بيىل قازاقستاننىڭ تۇرعىن ٷي نارىعىندا ساتىپ الۋ-ساتۋ مەمٸلەرٸنٸڭ قارقىنى بەسەڭدەدٸ. اتالعان جاعدايعا يپوتەكا, تۇرعىن ٷي باعاسى جەنە حالىقتىڭ ساتىپ الۋ مٷمكٸندٸگٸ قانشالىق ەسەر ەتٸپ وتىر? الداعى ايلاردا باسپانا باعاسى ارزانداي ما, ەلدە قايتا ٶسۋٸ مٷمكٸن بە? وسى مەسەلەلەرگە قاتىستى Qazaq Expert Club قۇرىلىس سالاسىنداعى ساراپشىسى ديليارا سەيٸتنۇروۆا پٸكٸر بٸلدٸردٸ, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
ساراپشىنىڭ سٶزٸنشە, قازٸرگٸ كٶرسەتكٸشتەردٸ باعالاعاندا 2025 جىلدىڭ سوڭىندا بولعان جاعدايدى دا ەسكەرۋ قاجەت. بىلتىر جەلتوقساندا قازاقستاندا 53 128 تۇرعىن ٷي مەمٸلەسٸ تٸركەلگەن. بۇل – رەكوردتىق كٶرسەتكٸش. الايدا مۇنداي ٶسٸم تۇرعىن ٷيگە سۇرانىستىڭ تابيعي تٷردە كٷرت ارتۋىنان بولماعان.
“ادامدار 1 قاڭتاردان باستاپ جاڭا ٷيلەرگە 16% ققس ەنگٸزٸلەتٸنٸن بٸلدٸ. سوندىقتان كٶبٸ باسپانا قىمباتتاماي تۇرعاندا ساتىپ الۋعا اسىقتى. ياعني كەيٸن جاسالۋى مٷمكٸن مەمٸلەلەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸ جەلتوقساندا جاسالىپ قويدى. سونىڭ ەسەرٸنەن قاڭتاردا مەمٸلەلەر سانى بٸردەن 27 745-كە دەيٸن تٶمەندەدٸ. سوندىقتان 2026 جىلعى كٶرسەتكٸشتەردٸ بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا تٶمەندەۋ شىن مەنٸندەگٸدەن دە ٷلكەن بولىپ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن”, – دەيدٸ ديليارا سەيٸتنۇروۆا.
دەگەنمەن تۇرعىن ٷي نارىعىندا ناقتى تٶمەندەۋ دە بار. قاڭتار-سەۋٸر ارالىعىندا مەمٸلەلەر سانى بىلتىرعىنىڭ وسى كەزەڭٸمەن سالىستىرعاندا 4,6 پايىز ازايعان. مامىردا ايىرماشىلىق 10,5%-عا جەتكەن. ال الماتىدا مامىر ايىنداعى تٶمەندەۋ 31%-دى قۇراعان.
ماۋسىمدا جاعداي ٶزگەرٸپ, ەلدەگٸ مەمٸلەلەر سانى قايتادان 39 مىڭعا جەتتٸ. بٸر ايدىڭ ٸشٸندە كٶرسەتكٸش 28%-عا ٶستٸ. وسىدان كەيٸن تۇرعىن ٷي نارىعىندا سۇرانىس قايتا جاندانا باستادى دەگەن پٸكٸرلەر ايتىلدى. الايدا ساراپشى مۇنى نارىقتىڭ تولىق قالپىنا كەلۋٸ دەپ باعالاۋعا بولمايتىنىن ايتادى.
“ماۋسىمداعى ٶسٸم – تٶمەن كٶرسەتكٸشتەن كەيٸنگٸ ماۋسىمدىق كٶتەرٸلۋ. بۇل تۇرعىن ٷي نارىعىندا تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸس بولدى دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ”, - دەيدٸ ول.
ديليارا سەيٸتنۇروۆانىڭ پٸكٸرٸنشە, قازٸرگٸ باستى مەسەلە – ادامداردىڭ باسپانا العىسى كەلمەۋٸندە ەمەس, ونى ساتىپ الۋعا قارجىلاي مٷمكٸندٸگٸنٸڭ جەتپەۋٸندە. ٶيتكەنٸ نارىقتاعى يپوتەكانىڭ جىلدىق مٶلشەرلەمەسٸ 25%-عا دەيٸن جەتكەن.
