Qazaqstan Respýblikasynyń jańa Konstitýtsiiasy jariialandy

"Egemen Qazaqstan" gazetinde Qazaqstan Respýblikasynyń jańa Konstitýtsiiasy jariialandy, dep habarlaidy Dalanews.kz.

Biz, birtutas Qazaqstan halqy,

baiyrǵy qazaq jerinde memlekettilikti nyǵaita
otyryp,

Uly Dalanyń myńdaǵan jyldyq tarihynyń
sabaqtas­tyǵyn saqtap,

memlekettiń ýnitarly sipatyn, onyń shekarasy men aýmaǵynyń tutastyǵyna qol suǵýǵa bolmaitynyn
naqtylap,

Ádiletti Qazaqstan ideiasyn jáne Zań men Tártip qaǵidatyn ustanyp,

adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtary múltiksiz saqtalatynyn málimdep,

birlik pen yntymaq, etnosaralyq jáne
konfessiiaaralyq tatýlyq qaǵidattaryna súienip,

mádeniet pen bilim, ǵylym men innovatsiia
qundylyq­taryn baǵdarǵa alyp,

tabiǵatty aialaý qajettigin moiyndap,

beibitshilikke jáne barlyq elmen dostyqqa umtylyp,

keleshek urpaq aldyndaǵy asa joǵary jaýapkershilikti sezinip,

Qazaqstan Respýblikasynyń Ata Zańyn – osy Konstitýtsiiany qabyldaimyz.

I bólim

Konstitýtsiialyq qurylys negizderi

1-bap

Qazaqstan Respýblikasy – demokratiialyq, zaiyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket. Memlekettiń eń joǵary qundylyǵy – adam men onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary.

2-bap

1. Qazaqstan Respýblikasy – ýnitarly memleket. Basqarý úlgisi – prezidenttik respýblika.
2. Qazaqstan Respýblikasynyń Egemendigi onyń búkil aýmaǵyn qamtidy. Memleket óz aýmaǵynyń tutastyǵyn, qol suǵylmaýyn, bólinbeýin qamtamasyz etedi.
3. Qazaqstan Respýblikasynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysy konstitýtsiialyq zańda aiqyndalady.
4. Qazaqstan Respýblikasynyń elordasy – Astana qalasy. Elorda mártebesi konstitýtsiialyq zańda aiqyndalady.
5. Qazaqstan Respýblikasy men Qazaqstan ataýlarynyń máni birdei.
6. Qazaqstan Respýblikasynyń ulttyq valiýtasy (aqsha birligi) – teńge.

Teńgeni emissiialaý airyqsha quqyǵy Qazaqstan Respýblikasyna tiesili.

7. Qazaqstan Respýblikasynyń Egemendigi, Táýelsizdigi, ýni­tarlyǵy, aýmaqtyq tutastyǵy men basqarý úlgisi ózgermeidi.

3-bap

1. Qazaqstan Respýblikasy qyzmetiniń negiz quraýshy qaǵidattary: Egemendik pen Táýelsizdikti qorǵaý; adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn saqtaý; zań men tártip ústemdigin qamtamasyz etý; jalpyulttyq birlikti bekemdeý; halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý; jaýapty ári jasampaz otanshyldyq ideiasyn ilgeriletý; qoǵam­dyq dialogty damytý; eńbeksúigishtik, progress, bilim qundylyq­taryn bekitý; joǵary ekologiialyq mádenietti qalyptastyrý; tarihi-mádeni murany saqtaý; tól mádenietti qoldaý.
2. Qazaqstan Respýblikasy adam kapitalyn, bilimdi, ǵylymdy, innovatsiiany damytýdy memleket qyzmetiniń strategiialyq baǵyty dep tanidy.

4-bap

1. Qazaqstan halqy – memlekettik biliktiń birden-bir bastaýy jáne Egemendik iesi.
2. Halyq bilikti jalpyhalyqtyq referendým jáne erkin sailaý arqyly tikelei júrgizedi, sondai-aq óz biligin memlekettik organdar arqyly júzege asyrady.
3. Qazaqstan Respýblikasynda bilikti eshkim de iemdenip kete almaidy. Bilikti iemdenip ketý zańmen qýdalanady. Halyq pen memleket atynan áreket etý quqyǵy Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidentine, sondai-aq konstitýtsiialyq ókilettigi sheginde Qazaqstan Respýblikasynyń Quryltaiyna tiesili. Qazaqstan Respýblikasynyń Úkimeti men ózge de memlekettik organdar ózderine berilgen ókilettik sheginde memleket atynan áreket etedi.
4. Qazaqstan Respýblikasynda memlekettik bilik birtu­tas, ol zań shyǵarýshy, atqarýshy, sot tarmaqtaryna bóli­ný jáne ózara is-qimyl jasaý qaǵidatyna sáikes Konsti­týtsiia men zańdar negizinde júzege asyrylady.

5-bap

1. Qazaqstan Respýblikasynyń qoldanystaǵy quqyǵy – Konstitýtsiianyń, oǵan sáikes keletin zańdardyń, Qazaqstan Respýblikasy Konstitýtsiialyq Soty men Qazaqstan Respýb­likasy Joǵarǵy Sotynyń normativtik qaýlylarynyń, ózge de normativtik quqyqtyq aktilerdiń, Qazaqstan Respýb­li­kasynyń halyqaralyq shart mindettemeleriniń normalary.
2. Konstitýtsiianyń eń joǵary zańdy kúshi bar jáne ol Qazaqstan Respýblikasynyń búkil aýmaǵynda tikelei qoldanylady.
3. Qazaqstan Respýblikasynyń aýmaǵynda halyqaralyq sharttardy qoldaný tártibi zańdarda aiqyndalady.
4. Barlyq zańdar men Qazaqstan Respýblikasy rati­fi­katsiialaǵan halyqaralyq sharttar jariialanady. Azamat­tardyń quqyqtaryna, bostandyqtary men mindetterine qatys­ty normativtik quqyqtyq aktilerdiń
   resmi jariialanýy – olardy qoldanýdyń mindetti sharty.
5. Azamattarǵa jańa mindetter júkteitin nemese olardyń jaǵdaiyn nasharlatatyn zańdardyń keri kúshi bolmaidy.

Jaýaptylyqty belgileitin nemese kúsheitetin zańdardyń keri kúshi bolmaidy.

Jańa zań buryn jasalǵan quqyq buzýshylyq úshin jaýaptylyqty joiatyn nemese jeńildetetin bolsa, onda jańa zań qoldanylady.

