek kórsetýden resmi túrde bas tartpaǵan.
“Kerisinshe, Syrtqy ister ministrligi qajet bolǵan jaǵdaida nemese tiisti suranys tússe, kómek kórsetiletinin málimdedi”, – deidi saiasattanýshy.
Sonymen qatar, ol Qazaqstannyń atalǵan máselede nege asyqpai otyrǵanyn jetkizdi. Izbaiyrovtyń pikirinshe, munda el qaýipsizdigi men iri derjavalar arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaý basty ról atqarady.
“Qytai, Resei jáne AQSh sekildi úsh iri oiynshy arasyndaǵy múddeler balansyn saqtaý – bizdiń qaýipsizdigimiz úshin mańyzdy faktor. Qazirgi kezde kópjaqty diplomatiia men halyqaralyq qaýipsizdik júieleri burynǵydai tiimdi jumys istemei tur. Sondyqtan syrtqy geosaiasi bailanystardaǵy tepe-teńdik biz úshin asa mańyzdy”, - deidi saiasattanýshy.
Onyń aitýynsha, qazirgi kezde Qazaqstan AQSh-pen bailanysty nyǵaitýǵa múddeli jáne bul baǵytta naqty qadamdar baiqalady.
“Tipti, AQSh prezidenti otbasynyń jeke qyzyǵýshylyǵy da bar. Máselen, onyń uldary jýyrda Qazaqstandaǵy volfram óndirý jobasynyń iri aktsionerleriniń qataryna endi. Osy tusta Izrailmen qarym-qatynasty nyǵaitý da bar, bul da AQSh-tyń syrtqy saiasatynyń bir bóligi. Osyndai jaǵdaida Qazaqstannyń Iranǵa gýmanitarlyq kómek kórsetýge asyqpaýy túsinikti. Degenmen biz Iranmen diplomatiialyq qatynasty úzgen joqpyz, iaǵni bailanys úzilgen joq”, - dep naqtylady ol.
Saýda nege toqtady?
Saiasattanýshy Qazaqstan men Iran arasyndaǵy jobalar men azyq-túlik saýdasynyń ýaqytsha toqtaýyn da qaýipsizdik táýekelimen bailanystyrady. Onyń aitýynsha, qazirgi jaǵdaida kez kelgen saýda júgi áskeri maqsattaǵy júk retinde qabyldanyp, shabýylǵa ushyraýy múmkin.
“Munda túsinikteme óte qarapaiym dep oilaimyn. AQSh pen Izrail áskeri kúshteri tarapynan soqqyǵa ushyraý qaýpi joǵary.
Sondyqtan shyǵynǵa ushyramaý úshin saýdany ýaqytsha toqtata turý tiimdi. Bul jaǵdaidyń qansha ýaqytqa sozylatyny Parsy shyǵanaǵyndaǵy jáne Iran men AQSh arasyndaǵy daǵdarystyń uzaqtyǵyna bailanysty. Qazir, tipti, amerikalyqtardyń ózi naqty merzimge qatysty shekteý qoimai otyr”, – deidi sarapshy.
Qazaqstan men Izrail arasyndaǵy bailanys
Izbaiyrovtyń aitýynsha, Izrail Qazaqstan úshin jeke seriktes retinde ǵana emes, AQSh-qa yqpal ete alatyn mańyzdy saiasi oiynshy retinde de qyzyq.
“Bul turǵydan biz kei jaǵdaida, mysaly, Ankaranyń ustanymyna qarama-qaishy baǵytta kele jatqandai kórinýimiz múmkin. Alaida mundai bailanystardyń bolashaqta paidasy tiiýi yqtimal”, - deidi ol.
Sarapshynyń aitýynsha, qajet bolǵan jaǵdaida dál osy qarym-qatynastar Izrail men musylman elderi arasyndaǵy dialogqa jol ashýy múmkin.
Sondai-aq, ol arab memleketteriniń ózi Tel-Avivpen áldeqaida tyǵyz bailanys ornatqanyn eske saldy. Sondyqtan Qazaqstannyń da bul baǵytta ashyq áreket etýine negiz bar.
“Qazaqstan halyqaralyq qaqtyǵystarda deldal bolýǵa umtylady. Al mundai róldi atqarý úshin qarsy taraptardyń barlyǵymen bailanys bolýy qajet”, – deidi Izbaiyrov.
Bul kópvektorly saiasatqa qaishy ma?
Sarapshy Qazaqstannyń qazirgi ustanymy kópvektorly saiasat qaǵidattaryna tolyq sáikes keletinin jetkizdi.
Onyń aitýynsha, Qazaqstan kópvektorly saiasat arqyly el qaýipsizdigin qamtamasyz etýge, saýda-ekonomikalyq múddelerin qorǵaýǵa jáne tehnologiialyq damýǵa jol ashýǵa tyrysyp otyr.
“BUU jáne qaqtyǵystardyń aldyn alý júiesi álsiregen qazirgi jaǵdaida, kópvektorly saiasattyń mańyzy arta tústi”, – deidi Izbaiyrov.
Qazaqstan men Iran qatynasy qalai órbidi?
Saiasattanýshy Qazaqstan men Iran arasyndaǵy qarym-qatynasty tym dramatizatsiialaýdyń qajeti joq dep esepteidi. Onyń aitýynsha, eki eldi bailanystyratyn faktor kóp.
“Menińshe, biz bir-birimizden alshaqtai almaimyz. Biz Kaspii arqyly kórshi elmiz, ári bir-birimiz úshin mańyzdy saýda seriktesimiz. Iranda qazaq diasporasy bar. Osyny eskersek, eki el arasynda kúrdeli máseleler týyndaidy dep oilamaimyn. Soǵys aiaqtalǵan soń saýda qaita jandanyp, gýmanitarlyq, mádeni jáne ǵylymi bailanystar da qalpyna keledi”, - dep qosty ol.
Sondyqtan ol bul jaǵdaidy tym ýshyqtyrýdyń qajeti joq ekenin atap ótti.
“Qazirgi “kúsh quqyǵy” ústemdik etip turǵan kezeńde ár memleket óz qaýipsizdigi men múddesin qorǵaýǵa tyrysady. Bul – barlyǵyna túsinikti jaǵdai”, - dep túiindedi ol.
