Biyl Qazaqstannyń turǵyn úi naryǵynda satyp alý-satý mámileriniń qarqyny báseńdedi. Atalǵan jaǵdaiǵa ipoteka, turǵyn úi baǵasy jáne halyqtyń satyp alý múmkindigi qanshalyq áser etip otyr? Aldaǵy ailarda baspana baǵasy arzandai ma, álde qaita ósýi múmkin be? Osy máselelerge qatysty Qazaq Expert Club qurylys salasyndaǵy sarapshysy Diliara Seiitnurova pikir bildirdi, dep habarlaidy dalanews.kz.
Sarapshynyń sózinshe, qazirgi kórsetkishterdi baǵalaǵanda 2025 jyldyń sońynda bolǵan jaǵdaidy da eskerý qajet. Byltyr jeltoqsanda Qazaqstanda 53 128 turǵyn úi mámilesi tirkelgen. Bul – rekordtyq kórsetkish. Alaida mundai ósim turǵyn úige suranystyń tabiǵi túrde kúrt artýynan bolmaǵan.
“Adamdar 1 qańtardan bastap jańa úilerge 16% QQS engiziletinin bildi. Sondyqtan kóbi baspana qymbattamai turǵanda satyp alýǵa asyqty. Iaǵni keiin jasalýy múmkin mámilelerdiń bir bóligi jeltoqsanda jasalyp qoidy. Sonyń áserinen qańtarda mámileler sany birden 27 745-ke deiin tómendedi. Sondyqtan 2026 jylǵy kórsetkishterdi byltyrǵy jylmen salystyrǵanda tómendeý shyn mánindegiden de úlken bolyp kórinýi múmkin”, – deidi Diliara Seiitnurova.
Degenmen turǵyn úi naryǵynda naqty tómendeý de bar. Qańtar-sáýir aralyǵynda mámileler sany byltyrǵynyń osy kezeńimen salystyrǵanda 4,6 paiyz azaiǵan. Mamyrda aiyrmashylyq 10,5%-ǵa jetken. Al Almatyda mamyr aiyndaǵy tómendeý 31%-dy quraǵan.
Maýsymda jaǵdai ózgerip, eldegi mámileler sany qaitadan 39 myńǵa jetti. Bir aidyń ishinde kórsetkish 28%-ǵa ósti. Osydan keiin turǵyn úi naryǵynda suranys qaita jandana bastady degen pikirler aityldy. Alaida sarapshy muny naryqtyń tolyq qalpyna kelýi dep baǵalaýǵa bolmaitynyn aitady.
“Maýsymdaǵy ósim – tómen kórsetkishten keiingi maýsymdyq kóterilý. Bul turǵyn úi naryǵynda túbegeili ózgeris boldy degendi bildirmeidi”, - deidi ol.
Diliara Seiitnurovanyń pikirinshe, qazirgi basty másele – adamdardyń baspana alǵysy kelmeýinde emes, ony satyp alýǵa qarjylai múmkindiginiń jetpeýinde. Óitkeni naryqtaǵy ipotekanyń jyldyq mólsherlemesi 25%-ǵa deiin jetken.
“Osyndai mólsherlememen ortasha otbasy úshin ipoteka tóleý óte qiyn. Sondyqtan adamdar baspanadan bas tartyp jatyr deýge bolmaidy. Olar úi alǵysy keledi, biraq qazirgi nesie sharttary oǵan múmkindik bermei otyr”, – deidi sarapshy.
Buǵan qosa, buǵan deiin turǵyn úi naryǵyna qoldaý bolǵan eki múmkindik te shektele túsken.
Birinshisi – jańa úilerge QQS engizilýi. Sarapshynyń aitýynsha, bul bastapqy naryqtaǵy turǵyn úi baǵasyn 10-12%-ǵa kóterip, jańa jáne qaitalama baspana arasyndaǵy baǵa aiyrmasyn ulǵaitqan.
Ekinshisi – zeinetaqy jinaǵyn baspana satyp alýǵa paidalaný talaptarynyń qataiýy. Keiingi bes jylda qazaqstandyqtar zeinetaqy qorynan 5,7 trln teńge alǵan. Onyń basym bóligi turǵyn úi jaǵdaiyn jaqsartýǵa jumsalǵan. Buǵan deiin bul qarajat kóptegen adamǵa baspana satyp alýǵa múmkindik berse, qazir ony paidalaný qiyndaǵan.