6. Qazaqstan Respýblikasynyń jekelegen óńirleriniń ekonomikasyn qarqyndy damytý maqsatynda qarjy
   sala­syna qatysty arnaýly quqyqtyq rejim nemese «qar­qyndy damityn qala» arnaýly quqyqtyq rejimi konsti­týtsiialyq zańdarǵa sáikes belgilenýi múmkin. Osy arnaýly quqyqtyq rejimder memlekettik basqarý, sot júiesiniń jumys isteý erekshelikterin kózdeýi múmkin.

6-bap

1. Qazaqstan Respýblikasynda ideologiialyq jáne saiasi áralýandyq tanylady.
2. Qoǵamdyq birlestikter zań aldynda teń. Memlekettiń qoǵamdyq birlestik isine, al qoǵamdyq birlestiktiń memleket isine zańsyz aralasýyna jáne qoǵamdyq birlestikke memlekettik organ fýnktsiialaryn júkteýge jol berilmeidi. Memlekettik organda saiasi partiia uiymyn qurýǵa jol berilmeidi.
3. Maqsaty nemese áreketi konstitýtsiialyq qurylys negizderin kúshtep ózgertýge, Qazaqstan Respýblikasynyń tutastyǵyn jáne qoǵamdyq tártipti buzýǵa, ulttyq qaýip­sizdikke nuqsan keltirýge, soǵysty, áleýmettik, násildik, ult­tyq, dini arazdyqty qozdyrýǵa baǵyttalǵan qoǵamdyq birles­tik qurýǵa jáne onyń qyzmetine,
   sondai-aq zańnamada kózdel­megen áskerilendirilgen jasaq qurýǵa tyiym salynady.
4. Basqa memlekettiń saiasi partiiasy men kásiptik odaǵynyń, dini negizdegi saiasi partiianyń qyzmetine jol berilmeidi, sondai-aq saiasi partiia men kásiptik odaqty sheteldik zańdy tulǵanyń, shetel azamaty men azamattyǵy joq adamnyń, sheteldik qatysýy bar zańdy tulǵanyń, shet memleket pen halyqaralyq uiymnyń qarjylandyrýyna jol berilmeidi.
5. Kommertsiialyq emes uiymnyń shet memleketten, halyqaralyq jáne sheteldik zańdy tulǵadan, shetel
   azamaty men azamattyǵy joq adamnan alatyn aqsha qarajatynyń qoz­ǵalysy jáne aktivteri týraly aqparat Qazaqstan Respýb­likasynyń zańdaryna sáikes ashyq ári qoljetimdi bolýǵa tiis.

7-bap

1. Din memleketten bólek.
2. Qazaqstan aýmaǵynda dini uiymdardyń qyzmeti zańǵa sáikes júzege asyrylady jáne ol konstitýtsiialyq qurylys negizderin, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, ulttyq qaýipsizdikti
   qamtamasyz etý, qoǵamdyq tártipti, azamattardyń densaýlyǵy men qoǵamnyń adamgershilik bolmysyn saqtaý maqsatynda shektelýi múmkin.

8-bap

1. Qazaqstan Respýblikasynda barlyq menshik túri tanylady, olarǵa kepildik beriledi jáne teń qorǵalady.
2. Menshikti paidalaný qoǵam men memleket múddesine sai kelýge, qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy
   belgilengen talaptar saqtalyp iske asyrylýǵa tiis, basqa tulǵalardyń zańmen qorǵalatyn quqyqtary men múddelerine nuqsan keltirmeýge tiis. Menshik sýbektileri men obektileri, menshik ieleriniń quqyqtarynyń
   kólemi men shegi, olardy qorǵaý kepildikteri zańda aiqyndalady.
3. Jer jəne onyń qoinaýy, sý kózderi, ósimdikter men janýarlar dúniesi, basqa da tabiǵi resýrstar halyqqa tiesili. Halyq atynan menshik quqyǵyn memleket júzege asyrady. Jer zańda belgilengen negizderde, sharttar men shekterde jeke menshikte de bolýy múmkin.

9-bap

1. Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik tili – qazaq tili.
2. Memlekettik uiymdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda qazaq tilimen qatar orys tili resmi túrde qoldanylady.
3. Memleket birtutas Qazaqstan halqynyń tilderin úire­ný jáne damytý úshin jaǵdai jasaýǵa qamqorlyq kórsetedi.

10-bap

Qazaqstan Respýblikasy halyqaralyq quqyq qaǵidattary men normalaryn qurmetteidi, múddeli memleketter-men beibitshilik pen yntymaqtastyqty, olardyń ishki isine aralaspaýdy, halyqaralyq daýdy beibit jolmen sheshýdi kózdeitin syrtqy saiasat júrgizedi.

11-bap

Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik rámizderi – Memlekettik Tý, Memlekettik Eltańba, Memlekettik Ánuran. Olardyń sipattamasy jáne paidalaný tártibi konstitýtsiialyq zańda belgilenedi.

II bólim

Negizgi quqyqtar, bostandyqtar men mindetter

12-bap

1. Ár adamnyń quqyq sýbektisi retinde tanylýǵa quqyǵy bar.

Ár adam quqyqtary men bostandyqtaryn zańǵa qaishy kelmeitin barlyq tásilmen, onyń ishinde qajetti qorǵanys arqyly qorǵaýǵa quqyly. 

2. Ár adamnyń óz quqyqtary men bostandyqtaryn sot arqyly qorǵaýǵa quqyǵy bar.
3. Qazaqstan Respýblikasynda zańǵa sáikes bilikti zań kómegin alý quqyǵy tanylady.

13-bap

1. Qazaqstan Respýblikasynyń azamattyǵy zańǵa sáikes beriledi jáne toqtatylady, ol berilgen negizine qaramastan biryńǵai jáne teń.
2. Qazaqstan Respýblikasynyń azamatyn óz azamatty­ǵy­nan aiyrýǵa, azamattyǵyn ózgertý quqyǵynan aiyrýǵa,­ son­dai-aq Qazaqstannan tys jerge alastatýǵa bolmaidy. Aza­mat­­tyqtan aiyrýǵa terroristik qylmys jasaǵany, sondai-aq Qa­zaqstan Respýblikasynyń ulttyq múddelerine ózge de aýyr ziian keltirgeni úshin sot sheshimimen ǵana jol beriledi.
3. Qazaqstan Respýblikasynyń azamatynda qos nemese kóp azamattyǵy bolýyna jol berilmeidi. Ózge el azamattyǵynyń bolýy Qazaqstan Respýblikasynyń azamattyǵyn toqtatýǵa negiz bolady. Shet memlekette týǵanyna bailanysty sol memlekettiń azamattyǵyn alǵan kámeletke tolmaǵan balaǵa qatysty zańda kózdelgen erejeler qoldanylady.

