Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan Halyq Keńesiniń alǵashqy sessiiasynda jańa institýttyń aldynda turǵan birqatar mindetke toqtaldy. Prezident Konstitýtsiiany halyqqa túsindirý, etnosaralyq kelisimdi nyǵaitý, memlekettik tildi damytý, qoǵamdyq baqylaýdy kúsheitý, óńirlerdiń máselesin kóterý jáne kadr daiarlaý máselelerin atady, dep habarlaidy dalanews.kz.
Prezident eldiń aldyna qoiylǵan maqsattardy júzege asyrý úshin qoǵamnyń birligin bekemdep, belsendi ári tabandy jumys júrgizý qajet ekenin aitty. Onyń sózinshe, Konstitýtsiiany halyq arasynda túsindirý men dáripteý jumysyna ústirt qaraýǵa bolmaidy.
«Bizdiń biik maqsattarymyz, naqty josparlarymyz bar. Onyń bárin tabysty júzege asyrý úshin birligimizdi bekemdep, belsendi, tabandy jumys júrgizýimiz kerek. Halyq arasynda Konstitýtsiiany túsindirý, dáripteý isi bul – óte jaýapty jumys, oǵan ústirt qaraýǵa bolmaidy. Osy saiasi jumysqa ilimi tereń, tájiribesi mol adamdardy shaqyrý kerek, iaǵni zańgerler, ǵalymdar, muǵalimder, eriktiler, kásipkerler, ardagerler men memleket qairatkerlerin tartý kerek bolady. Al Prezident Ákimshiliginiń mindeti – bul jumystyń keshendi jáne júieli tuǵyryn qalyptastyrý. Atalǵan mindetti júzege asyrýdy Vitse-Prezident Erlan Tynymbaiuly Qaringe tapsyramyn. Jumystyń barysy týraly eki aptada bir ret Prezidentke tike baiandaidy. Endi aldymyzda turǵan naqty mindetterge toqtalyp óteiin», – dedi Prezident.
Memleket basshysy Qazaqstan halqynyń birligin nyǵaitýdy Halyq Keńesiniń mańyzdy baǵyttarynyń biri retinde atady. Onyń aitýynsha, jańa institýt Qazaqstan halqy Assambleiasy men Ulttyq Quryltaidyń dástúri men úzdik tájiribesin jalǵastyrýy qajet.
«Qazaqstan halqynyń birligin nyǵaitý – óte mańyzdy másele. Sondyqtan Qazaqstan Halyq Keńesi sabaqtastyqty saqtap, Qazaqstan halqy assambleiasy men Ulttyq quryltaidyń dástúri men úzdik tájiribesin jalǵastyrýy qajet. Bul rette búkil jumystyń sapasyn jańa saiasi jáne uiymdastyrý deńgeiine kótergen jón. Qabyldanǵan sheshimder men júrgizilip jatqan reformalardyń saldary etnomádeni birlestikterge qalai áser etedi degen oryndy saýal, tipti alańdaýshylyq týyndaǵanyn bilemin. Qazaqstan halqy assambleiasy, shyn máninde, óz jumysyn aiaqtady. Biraq bul uiym aiasynda qalyptasqan paidaly institýtsionaldyq infraqurylym kereksiz bolyp qalady degendi bildirmeidi. Sizderge týrasyn aitaiyn: Qazaqstan halqy assambleiasynyń biregei tájiribesi eshqashan tarih qoinaýyna ketpeidi, kerisinshe, Halyq Keńesiniń jumysynda qoldanylady. Jahandy turaqsyzdyq jailap, dúrbeleńge toly kezeńge tap boldyq. Alpaýyt memleketterdiń arasyndaǵy senimge selkeý tústi. Osyndai jaǵdaida Qazaqstandaǵy ýaqyt tezinen ótken etnosaralyq kelisim men jalpyulttyq birlik úlgisi aldaǵy ýaqytta da elimizdiń qarqyndy, ornyqty damýyna berik negiz bolady. Biz etnomádeni ortalyqtarǵa, teatrlarǵa, buqaralyq aqparat quraldaryna barynsha qoldaý kórsetemiz. Bul – memlekettiń konstitýtsiialyq mindeti», – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident ortaq mádeni murany saqtaý men dáripteýdiń mańyzyn da atap ótti. Onyń aitýynsha, tarihi eskertkishter men mýzeilerdi jańǵyrtý jumysyna qoǵamnyń, sonyń ishinde aýqatty azamattardyń da atsalysýy mańyzdy. Memleket basshysy Semeidegi Fedor Dostoevskiidiń ádebi-memorialdyq mýzeiinde rekonstrýktsiia jumystary bastalǵanyn jetkizdi.