Sarapshy halyqtyń satyp alý qabiletine de osy turǵydan qaraý qajet dep esepteidi.
“Másele halyqtyń tabysy azaiyp ketýinde emes. Másele – tabystyń ósýi men nesie qunynyń arasynda úlken aiyrmashylyq paida bolǵanynda. Sondyqtan “turǵyn úige suranys qulady” deý durys emes. Suranys bar, biraq adamdardyń sol suranysty júzege asyrýyna múmkindik joq”, – deidi Diliara Seiitnurova.
Muny jeńildetilgen turǵyn úi baǵdarlamalaryna degen qyzyǵýshylyqtan da baiqaýǵa bolady. Sarapshy “Naýryz”, “Otaý”, “Almaty jastary” sekildi baǵdarlamalar boiynsha kezek 1,5 jyldan 3 jylǵa deiin sozylatynyn mysalǵa keltirdi.
“Eger halyqtyń baspanaǵa suranysy tómen bolsa, mundai kezek te bolmas edi. Qoljetimdi ipoteka nemese tiimdi baǵdarlama paida bolǵan boida oǵan suranys óte joǵary bolady. Demek azaiǵany – baspana alýǵa degen niet emes, halyqtyń ony satyp alý múmkindigi”, – deidi ol.
Keiingi ýaqytta jeke turǵyn úilerdiń satylymy kei ailarda páter satylymynan da joǵary bolǵan. Diliara Seiitnurovanyń pikirinshe, bul da ipotekanyń qoljetimsiz ekenin kórsetetin belgilerdiń biri. Iaǵni keibir azamattar ipotekaǵa kóbirek táýeldi páter naryǵynan bas tartyp, jeke úi sekildi basqa nusqalardy qarastyra bastaǵan.
Baspana baǵasy arzandai ma?
Sarapshynyń pikirinshe, baǵanyń aldaǵy ózgerisin baǵalaǵanda jańa jáne qaitalama turǵyn úi naryǵyn bólek qarastyrǵan jón.
Jańa úilerdiń baǵasyna QQS, qurylys kompaniialarynyń baǵdarlamalary jáne bankterdiń qurylys nysandaryn qarjylandyrý talaptary áser etip otyr. Qurylys kompaniialary baǵany birden tómendetýdiń ornyna satyp alýshylarǵa bólip tóleý nemese basqa jeńildikter usynýǵa tyrysady.
Sol sebepti jańa turǵyn úidiń baǵasy ázirge aitarlyqtai tómendep jatqan joq. Shildede el boiynsha jańa úilerdiń baǵasy 0,7%-ǵa ósken.
Al qaitalama naryqtaǵy jaǵdai ózgeshe. Munda páter ieleri naryqtaǵy suranysqa qarai baǵasyn tómendetýge nemese saýdalasýǵa daiyn bolýy múmkin. Sarapshynyń aitýynsha, Almatyda qaitalama turǵyn úi baǵasynyń tómendeý belgileri qazirdiń ózinde baiqalady.
“Baǵa tómendeitin bolsa, ony birinshi bolyp qaitalama naryqtan kóremiz. Al jańa jáne qaitalama turǵyn úi arasyndaǵy baǵa aiyrmasy odan ári ósýi múmkin”, - deidi ol.
Seiitnurova Qazaqstanda turǵyn úi baǵasy kúrt quldyraidy degen pikirdi joqqa shyǵardy. Ásirese jańa úilerdiń baǵasy burynǵy deńgeide saqtalýy múmkin. Biraq infliatsiiany esepke alǵanda baspananyń naqty quny birtindep tómendeýi múmkin.
“Naryqqa buryn arzan ipoteka rásimdegen azamattardyń áreketi de áser etip otyr. 2024 jylǵa deiin tómen paiyzben ipoteka alǵan adamdar qazirgi joǵary mólsherleme kezinde úiin satyp, basqa baspana alýǵa asyqpaidy. Sebebi jańa ipoteka burynǵysynan áldeqaida qymbatqa túsedi. Sonyń saldarynan bir úidi satyp, ornyna ekinshisin satyp alý arqyly júretin naryqtaǵy qozǵalys ta báseńdegen”, - deidi ol.