14-bap

1. Qazaqstan Respýblikasynyń halyqaralyq sharttarynda ózgeshe belgilenbese, Qazaqstan Respýblikasynyń azamaty shet memleketke berilmeidi.
2. Qazaqstan Respýblikasy óz azamattaryn el aýmaǵynan tys jerde zańǵa sáikes qorǵaýǵa kepildik beredi.

15-bap

1. Qazaqstan Respýblikasynda Konstitýtsiiaǵa sáikes adam quqyqtary men bostandyqtary tanylady jáne olarǵa kepildik beriledi.
2. Adam quqyqtary men bostandyqtary árkimge týmysy­nan tiesili, olar ajyratýǵa jáne aiyrýǵa bolmaityn dep ta­nylady, Qazaqstan Respýblikasynyń qoldanystaǵy quqyǵy­nyń mazmuny men qoldanylýy
   osyǵan qarai aiqyndalady.
3. Qazaqstan Respýblikasy azamatynyń óz azamattyǵyna orai quqyqtary men mindetteri bar.
4. Konstitýtsiiada, zańdarda jáne halyqaralyq sharttarda kózdelgen jaǵdaida shetel azamaty men azamattyǵy joq adam Qazaqstan Respýblikasynyń azamaty úshin belgilengen quqyqtar men bostandyq-tardy paidalanady, sondai-aq mindetterdi atqarady.
5. Adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostan­dyqtaryn iske asyrý basqa tulǵanyń quqyqtaryn buzbaýǵa jáne bostandyqtaryn shektemeýge tiis, konstitýtsiialyq qurylys negizderine, qoǵamdyq tártipke, azamattardyń densaýlyǵy men qoǵamnyń adamgershilik bolmysyna nuqsan keltirmeýge tiis.
6. Ár adamnyń memlekettik organnyń nemese onyń laýazymdy adamynyń zańsyz áreketimen keltirilgen ziiandy memleketten ótetip alýǵa quqyǵy bar.

16-bap

1. Zań men sot aldynda bári teń.
2. Qazaqstan Respýblikasynyń azamatyn, Qazaqstan Respýb­likasynyń aýmaǵynda turatyn nemese ýaqytsha júr­gen shetel azamaty men azamattyǵy joq adamdy tegine, áleýmettik, laýazymdyq jáne múliktik jaǵdaiyna, jyny­syna, násiline, ultyna, tiline, dini kózqarasyna, nanymyna, turǵylyqty jerine nemese kez kelgen ózge de sebepterge bailanysty kemsitýge bolmaidy.

17-bap

1. Ómir súrý quqyǵy – ár adamnyń ajyratýǵa jáne aiyrýǵa bolmaityn quqyǵy.
2. Eshkimniń óz betimen adam ómirin qiiýǵa quqyǵy joq.
3. Ólim jazasyna tyiym salynǵan.

18-bap

1. Ár adamǵa jeke bas bostandyǵy men jeke basyna qol suǵylmaý quqyǵyna kepildik beriledi.
2. Sot sheshiminsiz adamdy zańda kózdelgen merzimnen artyq ustaýǵa bolmaidy.

Kúzetpen ustaýǵa sot sheshimimen ǵana ruqsat etiledi jáne oǵan shaǵym jasaý quqyǵy beriledi.

3. Ár adamǵa ustalǵan sátte bostandyǵyn shekteý negizderi jáne onyń quqyqtary túsindiriledi.
4. Ustalǵan adamnyń, kúdiktiniń, aiyptalýshynyń tiisin­she ustalǵan, kúdikti retinde tanylǵan nemese aiyp taǵylǵan sát­ten bastap advokat (qorǵaýshy) kómegin paidalanýǵa quqyǵy bar.

19-bap

1. Zańdy kúshine engen sot úkimimen adam kináli dep tanylmaiynsha, ol jasalǵan qylmystyq quqyq
   buzýshy­lyqqa kináli emes dep sanalady.
2. Eshkim óz-ózine, jubaiyna (zaiybyna) jáne zańda aiqyndalǵan jaqyn týystaryna qarsy aiǵaq berýge mindetti emes.

Dini qyzmetshiler ózderine senip, syryn ashqan adamdarǵa qarsy kýálik etýge mindetti emes.

3. Adamdy dál sol quqyq buzýshylyq úshin qylmystyq ne­me­se ákimshilik jaýaptylyqqa qaita tartýǵa tyiym salynady.

20-bap

1. Adamnyń ar-namysy men qadir-qasietine qol suǵýǵa bolmaidy jáne olar zańmen qorǵalady.
2. Eshkimdi azaptaýǵa, oǵan zorlyq-zombylyq jasaýǵa, basqa da qatygezdik kórsetip nemese adamnyń qadir-qasietin qorlap jábirleýge ne jazalaýǵa bolmaidy.

21-bap

1. Jeke ómirge qol suǵylmaý quqyǵyna, jeke jáne otbasy qupiiasynyń bolý quqyǵyna, tsifrlyq tehnologiialardy qoldanýdy qosa alǵanda, derbes derekterdi zańsyz jinaýdan, óńdeýden, saqtaýdan jáne paidalanýdan qorǵaý quqyǵyna zańmen kepildik beriledi.
2. Bank operatsiialarynyń, jeke salymdar men jinaq­tardyń, jazysqan hattardyń, telefon arqyly sóilesken sózderdiń, poshta habarlamalarynyń jáne bailanys qural­dary, onyń ishinde tsifrlyq
   tehnologiialardy qoldaný arqyly beriletin ózge de habarlamalardyń qupiiasy zańmen qorǵalady. Bul
   quqyqty shekteýge zańda belgilengen jaǵdaida jáne kózdelgen tártippen ǵana jol beriledi.
3. Memlekettik organdar, qoǵamdyq birlestikter, laýazym­dy adamdar jáne buqaralyq aqparat quraldary
   ár adamǵa óz quqyqtary men múddelerine qatysty qujatpen, sheshim­men jáne aqparat kózimen tanysý
   múmkindigin qamta­masyz etýge mindetti.