“وسىنداي مٶلشەرلەمەمەن ورتاشا وتباسى ٷشٸن يپوتەكا تٶلەۋ ٶتە قيىن. سوندىقتان ادامدار باسپانادان باس تارتىپ جاتىر دەۋگە بولمايدى. ولار ٷي العىسى كەلەدٸ, بٸراق قازٸرگٸ نەسيە شارتتارى وعان مٷمكٸندٸك بەرمەي وتىر”, – دەيدٸ ساراپشى.
بۇعان قوسا, بۇعان دەيٸن تۇرعىن ٷي نارىعىنا قولداۋ بولعان ەكٸ مٷمكٸندٸك تە شەكتەلە تٷسكەن.
بٸرٸنشٸسٸ – جاڭا ٷيلەرگە ققس ەنگٸزٸلۋٸ. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل باستاپقى نارىقتاعى تۇرعىن ٷي باعاسىن 10-12%-عا كٶتەرٸپ, جاڭا جەنە قايتالاما باسپانا اراسىنداعى باعا ايىرماسىن ۇلعايتقان.
ەكٸنشٸسٸ – زەينەتاقى جيناعىن باسپانا ساتىپ الۋعا پايدالانۋ تالاپتارىنىڭ قاتايۋى. كەيٸنگٸ بەس جىلدا قازاقستاندىقتار زەينەتاقى قورىنان 5,7 ترلن تەڭگە العان. ونىڭ باسىم بٶلٸگٸ تۇرعىن ٷي جاعدايىن جاقسارتۋعا جۇمسالعان. بۇعان دەيٸن بۇل قاراجات كٶپتەگەن ادامعا باسپانا ساتىپ الۋعا مٷمكٸندٸك بەرسە, قازٸر ونى پايدالانۋ قيىنداعان.
ساراپشى حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابٸلەتٸنە دە وسى تۇرعىدان قاراۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدٸ.
“مەسەلە حالىقتىڭ تابىسى ازايىپ كەتۋٸندە ەمەس. مەسەلە – تابىستىڭ ٶسۋٸ مەن نەسيە قۇنىنىڭ اراسىندا ٷلكەن ايىرماشىلىق پايدا بولعانىندا. سوندىقتان “تۇرعىن ٷيگە سۇرانىس قۇلادى” دەۋ دۇرىس ەمەس. سۇرانىس بار, بٸراق ادامداردىڭ سول سۇرانىستى جٷزەگە اسىرۋىنا مٷمكٸندٸك جوق”, – دەيدٸ ديليارا سەيٸتنۇروۆا.
مۇنى جەڭٸلدەتٸلگەن تۇرعىن ٷي باعدارلامالارىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتان دا بايقاۋعا بولادى. ساراپشى “ناۋرىز”, “وتاۋ”, “الماتى جاستارى” سەكٸلدٸ باعدارلامالار بويىنشا كەزەك 1,5 جىلدان 3 جىلعا دەيٸن سوزىلاتىنىن مىسالعا كەلتٸردٸ.
“ەگەر حالىقتىڭ باسپاناعا سۇرانىسى تٶمەن بولسا, مۇنداي كەزەك تە بولماس ەدٸ. قولجەتٸمدٸ يپوتەكا نەمەسە تيٸمدٸ باعدارلاما پايدا بولعان بويدا وعان سۇرانىس ٶتە جوعارى بولادى. دەمەك ازايعانى – باسپانا الۋعا دەگەن نيەت ەمەس, حالىقتىڭ ونى ساتىپ الۋ مٷمكٸندٸگٸ”, – دەيدٸ ول.
كەيٸنگٸ ۋاقىتتا جەكە تۇرعىن ٷيلەردٸڭ ساتىلىمى كەي ايلاردا پەتەر ساتىلىمىنان دا جوعارى بولعان. ديليارا سەيٸتنۇروۆانىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل دا يپوتەكانىڭ قولجەتٸمسٸز ەكەنٸن كٶرسەتەتٸن بەلگٸلەردٸڭ بٸرٸ. ياعني كەيبٸر ازاماتتار يپوتەكاعا كٶبٸرەك تەۋەلدٸ پەتەر نارىعىنان باس تارتىپ, جەكە ٷي سەكٸلدٸ باسقا نۇسقالاردى قاراستىرا باستاعان.
باسپانا باعاسى ارزانداي ما?
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, باعانىڭ الداعى ٶزگەرٸسٸن باعالاعاندا جاڭا جەنە قايتالاما تۇرعىن ٷي نارىعىن بٶلەك قاراستىرعان جٶن.