«Meniń oiymsha, ortaq mádeni muramyzdy kózdiń qarashyǵyndai saqtaý, dáripteý airyqsha mańyzǵa ie. Mundai bai muraǵa memlekettik shekara bóget bolmaýǵa tiis. Semeidegi Fedor Dostoevskiidiń ádebi-memorialdyq mýzeiinde kúrdeli rekonstrýktsiia bastaldy. Bul jumys tolyqtai demeýshi qarajaty esebinen atqarylady. Aldaǵy ýaqytta elimizdegi basqa da tarihi eskertkishter men mýzeilerdi retke keltirýimiz kerek. Qazaqstannyń aýqatty azamattary atalǵan izgi bastamaǵa belsendi atsalysady dep oilaimyn. Mediatsiia institýtyna qoldaý kórsetý qajet. Óitkeni bul – kez kelgen kikiljińniń aldyn alyp, qoǵamdaǵy turaqtylyq pen qaýipsizdikti nyǵaitatyn ámbebap ári pármendi tetik. Sonymen qatar aldymyzda jastardyń jáne sport uiymdarynyń, eriktiler jelisiniń, qaiyrymdylyq qorlarynyń jumysyna, Analar men Aqsaqaldar keńesiniń qyzmetine tyń serpin berý mindeti tur. Birneshe jyl buryn elimizdi buryn-sońdy bolmaǵan sý tasqyny ábigerge saldy. Sol kezde etnomádeni birlestikterdiń ókilderi zardap shekken aimaqtarǵa úlken kómek kórsetti – qalpyna keltirý jumystaryna atsalysyp, qiyn jaǵdaiǵa tap bolǵan adamdardy jubatty. Memleket shyn nietpen jasalǵan bul eńbekti baǵalaidy, halqymyz jaqsylyqty eshqashan umytpaidy. Eldiń yntymaq-birligi, jasampaz otanshyldyǵy jarqyrai kóringen osy mysal kelesi urpaq ǵibrat alatyn beine jáne fotoqujattarda saqtalyp qalýǵa tiis. Jankeshtilik pen janashyrlyqtyń úlgisin kórsetken mundai sátter az emes. Sondyqtan jańartylǵan saiasi júiede Qazaqstan halqy assambleiasynyń tarihi róli esh kemimeidi, kerisinshe, kúsheie túsedi», – dep atap ótti Memleket basshysy.
Toqaev etnomádeni birlestikter ókilderiniń Qazaqstan Halyq Keńesiniń quramyna engenin atap ótti. Onyń aitýynsha, buryn Qazaqstan halqy Assambleiasynyń bes múshesi Senatqa kvota arqyly ótse, endi Halyq Keńesiniń quramyna etnomádeni birlestikterdiń 42 ókili kirgen.
«Etnomádeni birlestikterdiń ókilderi joǵary konstitýtsiialyq mártebege ie bolǵan Qazaqstan Halyq Keńesiniń quramyna da endi. Buryn parlament kvotasyna sai Senatqa Qazaqstan halqy assambleiasynyń 5 múshesi ǵana ótetin. Al endi Halyq Keńesiniń quramyna etnomádeni birlestikterdiń 42 ókili kirdi. Iaǵni olar Keńes músheleriniń úshten birin quraidy. Elimizdiń ornyqty ári tabysty damýy turǵysynan QHA missiiasynyń mańyzdy ekenine osy aiqyn dálel. Qazirgi mindetimiz – ónimdi jumys isteý. Eń aldymen, etnosaralyq jáne konfessiiaaralyq kelisimdi nyǵaitý tásilderin joǵaltpai, ony odan ári jalǵastyryp áketken jón. Halyq Keńesi birlik pen kelisimniń jańa tujyrymy ázirlenetin ortalyq bola alady. Basqasha aitqanda, Halyq Keńesi etnomádeni birlestikter men osy salada qyzmet etetin basqa da qoǵamdyq uiymdardy bir maqsatqa biriktirýi kerek. Óńirlik deńgeide Dostyq úileriniń janynan ashylǵan «Qoǵamdyq kelisim» jelisi jumysyn jalǵastyrady. Etnomádeni birlestikterdiń ókilderi jergilikti qoǵamdyq keńesterdiń quramyna kirip, Qazaqstan Halyq Keńesindegi turaqty komitetterdiń, salalyq komissiialardyń jáne konsýltativtik-keńes organdarynyń jumysyna qatysa alady. Alaida jańa múmkindikter airyqsha jaýapkershilik júkteitinin de eskergen jón. Durys sheshimdi talap etetin túitkilder shash etekten», – dedi Prezident.