22-bap

1. Ár adam óziniń qai ultqa jatatynyn aiqyndaýǵa, ony kórsetýge ne kórsetpeýge quqyly.
2. Ár adamnyń ana tili men tól mádenietin qoldanýǵa, qarym-qatynas jasaý, tárbie berý, oqý men
   shyǵarmashylyq tilin erkin tańdaýǵa quqyǵy bar.

23-bap

1. Sóz erkindigine, ǵylymi, tehnikalyq, kórkem shyǵarma­shylyq erkindigine kepildik beriledi.
2. Ziiatkerlik menshik zańmen qorǵalady.
3. Memlekettik qupiialardy qospaǵanda, erkin aqparat alý jáne taratý quqyǵy zańmen tyiym salynbaǵan kez kelgen tásilmen iske asyrylady. Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik qupiialaryn quraityn málimetter tizbesi zańda aiqyndalady.
4. Sóz erkindigi jáne aqparat taratý erkindigi basqa adamdardyń ar-namysy men qadir-qasietine, azamattardyń densaýlyǵy men qoǵamnyń adamgershilik bolmysyna nuqsan keltirmeýge, qoǵamdyq tártipti buzbaýǵa tiis.
5. Tsenzýraǵa tyiym salynady.
6. Qazaqstan Respýblikasynyń konstitýtsiialyq qurylys negizderin kúshtep ózgertýdi, aýmaǵynyń
   tutastyǵyna, Egemendigi men Táýelsizdigine qol suǵýdy, qoǵamdyq tártipti buzýdy, ulttyq qaýipsizdikke nuqsan keltirýdi, soǵysty, qarý­ly qaqtyǵysty, áleýmettik, násildik, ulttyq, etnostyq, dini basymdyqty nemese alaýyzdyqty, qatygezdik pen zorlyq-zombylyqqa bas urýdy nasihattaýǵa, sondai-aq osyndai áreketterge shaqyrýǵa jol berilmeidi.

24-bap

1. Zańda belgilengen jaǵdailardy qospaǵanda, Qazaqstan Respýblikasynyń aýmaǵynda zańdy túrde júrgen ár adamnyń el aýmaǵynda erkin júrip-turýǵa jáne turǵylyqty jerin erkin tańdaýǵa quqyǵy bar.
2. Ár adamnyń Qazaqstan Respýblikasynan tys jerge shyǵýǵa quqyǵy bar. Bul quqyqty shekteýge zańda belgilengen jaǵdaida jáne kózdelgen tártippen jol beriledi. Qazaqstan Respýblikasy azamattarynyń Qazaqstan Respýblikasyna kedergisiz oralýǵa quqyǵy bar.

25-bap

1. Ár adamnyń ar-ojdan bostandyǵyna quqyǵy bar.
2. Ar-ojdan bostandyǵy quqyǵyn paidalaný jalpyadam­zat pen azamat quqyqtaryn, memleket aldyndaǵy mindetterdi shektemeýge tiis.

26-bap

1. Qazaqstan Respýblikasy azamattarynyń birlestik qurý bostandyǵyna quqyǵy bar. Qoǵamdyq birlestik qyzmeti zańmen retteledi.
2. Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiialyq Soty, Joǵarǵy Soty jáne ózge de sottary tóraǵalary men
   sýdiala­ry­nyń, Ortalyq sailaý komissiiasy, Joǵary aýdi­tor­lyq palatasy tóraǵalary men músheleriniń, quqyq qorǵaý orga­ny jáne arnaýly memlekettik organ qyzmetkerleri men jumys­kerleriniń, áskeri qyzmetshilerdiń saiasi partiia men kásiptik odaqta bolýǵa, qandai da bir saiasi partiiaǵa nemese qoǵam­dyq-saiasi qozǵalysqa qoldaý kórsetýge ne syni pikir bildirýge quqyǵy joq.

27-bap

1. Ár adamnyń eńbek etýge, qyzmet pen kásip túrin erkin tańdaýǵa quqyǵy bar. Eńbekke májbúrlep tartýǵa qylmystyq nemese ákimshilik quqyq buzýshylyq jasaǵany úshin adamdy kináli dep taný týraly sot aktisiniń negizinde, ne tótenshe jaǵdaida, ne soǵys jaǵdaiynda jol beriledi.
2. Qazaqstan Respýblikasy qaýipsizdik pen gigiena talaptaryna sai eńbek jaǵdailary quqyǵyna, eńbegi úshin qandai da bir kemsitýsiz syiaqy alý, sondai-aq áleýmettik qorǵalý quqyǵyna zańǵa sáikes kepildik beredi.
3. Zańda belgilengen tásilderdi qoldana otyryp, jeke jáne ujymdyq eńbek daýlaryn sheshý quqyǵy tanylady.
4. Tynyǵý, jumys ýaqytynyń uzaqtyǵy, demalys jáne mereke kúnderi, aqy tólenetin demalys quqyǵyna zańmen kepildik beriledi.

28-bap

1. Turǵyn úige qol suǵýǵa bolmaidy. Sot sheshiminsiz tur­ǵyn úiden aiyrýǵa jáne shyǵaryp jiberýge jol
   beril­meidi. Turǵyn úige basyp kirýge, ony qarap-tekserýge, tintýge zańda belgilengen jaǵdaida jáne kózdelgen tártippen jol beriledi.
2. Qazaqstan Respýblikasynda óz azamattaryn turǵyn úimen qamtamasyz etýge jaǵdai jasalady. Turǵyn úi soǵan muqtaj azamattardyń zańda kórsetilgen sanattaryna zańda belgilengen normalarǵa sáikes beriledi.

29-bap

1. Qazaqstan Respýblikasy azamattarynyń zańdy túrde alǵan kez kelgen múlkine jeke menshik quqyǵy bar.
2. Menshikke jáne muragerlik quqyqqa zańmen kepildik beriledi.
3. Sot sheshiminsiz eshkimdi óz múlkinen aiyrýǵa bolmaidy. Zańmen kózdelgen airyqsha jaǵdaida memleket muqtajy úshin múlikti májbúrlep ielikten shyǵarýǵa onyń teń quny ótelgen kezde jol beriledi.
4. Qazaqstan Respýblikasy kásipkerlik qyzmet bostan­dyǵy quqyǵyna, óz múlkin kez kelgen zańdy kásipkerlik qyzmet úshin erkin paidalaný quqyǵyna kepildik beredi. Monopo­listik qyzmet zańmen retteledi nemese shekteledi. Josyq­syz básekege tyiym salynady.