جاڭا ٷيلەردٸڭ باعاسىنا ققس, قۇرىلىس كومپانييالارىنىڭ باعدارلامالارى جەنە بانكتەردٸڭ قۇرىلىس نىساندارىن قارجىلاندىرۋ تالاپتارى ەسەر ەتٸپ وتىر. قۇرىلىس كومپانييالارى باعانى بٸردەن تٶمەندەتۋدٸڭ ورنىنا ساتىپ الۋشىلارعا بٶلٸپ تٶلەۋ نەمەسە باسقا جەڭٸلدٸكتەر ۇسىنۋعا تىرىسادى.
سول سەبەپتٸ جاڭا تۇرعىن ٷيدٸڭ باعاسى ەزٸرگە ايتارلىقتاي تٶمەندەپ جاتقان جوق. شٸلدەدە ەل بويىنشا جاڭا ٷيلەردٸڭ باعاسى 0,7%-عا ٶسكەن.
ال قايتالاما نارىقتاعى جاعداي ٶزگەشە. مۇندا پەتەر يەلەرٸ نارىقتاعى سۇرانىسقا قاراي باعاسىن تٶمەندەتۋگە نەمەسە ساۋدالاسۋعا دايىن بولۋى مٷمكٸن. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, الماتىدا قايتالاما تۇرعىن ٷي باعاسىنىڭ تٶمەندەۋ بەلگٸلەرٸ قازٸردٸڭ ٶزٸندە بايقالادى.
“باعا تٶمەندەيتٸن بولسا, ونى بٸرٸنشٸ بولىپ قايتالاما نارىقتان كٶرەمٸز. ال جاڭا جەنە قايتالاما تۇرعىن ٷي اراسىنداعى باعا ايىرماسى ودان ەرٸ ٶسۋٸ مٷمكٸن”, - دەيدٸ ول.
سەيٸتنۇروۆا قازاقستاندا تۇرعىن ٷي باعاسى كٷرت قۇلدىرايدى دەگەن پٸكٸردٸ جوققا شىعاردى. ەسٸرەسە جاڭا ٷيلەردٸڭ باعاسى بۇرىنعى دەڭگەيدە ساقتالۋى مٷمكٸن. بٸراق ينفلياتسييانى ەسەپكە العاندا باسپانانىڭ ناقتى قۇنى بٸرتٸندەپ تٶمەندەۋٸ مٷمكٸن.
“نارىققا بۇرىن ارزان يپوتەكا رەسٸمدەگەن ازاماتتاردىڭ ەرەكەتٸ دە ەسەر ەتٸپ وتىر. 2024 جىلعا دەيٸن تٶمەن پايىزبەن يپوتەكا العان ادامدار قازٸرگٸ جوعارى مٶلشەرلەمە كەزٸندە ٷيٸن ساتىپ, باسقا باسپانا الۋعا اسىقپايدى. سەبەبٸ جاڭا يپوتەكا بۇرىنعىسىنان ەلدەقايدا قىمباتقا تٷسەدٸ. سونىڭ سالدارىنان بٸر ٷيدٸ ساتىپ, ورنىنا ەكٸنشٸسٸن ساتىپ الۋ ارقىلى جٷرەتٸن نارىقتاعى قوزعالىس تا بەسەڭدەگەن”, - دەيدٸ ول.
جىل سوڭىنا دەيٸن نە ٶزگەرەدٸ?
ديليارا سەيٸتنۇروۆانىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىن ٷي نارىعىنىڭ الداعى جاعدايىنا ەڭ كٶپ ەسەر ەتەتٸن فاكتور – بازالىق مٶلشەرلەمە. قازٸر ول 16,75% دەڭگەيٸندە. 24 شٸلدەدە مٶلشەرلەمە تٶمەندەتٸلدٸ. ال ينفلياتسييا 10,3%-عا دەيٸن باياۋلاپ, بۇل ٷردٸس توعىز اي قاتارىنان جالعاسىپ وتىر. ۇلتتىق بانكتٸڭ كەلەسٸ شەشٸمٸ 4 قىركٷيەكتە جارييالانادى.
الايدا بازالىق مٶلشەرلەمە تٶمەندەگەن كٷننٸڭ ٶزٸندە يپوتەكا بٸردەن ارزانداي قويمايدى. ونىڭ بانك نەسيەلەرٸنە ەسەر ەتۋٸ ٷشٸن ۋاقىت قاجەت.
“ۇلتتىق بانك مٶلشەرلەمەنٸ ودان ەرٸ تٶمەندەتكەن جاعدايدا دا نارىقتاعى يپوتەكانىڭ بيىل 20%-دان تٶمەن تٷسۋٸ ەكٸتالاي. سوندىقتان بيىل كوممەرتسييالىق يپوتەكا ەسەبٸنەن تۇرعىن ٷيگە سۇرانىس كٷرت ارتادى دەپ كٷتپەيمٸز”, - دەيدٸ ساراپشى.