Memleket basshysy memlekettik tildiń qoǵamdy biriktirýdegi róline de toqtaldy. Onyń aitýynsha, qazaq tiliniń ákimshilik nemese saiasi májbúrleýsiz keńeiip, kópshiliktiń tiline ainalýy mańyzdy úrdis.
«Osyǵan deiin birneshe márte aitqanmyn: ultty uiystyryp, memleketimizdiń irgesin bekemdeitin eń mańyzdy faktor – memlekettik til. Buryn boljammen, dolbarmen ǵana aitylatyn jaǵdai qazir shyndyqqa ainaldy. Qazaq tili qandai da bir ákimshilik, tipti saiasi májbúrleýsiz órisi keńeiip, kópshiliktiń tiline ainaldy. Ásirese, jastarymyzdyń qazaq tilinde erkin, saýatty sóileitini qýantady. Ana tilimiz memlekettik til retinde suranysqa ie, ulttyq mádenietimizdi, bolmysymyzdy shyraily da shuraily týǵan tilimiz arqyly kórsetemiz. Qazaq tilinde bir aýyz sóz aita almaý bilimsizdiktiń belgisine ainaldy. Munyń bári – toleranttyq pen senimge negizdelgen ortaq jumystyń nátijesi. Alaida bul basqa tilderden bas tartý kerek degendi bildirmeidi, ári olardy shettetýge quqyq bermeidi. Ózderińizge málim, Konstitýtsiiada tiline, tegine, ultyna, dini kózqarasy men nanymyna nemese kez kelgen ózge de sebepterge bailanysty kemsitýge tyiym salynǵan. Soǵan qaramastan ara-tura keibir tisqaqqan arandatýshylar áleýmettik jelide ultarazdyqty qozdyryp, ádeii otqa mai quiady. Myna nárseni túsingen jón. Olardyń kózdegeni bireý – qoǵamdy álsiretip, Qazaqstannyń Egemendigine nuqsan keltirý, eldi birlikten aiyryp, beibit, alańsyz ómirimizdiń astań-kesteńin shyǵarý. Rasynda olar balalarymyz ben nemerelerimizdiń baqytty bolashaǵynyń tamyryna balta shapqysy keledi. Sondyqtan quqyq qorǵaý organdary men tutas qoǵam buǵan tabandy túrde qarsy turýy kerek. Konstitýtsiiada bekitilgen «Zań men tártip» qaǵidatyna sai áreket etýimiz qajet», – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident tilge qatysty ustanymyn jalǵastyra otyryp, kez kelgen tilge qurmetpen qaraý qajettigin aitty. Sonymen birge qazaq tili men mádenietin nasihattap júrgen túrli etnos ókilderiniń eńbegin atap ótti.
«Til – Jaratqannyń adam balasyna bergen eń úlken igiligi, teńdessiz syiy. Qandai da bir tilge qarsy kúres júrgizý – Jaratqanǵa, onyń nyǵmetine qarsy shyǵý. Sirá, budan asqan aqymaqtyq bolmas. Sondyqtan til (qandai til bolsa da) birlik pen órkeniettiń ólshemi bolýǵa tiis. Búgingi tańda túrli ulttyń jastary qazaq tili men mádenietin keńinen nasihattap júr. Buǵan qalai qýanbaisyń? Olar, shyn máninde, rýhani dúniesi bai, boiynda talant tunǵan jandar. Dostyqqa dáneker bolǵan osyndai adamdar qashanda joǵary qurmet pen qoldaýǵa laiyq. Memleket te olardy eleýsiz qaldyrmaidy. Óitkeni qoǵamdaǵy turaqtylyqty saqtaýǵa, álemdik úderisterdiń órkenietti, tabysty qatysýshysy retinde memleketimizdiń abyroi-bedelin asqaqtatýǵa osyndai azamattardyń qosar úlesi zor. Birneshe jyl buryn meniń tapsyrmammen arnaiy «El birligi» ordeni taǵaiyndaldy. Bul – ult tutastyǵyn nyǵaityp, qoǵamdyq kelisimdi qamtamasyz etý jolynda jemisti eńbek etken jandarǵa beriletin bási biik, airyqsha marapat. Konstitýtsiialyq mártebege ie jáne halyq atynan ókildik etetin uiym retinde osy joǵary nagradaǵa laiyqty úmitkerlerdi Qazaqstan Halyq Keńesi usynǵany durys ári ádiletti dep esepteimin», – dedi Memleket basshysy.