30-bap

1. Neke jáne otbasy, ana, áke men bala memleket qorǵaýynda bolady.
2. Neke – er men áieldiń memleket zańǵa sáikes tirkegen erikti jáne teń quqyqty odaǵy.
3. Balaǵa qamqorlyq jasaý jáne tárbie berý – ata-ananyń etene quqyǵy ári mindeti.
4. Kámeletke tolǵan eńbekke qabiletti balalar eńbekke jaramsyz ata-anasyna qamqorlyq jasaýǵa mindetti.

31-bap

1. Qazaqstan Respýblikasynyń azamatyna jalaqy men zeinetaqynyń eń tómen mólsherine kepildik beriledi,
   sondai-aq jasyna, naýqastanýyna, múgedektigine, asyraýshysynan aiy­rylýyna bailanysty jáne ózge de zańdy negizder boiynsha áleýmettik qamsyzdandyrýǵa kepildik beriledi.
2. Qazaqstan Respýblikasynda erikti áleýmettik saqtan­dyrý, ózge de áleýmettik qamsyzdandyrý nysandary, volonter­lik qyzmet pen qaiyrymdylyq qoldaý tabady.

32-bap

1. Qazaqstan Respýblikasy azamattarynyń densaýlyǵyn saqtaýǵa quqyǵy bar.
2. Qazaqstan Respýblikasynyń azamattary zańda belgilengen meditsinalyq kómekti aqy tólemei alýǵa
   quqyly.
3. Memlekettik jáne jekemenshik emdeý mekemelerinde, sondai-aq jeke meditsinalyq praktikamen ainalysatyn tulǵalardan aqyly meditsinalyq kómek alý zańda belgilengen negizderde jáne kózdelgen tártippen júzege asyrylady.

33-bap

1. Qazaqstan Respýblikasy azamattarynyń memlekettik oqý oryndarynda aqy tólemei orta bilim alýyna kepildik beriledi. Bastaýysh jáne negizgi orta bilim mindetti.
2. Qazaqstan Respýblikasy azamatynyń zańǵa sáikes joǵary oqý oryndarynda joǵary bilim alýǵa quqyǵy bar.
3. Jekemenshik oqý oryndarynda aqyly bilim alý zańda belgilengen negizderde jáne kózdelgen tártippen júzege asyrylady.
4. Memleket jalpyǵa mindetti bilim berý standarttaryn belgileidi. Barlyq oqý ornynyń qyzmeti osy standarttarǵa sáikes kelýge tiis.
5. Rýhani (dini) bilim berý uiymdaryn qospaǵanda, Qazaqstan Respýblikasynyń aýmaǵyndaǵy bilim berý
   uiym­da­rynda bilim men tárbie berý júiesi zaiyrly sipatqa ie.

34-bap

Qazaqstan Respýblikasy azamattarynyń beibit jinalys­qa quqyǵy bar. Bul quqyqty paidalaný konstitýtsiialyq qury­lys negizderin, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, qoǵamdyq tártipti, azamattardyń densaýlyǵy men qoǵamnyń adamgershilik bolmysyn saqtaý maqsatynda zańmen shektelýi múmkin.

35-bap

1. Qazaqstan Respýblikasy azamattarynyń tikelei jáne óz ókilderi arqyly memleket isin basqarýǵa qatysýǵa, memlekettik organdar men jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryna ózi júginýge, sondai-aq jeke jáne ujymdyq ótinish joldaýǵa quqyǵy bar.
2. Qazaqstan Respýblikasy azamattarynyń memlekettik organdar men jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryn sailaýǵa jáne olarǵa sailanýǵa, sondai-aq jalpyhalyqtyq refe­rendýmǵa qatysýǵa quqyǵy bar. Jalpyhalyqtyq referendým ótkizý tártibi konstitýtsiialyq zańda aiqyndalady.
3. Sot áreketke qabiletsiz dep tanyǵan Qazaqstan Respýblikasy azamattarynyń, sondai-aq sot úkimimen bas bostandyǵynan aiyrý oryndarynda jazasyn ótep júrgen Qazaqstan Respýblikasy azamattarynyń sailaýǵa, jalpyhalyqtyq referendýmǵa qatysýǵa quqyǵy joq.

Sot áreketke qabiletsiz dep tanyǵan Qazaqstan Respýb­likasy azamattarynyń, sottalǵandyǵy zańda belgilengen tártippen joiylmaǵan nemese alynbaǵan Qazaqstan Respýbli­kasy azamattarynyń, sondai-aq
sybailas jemqor­lyq qylmys ne­mese sybailas jemqorlyq quqyq buzýshylyq jasaýǵa qa­­tys­­­ty kinásin
sot zańda belgilengen tártippen tanyǵan Qazaqstan Respýblikasy azamattarynyń sailanýǵa quqyǵy joq.

4. Qazaqstan Respýblikasy azamattarynyń memlekettik qyzmetke kirýge teń quqyǵy bar. Memlekettik qyzmetshi laýazymyna kandidatqa qoiylatyn talaptar zańǵa sáikes laýazymdyq mindetiniń sipatyna ǵana qatysty bolady.

36-bap

1. Ár adam Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasy men zańnamasyn saqtaýǵa, basqa adamdardyń quqyqtaryn, bostandyqtaryn, ar-namysy men qadir-qasietin qurmetteýge mindetti.
2. Ár adam Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik rámizderin qurmetteýge mindetti.

37-bap

1. Qazaqstan Respýblikasynyń azamattary tabiǵatty saqtaýǵa jáne tabiǵi bailyqqa uqypty qaraýǵa
   mindetti.
2. Memleket adamnyń ómir súrýine jáne densaýlyǵyna qolaily bolatyn qorshaǵan ortany qorǵaýdy maqsat
   etedi.
3. Adam ómiri men densaýlyǵyna, qorshaǵan ortaǵa qater tóndiretin faktilerdi, mán-jailardy laýazymdy
   adam­dardyń jasyrýy zańǵa sáikes jaýaptylyqqa alyp keledi.

38-bap

Zańdy túrde belgilengen salyqtardy, alymdardy jáne ózge de mindetti tólemderdi tóleý – ár adamnyń boryshy men mindeti.

39-bap

1. Qazaqstan Respýblikasyn qorǵaý – onyń ár azamatynyń qasietti paryzy men mindeti.
2. Qazaqstan Respýblikasynyń azamattary áskeri qyzmetti zańda belgilengen túrde jáne kózdelgen tártippen ótkeredi.

40-bap

Qazaqstan Respýblikasynyń azamattary tarihi jáne mádeni muranyń saqtalýyna qamqor bolýǵa, tarih pen mádeniet eskertkishterine uqypty qaraýǵa mindetti.