ونىڭ بولجامىنشا, جىل سوڭىنا دەيٸن تۇرعىن ٷي مەمٸلەلەرٸنٸڭ سانى بٸر ايدا ٶسٸپ, كەلەسٸ ايدا قايتا تٶمەندەۋٸ مٷمكٸن. بٸراق مۇنداي ٶزگەرٸستەردٸ نارىقتاعى ٷلكەن بەتبۇرىس رەتٸندە قابىلداماۋ كەرەك. بۇل كٶبٸنە ماۋسىمدىق ٶزگەرٸستەرگە بايلانىستى بولادى.
“جالپى, 2026 جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن تۇرعىن ٷي نارىعىنداعى قازٸرگٸ جاعداي ايتارلىقتاي ٶزگەرە قويمايدى. نارىقتاعى سۇرانىستى نەگٸزٸنەن مەملەكەتتٸك باعدارلامالار مەن قۇرىلىس كومپانييالارى ۇسىناتىن بٶلٸپ تٶلەۋ مٷمكٸندٸگٸ ۇستاپ تۇر”, - دەپ قوستى ول.
ساراپشى بىلتىرعى جەلتوقسانداعىداي مەمٸلەلەردٸڭ كٷرت ٶسۋٸ بيىل قايتالانبايتىنىن دا ايتادى. سەبەبٸ 2025 جىلدىڭ سوڭىندا حالىق جاڭا ٷيلەرگە ققس ەنگٸزٸلگەنگە دەيٸن باسپانا ساتىپ الۋعا اسىققان. قازٸر سالىق كٷشٸنە ەنٸپ قويعاندىقتان, ادامداردى جاپپاي باسپانا ساتىپ الۋعا يتەرمەلەيتٸن مۇنداي سەبەپ جوق.
نارىقتا ٶزگەرٸس قاشان باستالادى?
ساراپشى تۇرعىن ٷي نارىعىنداعى نەگٸزگٸ ٶزگەرٸستٸ 2027 جىلدان كٷتەدٸ. ەگەر بازالىق مٶلشەرلەمە 12-14%-عا دەيٸن تٶمەندەسە, نارىقتاعى يپوتەكا مٶلشەرلەمەسٸ دە 15-16%-عا دەيٸن تٷسۋٸ مٷمكٸن. مۇنداي جاعدايدا قازٸر باسپانا ساتىپ الۋدى كەيٸنگە قالدىرىپ جٷرگەن ازاماتتاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ قايتادان نارىققا ورالادى.
الايدا سول كەزدە باسقا مەسەلە تۋىنداۋى مٷمكٸن. 1 شٸلدەدەن باستاپ قۇرىلىس كودەكسٸ بويىنشا ساراپتاما مەن تەحنيكالىق قاداعالاۋعا قويىلاتىن تالاپتار كٷشەيتٸلگەن. سونىڭ سالدارىنان كەيبٸر قۇرىلىس جوبالارى كەشٸگۋٸ ىقتيمال.
ياعني 2027 جىلى يپوتەكا ارزانداپ, تۇرعىن ٷي ساتىپ الۋشىلار كٶبەيگەن كەزدە نارىقتا جاڭا باسپانا جەتكٸلٸكسٸز بولۋى مٷمكٸن. سۇرانىس كٶبەيٸپ, ال ۇسىنىس وعان ٸلەسە الماسا, تۇرعىن ٷي باعاسى قايتادان جىلدام ٶسۋٸ ىقتيمال.
“جىل سوڭىنا دەيٸن تۇرعىن ٷي نارىعىندا ٷلكەن سەرپٸلٸس كٷتپەيمٸز. نارىقتى ەزٸرگە مەملەكەتتٸك باعدارلامالار مەن قۇرىلىس كومپانييالارىنىڭ بٶلٸپ تٶلەۋ مٷمكٸندٸگٸ ۇستاپ تۇر. ال نەگٸزگٸ ٶزگەرٸس 2027 جىلى بولۋى مٷمكٸن. ەگەر سول كەزدە يپوتەكا ارزانداپ, بٸراق نارىقتاعى تۇرعىن ٷي ۇسىنىسى از بولسا, سۇرانىس قايتا كٷشەيٸپ, باسپانا باعاسى قازٸر بولجانىپ وتىرعاننان دا جىلدام ٶسۋٸ مٷمكٸن”, - دەپ قورىتىندىلادى ديليارا سەيٸتنۇروۆا.