Toqaev Qazaqstannyń tarihi turǵydan túrli órkenietter men mádenietter toǵysqan meken bolǵanyn aitty. Prezident etnomádeni birlestikterdi osy tarihi sabaqtastyqtyń qazirgi kezeńdegi jalǵasy retinde atady.
«Baǵzy zamandardan beri Uly dalamyz órkenietter toǵysynan qýat alyp, barsha ulttyń salt-dástúrine, dini men mádenietine qurmetpen qaraityn ashyq ári yntymaǵy jarasymdy meken retinde tarihtyń talai asýynan ótti. Dúniedegi jaqsy ataýlyny jatsynbai, sińire bilgen ata-babamyz Uly Jibek jolyn mádenietter bir-birimen bite qainasyp, jańa bilim, ozyq qundylyqtar men sol zamannyń úzdik tehnologiialaryn almasatyn keńistikke ainaldyrdy. Shyǵyspen de, Batyspen de tyǵyz bailanys ornatýdyń arqasynda halqymyzdyń erekshe mentaliteti qalyptasty. Bizdiń qazirgi tarihymyz – osyǵan aiqyn dálel. Etnomádeni birlestikter kádimgi «dostyq kerýeni» ispettes. Olar igi maqsatqa jetý jolynda saparyn úzbeidi. Mindetimiz – yntymaq-birlikti nyǵaityp, shynaiy dostyq pen toleranttylyqty kelesi urpaqqa amanattap qaldyrý», – dep atap ótti Prezident.
Memleket basshysy Halyq Keńesiniń taǵy bir mańyzdy mindeti óńirlermen tyǵyz bailanys ornatyp, olardyń múddesin qorǵaý ekenin aitty. Onyń málimetinshe, Keńes quramynyń úshten bir bóligi aimaqtardan kelgen ókilderden turady. Olardyń arasynda máslihat depýtattary men qoǵamdyq keńes músheleri bar.
«Halyq Keńesiniń taǵy bir mańyzdy mindeti – aimaqtarmen tyǵyz bailanys ornatyp, olardyń múddesin qorǵaý. Ózderińizge málim, Keńestiń úshten bir bóligi – aimaqtan kelgen ókilder. Olardyń qatarynda máslihat depýtattary men qoǵamdyq keńes músheleri bar. Bul – jergilikti jerdegi máseleler respýblikalyq deńgeide kóteriledi degen sóz. Qoǵamda «Senat jumysyn toqtatqan soń óńirlerdiń múddesi eskerýsiz qala ma?» degen suraq bolýy múmkin. Tipti bolǵan dep aitsaq ta, qate emes. Biraq, alańdaýǵa eshqandai negiz joq. Aimaqtardyń úni budan bylai Quryltai men Halyq Keńesi arqyly memlekettik organdarǵa jetetin bolady. Aýylda, aýdanda, oblysta naqty isimen halyqtyń yqylasyna, qurmetine ie bolǵan azamattar az emes. Halyq Keńesi osyndai myqty tulǵalardy elge tanytyp, olardyń qabiletin odan ári shyńdaýǵa múmkindik beretin mekeme bolmaq. Men buǵan kámil senemin. Máslihattar Parlamentpen tyǵyz bailanysta jumys isteidi. Olar aimaqtaǵy máselelerdi ortalyqqa jetkizip, zańdardy jetildirýge qatysty óz usynystaryn turaqty túrde berip otyrady», – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident qoǵamdyq keńesterdiń de múmkindigin tiimdi paidalaný qajettigin aitty. Osy baǵytta zańnamany jetildirý, qoǵamdyq keńesterdiń kásibi áleýetin arttyrý jáne olarmen turaqty bailanys ornatý mindeti qoiyldy.
«Biraq qoǵamdyq keńesterde mundai bailanys ta, tájiribe de bolmaǵan. Sondyqtan biz alǵash ret Halyq Keńesi arqyly osy jumysty qolǵa alamyz. Eldik máseleler talqylanǵan kezde qoǵamdyq keńesterdiń múmkindikterin tolyq paidalaný qajet. Osy oraida qoǵamdyq keńester týraly zańnamany jetildirý kerek. Halyq Keńesi qoǵamdyq keńestermen turaqty bailanysty jolǵa qoiyp, olarǵa arnalǵan jan-jaqty qoldaý sharalaryn qarastyrýy qajet. Úkimetke Qazaqstan Halyq Keńesimen birlesip, mundai qurylymdardyń kásibi áleýetin arttyrý joldaryn pysyqtaýdy tapsyramyn. Taǵy bir mańyzdy másele – qoǵamdyq baqylaýdy júzege asyrý. Bul – Keńes qyzmetiniń negizgi baǵytynyń biri. Degenmen qazir elimizde qoǵamdyq baqylaýdy júrgizýdiń biryńǵai jáne naqty tártibi nemese birtutas júiesi joq. Bul jumysty baǵalaýdyń ortaq ólshemderi de ázirlenbegen. Halyq Keńesi qoǵamdyq baqylaý salasyn júielep, ony retke keltirýge atsalysýy kerek. Bul jumysqa táýelsiz sarapshylar men kásibi mamandardy kóbirek tartqan jón», – dedi Memleket basshysy.