41-bap

1. Adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyq­tary konstitýtsiialyq qurylys negizderin, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, qoǵamdyq tártipti, azamattardyń densaýlyǵy men qoǵamnyń adamgershilik bolmysyn saqtaý maqsatynda tek zańmen jáne qajetti shamada ǵana shektelýi múmkin.
2. Etnosaralyq jáne konfessiiaaralyq tatýlyqty buzýǵa alyp keletin áreket konstitýtsiialyq emes dep tanylady.
3. Azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn saiasi sebeptermen shekteýge jol berilmeidi. Qazaqstan
   Respýb­likasy Konstitýtsiiasynyń 12, 14, 16, 17, 20, 22, 25-baptarynda kózdelgen quqyqtar men bostandyqtar eshbir jaǵdaida shektelmeýge tiis.

III bólim

Prezident

42-bap

1. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti – memleket basshysy, memlekettiń ishki jáne syrtqy saiasatynyń negizgi baǵyttaryn aiqyndaityn, Qazaqstan atynan el ishinde jáne halyqaralyq qatynastarda ókildik etetin eń joǵary laýazymdy tulǵa.
2. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti – halyq pen memlekettik bilik birliginiń, Konstitýtsiianyń
   myzǵymas­tyǵynyń, adamnyń jáne Qazaqstan Respýblikasy azamatynyń quqyqtary men bostandyq-tarynyń nyshany ári kepili.
3. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti memlekettik biliktiń barlyq tarmaǵynyń úilesimdi ári kedergisiz jumys isteýin, bilik organdarynyń birtutas Qazaqstan halqynyń aldyndaǵy jaýapkershiligin qamtamasyz etedi.

43-bap

1. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidentin Qazaqstan Respýblikasynyń kámeletke tolǵan azamattary
   konsti­týtsiialyq zańǵa sáikes jalpyǵa birdei, teń jáne tóte sailaý quqyǵy negizinde jasyryn daýys berý arqyly jeti jyl merzimge sailaidy.

Konstitýtsiiaǵa sáikes bir adam bir retten artyq Qazaq­stan Respýblikasynyń Prezidenti bolyp sailana almaidy.

2. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti bolyp týmysynan Qazaqstan Respýblikasynyń azamaty bolyp tabylatyn, qyryq jasqa tolǵan, memlekettik tildi jetik meńgergen, Qazaqstanda sońǵy on bes jyl boiy turatyn, joǵary bilimi bar jáne memlekettik qyzmette nemese sailanbaly memlekettik laýazymda keminde bes jyl jumys istegen Qazaqstan Respýblikasynyń azamaty sailana alady.
3. Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń kezekti sailaýy onyń ókilettik merzimi aiaqtalǵanǵa deiin eki aidan keshiktirilmei ótkiziledi jáne Qazaqstan Respýblikasy Quryltaiynyń jańa quramyn sailaý merzimimen
   tuspa-tus kelmeýge tiis.
4. Daýys berýge qatysqan sailaýshylardyń elý paiyzynan astam daýysyn alǵan kandidat sailandy dep sanalady. Kandidattardyń eshqaisysy elý paiyzdan astam daýys ala almasa, eń kóp daýys sanyn alǵan eki kandidat qaita daýysqa salynady. Daýys berýge qatysqan sailaýshylardyń eń kóp daýys sanyn alǵan kandidat sailandy dep sanalady.
5. Osy baptyń 1-tarmaǵynyń erejeleri ózgermeidi.

44-bap

1. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti: «Qazaqstan halqyna adal qyzmet etýge, Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasy men zańdaryn qatań saqtaýǵa, Qazaqstan Respýblikasy azamattarynyń quqyqtary men bostandyq­taryna kepildik berýge, ózime júktelgen Qazaqstan Respýb­likasy Prezidentiniń mártebeli mindetin adal atqarýǵa saltanatty túrde ant etemin», – dep halyqqa ant bergen sátten bastap qyzmetine kirisedi.
2. Ant berý rásimi sailaý qorytyndysy jariialanǵan kúnnen bastap bir ai ishinde Qazaqstan Respýblikasy
   Quryl­taiy depýtattarynyń, Konstitýtsiialyq Soty, Joǵar­ǵy Soty sýdialarynyń, eks-Prezidentteriniń,
   sondai-aq qoǵam ókilderi men shaqyrylǵan shetel azamattarynyń qaty­sýymen ótkiziledi. Konstitýtsiianyń 51-babynda kózdel­gen jaǵdaida Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń ókilettigin qabyldaǵan tulǵa Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti óz erkimen ornynan túsýine, densaýlyq jaǵdaiyna qarai óz mindetterin atqarýǵa turaqty qabiletiniń bolmaýyna nemese qyzmetinen ketirilýine bailanysty merziminen buryn laýazymynan bosatylǵan ne qaitys bolǵan kúnnen bastap jeti kún ishinde ant beredi.
3. Jańadan sailanǵan Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti qyzmetine kirisken sátten bastap, sondai-aq
   Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti óz erkimen ornynan túsýine, densaýlyq jaǵdaiyna qarai óz
   mindetterin atqarýǵa turaqty qabiletiniń bolmaýyna nemese qyzmetinen ketirilýine bailanysty merziminen buryn laýazymynan bosatylǵan ne qaitys bolǵan jaǵdaida Qazaqstan Respýblikasy Preziden­tiniń ókilettigi toqtatylady. Qyzmetinen ketirilgenderden basqa, Qazaqstan Respýblikasynyń barlyq burynǵy Prezidentteriniń Qazaqstan Respýblikasynyń eks-Prezidenti ataǵy bolady.

45-bap

1. Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń óz ókilettigi kezeńinde ókildi organnyń depýtaty bolyp sailanýǵa, ózge de aqy tólenetin laýazymdy atqarýǵa, kásipkerlik qyzmetti júzege asyrýǵa, sondai-aq saiasi partiiada bolýǵa quqyǵy joq.
2. Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń jaqyn týystarynyń memlekettik saiasi qyzmetshi laýazymynda, kvazimemlekettik sektor sýbektileriniń basshy laýazymynda bolýǵa quqyǵy joq.