Jyl sońyna deiin ne ózgeredi?
Diliara Seiitnurovanyń aitýynsha, turǵyn úi naryǵynyń aldaǵy jaǵdaiyna eń kóp áser etetin faktor – bazalyq mólsherleme. Qazir ol 16,75% deńgeiinde. 24 shildede mólsherleme tómendetildi. Al infliatsiia 10,3%-ǵa deiin baiaýlap, bul úrdis toǵyz ai qatarynan jalǵasyp otyr. Ulttyq banktiń kelesi sheshimi 4 qyrkúiekte jariialanady.
Alaida bazalyq mólsherleme tómendegen kúnniń ózinde ipoteka birden arzandai qoimaidy. Onyń bank nesielerine áser etýi úshin ýaqyt qajet.
“Ulttyq bank mólsherlemeni odan ári tómendetken jaǵdaida da naryqtaǵy ipotekanyń biyl 20%-dan tómen túsýi ekitalai. Sondyqtan biyl kommertsiialyq ipoteka esebinen turǵyn úige suranys kúrt artady dep kútpeimiz”, - deidi sarapshy.
Onyń boljamynsha, jyl sońyna deiin turǵyn úi mámileleriniń sany bir aida ósip, kelesi aida qaita tómendeýi múmkin. Biraq mundai ózgeristerdi naryqtaǵy úlken betburys retinde qabyldamaý kerek. Bul kóbine maýsymdyq ózgeristerge bailanysty bolady.
“Jalpy, 2026 jyldyń sońyna deiin turǵyn úi naryǵyndaǵy qazirgi jaǵdai aitarlyqtai ózgere qoimaidy. Naryqtaǵy suranysty negizinen memlekettik baǵdarlamalar men qurylys kompaniialary usynatyn bólip tóleý múmkindigi ustap tur”, - dep qosty ol.
Sarapshy byltyrǵy jeltoqsandaǵydai mámilelerdiń kúrt ósýi biyl qaitalanbaitynyn da aitady. Sebebi 2025 jyldyń sońynda halyq jańa úilerge QQS engizilgenge deiin baspana satyp alýǵa asyqqan. Qazir salyq kúshine enip qoiǵandyqtan, adamdardy jappai baspana satyp alýǵa itermeleitin mundai sebep joq.
Naryqta ózgeris qashan bastalady?
Sarapshy turǵyn úi naryǵyndaǵy negizgi ózgeristi 2027 jyldan kútedi. Eger bazalyq mólsherleme 12-14%-ǵa deiin tómendese, naryqtaǵy ipoteka mólsherlemesi de 15-16%-ǵa deiin túsýi múmkin. Mundai jaǵdaida qazir baspana satyp alýdy keiinge qaldyryp júrgen azamattardyń bir bóligi qaitadan naryqqa oralady.
Alaida sol kezde basqa másele týyndaýy múmkin. 1 shildeden bastap Qurylys kodeksi boiynsha saraptama men tehnikalyq qadaǵalaýǵa qoiylatyn talaptar kúsheitilgen. Sonyń saldarynan keibir qurylys jobalary keshigýi yqtimal.
Iaǵni 2027 jyly ipoteka arzandap, turǵyn úi satyp alýshylar kóbeigen kezde naryqta jańa baspana jetkiliksiz bolýy múmkin. Suranys kóbeiip, al usynys oǵan ilese almasa, turǵyn úi baǵasy qaitadan jyldam ósýi yqtimal.
“Jyl sońyna deiin turǵyn úi naryǵynda úlken serpilis kútpeimiz. Naryqty ázirge memlekettik baǵdarlamalar men qurylys kompaniialarynyń bólip tóleý múmkindigi ustap tur. Al negizgi ózgeris 2027 jyly bolýy múmkin. Eger sol kezde ipoteka arzandap, biraq naryqtaǵy turǵyn úi usynysy az bolsa, suranys qaita kúsheiip, baspana baǵasy qazir boljanyp otyrǵannan da jyldam ósýi múmkin”, - dep qorytyndylady Diliara Seiitnurova.