Toqaev óńirlerdi damytý máselesine de nazar aýdardy. Prezident sońǵy jyldary aimaqtarda turǵyn úiler, áleýmettik nysandar men joldar salynyp jatqanyn aityp, qurylys sapasyna qatań baqylaý qajet ekenin jetkizdi.
«Memleket aimaqtardy damytýǵa turaqty túrde basa mán beredi. Bul – memlekettiń basty mindetiniń biri. Sońǵy jyldary osy baǵytta aýqymdy jumys atqaryldy. Elimizdiń ár aimaǵynda turǵyn úiler, áleýmettik nysandar, joldar qarqyndy salynyp jatyr. Qazaqstan tutastai úlken qurylys alańyna ainalyp keledi. Muny bárińiz de kórip-bilip júrsizder. Eń bastysy, barlyq qurylysty sapaly ári ýaqytyly júzege asyrý óte mańyzdy. Keide jańadan salynǵan keibir nysandardyń sapasy syn kótermeidi, tipti, qoǵam talqysyna túsip jatady.Osyndai salǵyrt jasalǵan jumystyń kesiri qaiǵyly jaǵdaiǵa ákep soqtyrýy da múmkin. Bul turǵydan alǵanda, jol salasyndaǵy ahýal da máz emes. Mysaly, «Taldyqorǵan – Óskemen» kúre jolynyń ashylǵanyna kóp ýaqyt ótpese de, toza bastaǵan. Sondyqtan, jol sapasyn baǵalaý júiesin qaita qaraý kerek. Qurylys jumysyn basynan aiaǵyna deiin qatań qadaǵalaý qajet. «Jol aktivteri sapasynyń ulttyq ortalyǵy» mekemesiniń qyzmetin kúsheitý kerek. Jalpy, osy salaǵa túbegeili reforma jasaǵan jón. Qoǵamdyq baqylaýdy kúsheitý qajet», – dedi Prezident.
Memleket basshysy infraqurylymdy jańǵyrtý barysynda jańa jumys oryndary ashylatynyn aityp, aldaǵy jyldardaǵy kadr qajettiligine toqtaldy. Onyń boljamynsha, 2035 jylǵa deiin Qazaqstanǵa 2,9 mln maman qajet bolady. Onyń ishinde 1,8 mln jumysshy mamanǵa suranys bar.
«Infraqurylymdy aýqymdy jańǵyrtý aiasynda ondaǵan myń jańa jumys orny ashylady. Boljam boiynsha 2035 jylǵa deiin elimizge 2,9 million maman, sonyń ishinde 1,8 million jumysshy maman qajet. Kadr tapshylyǵy, ásirese, ónerkásip, qurylys, aýyl sharýashylyǵy jáne IT salasynda baiqalmaq. Qazirgi ýaqytta elimizdegi 763 kolledjde 500 myńnan asa stýdent oqidy. Erte bastan kásiptik baǵdarlaýǵa jáne dýaldi oqytýǵa erekshe nazar aýdarylyp otyr. Qajetti mashyqtardy meńgergen, alaida salalyq diplomy joq adamdar kásibi biliktilikti tanýǵa arnalǵan 22 ortalyqta óz quzyretin rastai alady. Astanada júzege asyrylyp jatqan «Joltap» jobasyn airyqsha atap ótkim keledi. Bul – biznestiń tikelei qatysýymen jumysshy jáne tsifrlyq sala mamandaryn, atap aitqanda, tiginshi men dánekerleýshiden bastap veb-ázirleýshi men dizainerge deiin daiarlaityn qysqa merzimdi oqytý modeli. Úsh jyl ishinde 22 myńnan asa adam bilim alyp, 60 paiyzy jumysqa ornalasty, eki myńǵa jýyq jan jeke kásibin ashty. Osy tabysty tájiribeni barlyq óńirge taratý qajet. Ár azamattyń ómirde óz ornyn taýyp, otbasyn adal eńbekpen asyraýyna jáne Otanyna paidasyn tigizýge jaǵdai jasaý – ortaq mindetimiz», – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