46-bap

Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti:

1) Qazaqstan halqyna eldegi jaǵdai men Qazaqstan Respýblikasynyń ishki jáne syrtqy saiasatynyń negizgi baǵyttary týraly joldaý jasaidy;

2) depýtattardyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen berilgen Quryltai kelisimimen Qazaqstan Respýblikasynyń Vitse-Prezidentin taǵaiyndaidy; Vitse-Prezidentti laýazy­mynan bosatady, onyń ókilettigin aiqyndaidy.

Konstitýtsiianyń 62-babynyń 3-tarmaǵynda kózdelgen jaǵdailardy qospaǵanda, Vitse-Prezidentti taǵaiyndaýǵa kelisim berýden qaita bas tartylǵan jaǵdaida Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Quryltaidy taratýǵa quqyly;

3) Qazaqstan Respýblikasy Quryltaiynyń kezekti jáne kezekten tys sailaýyn taǵaiyndaidy; Quryltaidyń birinshi sessiiasyn shaqyrady jáne onyń depýtattarynyń Qazaqstan halqyna beretin antyn qabyldaidy; Quryltaidyń kezekten tys sessiiasyn shaqyrady; Quryltai usynǵan zańǵa bir ai ishinde qol qoiady, zańdy halyqqa jariialaidy nemese zańdy ne onyń jekelegen baptaryn qaita talqylap, daýysqa salý úshin qaitarady;

4) Quryltaida ókildigi bar saiasi partiialar fraktsiiala­ry­men konsýltatsiiadan keiin Qazaqstan Respýblikasy Premer-Ministriniń kandidatýrasyn kelisim berý úshin Quryltaidyń qaraýyna usynady; depýtattardyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen berilgen Quryltai kelisimimen Premer-Ministrdi taǵaiyndaidy; Premer-Ministrdi laýazymynan bosatady; Premer-Ministrdiń usynýymen Úkimet qurylymyn aiqyndaidy; Quryltaimen konsýltatsiiadan keiin Premer-Ministr usynǵan Úkimet múshelerin taǵaiyndaidy; syrtqy ister, qorǵanys, ishki ister ministrlerin derbes taǵaiyndaidy; Úkimet múshelerin laýazymynan bosatady; Úkimet músheleriniń antyn qabyldai­dy; asa mańyzdy máseleler boiynsha Úkimet otyrystaryna tóraǵalyq etedi.

Konstitýtsiianyń 62-babynyń 3-tarmaǵynda kózdelgen jaǵdailardy qospaǵanda, Premer-Ministrdi taǵaiyndaýǵa kelisim berýden qaita bas tartylǵan jaǵdaida Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Quryltaidy taratýǵa quqyly;

5) Qazaqstan Respýblikasy Konstitýtsiialyq Sotynyń Tóraǵasyn, Joǵarǵy Sotynyń Tóraǵasyn, Ulttyq Bankiniń Tóraǵasyn, Bas Prokýroryn, Ulttyq qaýipsizdik komitetiniń Tóraǵasyn, Ortalyq sailaý komissiiasynyń Tóraǵasyn, Joǵary aýditorlyq palatasynyń Tóraǵasyn, Joǵary Sot Keńesi­niń Tóraǵasyn, Memlekettik kúzet qyzmetiniń Bastyǵyn, Qazaqstan Respýblikasyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákil­di taǵaiyndaidy jáne olardy laýazymynan bosatady;

6) Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidentine tikelei baǵynatyn jáne esep beretin memlekettik organdardy qurady, taratady jáne qaita qurady, olardyń basshylaryn taǵaiyndaidy jáne laýazymynan bosatady;

7) Qazaqstan Respýblikasy diplomatiialyq ókildikteriniń basshylaryn taǵaiyndaidy jáne keri shaqyryp alady;

8) depýtattardyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen berilgen Quryltai kelisimimen Konstitýtsiialyq Sottyń on sýdiasyn segiz jyl merzimge, Ortalyq sailaý komissiiasynyń alty múshesin bes jyl merzimge, Joǵary aýditorlyq palatanyń segiz múshesin bes jyl merzimge taǵaiyndaidy; olardy laýazymynan bosatady.

Konstitýtsiianyń 62-babynyń 3-tarmaǵynda kózdelgen jaǵdailardy qospaǵanda, Konstitýtsiialyq Sot sýdialaryn, Ortalyq sailaý komissiiasy men Joǵary aýditorlyq palata múshelerin taǵaiyndaýǵa kelisim berýden qaita bas tartylǵan jaǵdaida Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Quryltaidy taratýǵa quqyly;

9) Qazaqstan Respýblikasy Qarýly Kúshteriniń Joǵarǵy Bas Qolbasshysy bolyp tabylady, Qarýly Kúshterdiń joǵary qolbasshylyǵyn taǵaiyndaidy jáne laýazymynan bosatady;

10) jalpyhalyqtyq referendým ótkizý týraly sheshim qabyldaidy;

11) adamnyń jáne Qazaqstan Respýblikasy azamatynyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, ulttyq qaýipsizdikti, memlekettiń Egemendigi men tutastyǵyn qamtamasyz etý múddesinde Konstitýtsiialyq Sotqa kúshine engen zańnyń nemese ózge de quqyqtyq aktiniń Konstitýtsiiaǵa sáikestigin qaraý týraly jáne Konstitýtsiianyń 93-babynda kózdelgen jaǵdaida qorytyndy berý týraly ótinish jiberedi;

12) Qazaqstan Respýblikasynyń atynan kelissózder júrgizedi jáne halyqaralyq sharttarǵa qol qoiady;
ratifika­tsiialyq gramotalarǵa qol qoiady; shet memleketterdiń Qazaqstan Respýblikasynda akkredittelgen diplomatiialyq ókildikteri basshylarynyń, sondai-aq halyqaralyq uiym basshylarynyń senim jáne keri shaqyryp alý gramotalaryn qabyldaidy;

13) memlekettik nagradalardy, qurmetti ataqtardy belgileidi;

14) memlekettik nagradalarmen marapattaidy, qurmetti ataqtardy, joǵary áskeri jáne ózge de ataqtardy,
synyp­tyq shenderdi, diplomatiialyq dárejelerdi, biliktilik synyptaryn beredi;

15) Qazaqstan Respýblikasynyń azamattyǵy máselesin, saiasi baspana berý máselesin sheshedi;

16) keshirim berýdi júzege asyrady;

17) Qazaqstan Respýblikasynyń Táýelsizdigi men aýmaǵy­nyń tutastyǵyna, ishki saiasi turaqtylyǵyna, azamattary­nyń qaýipsizdigine tikelei qater tónse jáne bul memlekettik konstitýtsiialyq organdardyń jumys isteýin buzýǵa alyp kelse, Qazaqstan Respýblikasynyń Premer-Ministrimen jáne Quryltaiy Tóraǵasymen resmi konsýltatsiiadan keiin Qazaqstan Respýblikasynyń búkil aýmaǵynda nemese jekelegen aimaqtarynda tótenshe jaǵdai engizýdi, Qazaqstan Respýblikasynyń Qarýly Kúshterin qoldanýdy qosa alǵanda, osy mán-jailar talap etetin sharalardy qabyldaidy;

18) Qazaqstan Respýblikasyna qarsy agressiia jasalǵan ne onyń qaýipsizdigine syrttan tikelei qater tóngen jaǵdaida Qazaqstan Respýblikasynyń búkil aýmaǵynda nemese onyń jekelegen aimaqtarynda soǵys jaǵdaiyn engizedi, ishinara ne jalpy jumyldyrý jariialaidy, bul jóninde Qazaqstan Respýblikasynyń Quryltaiyna dereý habarlaidy;

19) ózine baǵynatyn Memlekettik kúzet qyzmetin qurady;

20) Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń Ákimshiligin qurady;

21) Qaýipsizdik Keńesin, ózge de konsýltativtik-keńesshi organdardy, sondai-aq Joǵary Sot Keńesin qurady;

22) Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasy men zańdaryna sáikes basqa da ókilettikterdi júzege asyrady.

47-bap

1. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Konstitýtsiia men zańdar negizinde jáne olardyń oryndalýy úshin Qazaqstan Respýblikasynyń búkil aýmaǵynda mindetti kúshi bar jarlyqtar men ókimder shyǵarady.
2. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Quryltai ókilettigi merziminen buryn toqtatylyp, ol ýaqytsha
   bolmaǵan kezeńde Qazaqstan Respýblikasynyń konstitýtsiialyq zań kúshi nemese zań kúshi bar jarlyqtar shyǵarady.
3. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti qol qoiǵanǵa deiin zańdardy Quryltai Tóraǵasy men Premer-Ministr aldyn ala qol qoiyp bekemdeidi jáne olarǵa zańdardyń Konstitýtsiia men zańdarǵa sáikestigi úshin jaýaptylyq júkteledi.

Úkimet bastamasymen shyǵarylatyn Qazaqstan Respýbli­ka­sy Prezidentiniń aktilerin Premer-Ministr aldyn ala qol qoiyp bekemdeidi jáne oǵan aktilerdiń Konsti­tý­tsiia men zańdarǵa sáikestigi úshin jaýaptylyq júkteledi.

48-bap

1. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidentine, onyń ar-namysy men qadir-qasietine qol suǵylmaidy.

Memleketke opasyzdyq jasaýdy qospaǵanda, Prezident ókilettigin atqarý kezindegi áreketi úshin Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti qylmystyq jáne ákimshilik jaýaptylyqqa tartylmaidy.

2. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti men onyń otbasyn qamtamasyz etý, qyzmet kórsetý jáne kúzetý memleket esebinen júzege asyrylady.
3. Osy baptyń erejeleri Qazaqstan Respýblikasynyń eks-Prezidentterine qoldanylady.

49-bap

1. Qazaqstan Respýblikasynyń Vitse-Prezidentin depýtattardyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen berilgen Qazaqstan Respýblikasy Quryltaiynyń kelisimimen Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti taǵaiyndaidy.
2. Vitse-Prezidenttiń óz ókilettigi kezeńinde ókildi organnyń depýtaty bolyp sailanýǵa, ózge de aqy tólenetin laýazymdy atqarýǵa, kásipkerlik qyzmetti júzege asyrýǵa, sondai-aq saiasi partiiada bolýǵa quqyǵy joq.
3. Vitse-Prezident Qazaqstan Respýblikasy Preziden­tiniń tapsyrmasy boiynsha Quryltaimen, Úkimetpen jáne basqa da memlekettik organdarmen ózara is-qimyl jasaý kezinde Prezident atynan ókildik etedi, sondai-aq Prezident aiqyndaityn ózge de ókilettikterdi júzege asyrady.

50-bap

1. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiialyq Sotyna málimdeme berý arqyly óz erkimen ornynan túsýge quqyly. Konstitýtsiialyq Sot Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń ornynan túsý týraly málimdemeni ózi jáne óz erkimen bergenin rastaidy. Konstitýtsiialyq Sot qorytyndy bergen sátten bastap Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti óz erkimen ornynan túsýine bailanysty laýazymynan bosatyldy dep sanalady.
2. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti densaýlyǵyna bailanysty óz mindetterin atqarýǵa turaqty qabileti bolmaǵan jaǵdaida merziminen buryn laýazymynan bosaty­lýy múmkin. Bul jaǵdaida Quryltai depýtattardan jáne tiisti meditsina salalarynyń mamandarynan turatyn komis­siia qurady. Merziminen buryn bosatý týraly sheshim komissiia­nyń qorytyndysy negizinde jáne Konstitýtsiialyq Sottyń belgilengen konstitýtsiialyq rásimderdiń saqtalǵany týraly qorytyndysy negizinde Quryltai otyrysynda depýtattardyń jalpy sanynyń keminde tórtten úshiniń daýysymen qabyldanady.
3. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti óz ókilettigin atqarý kezindegi áreketi úshin memleketke opasyzdyq jasaǵanda ǵana jaýapty bolady jáne bul úshin Quryltai ony qyzmetinen ketirýi múmkin. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidentine memleketke opasyzdyq jasady dep aiyp taǵý jáne ony tergep-tekserý týraly bastamany Quryltai depýtattary jalpy sanynyń keminde úshten biri kóteredi. Bul másele boiynsha sheshim Quryltai depýtattarynyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen qabyldanady. Quryltai taǵylǵan aiypty tergep-tekserýdi uiymdastyrady jáne onyń nátijeleri Quryltai depýtattary jalpy sanynyń kópshilik daýysymen Quryltai otyrysynyń qaraýyna shyǵarylady. Bul másele boiynsha túpkilikti sheshim Joǵarǵy Sottyń aiyp taǵýdyń negizdiligi týraly qorytyndysy jáne Konstitýtsiialyq Sottyń belgilengen konstitýtsiialyq rásimderdiń saqtalǵany týraly qorytyndysy bolǵan jaǵdaida Quryltai otyrysynda depýtattardyń jalpy sanynyń keminde tórtten úshiniń daýysymen qabyldanady. Aiyp taǵylǵan sátten bastap eki ai ishinde túpkilikti sheshim qabyldanbasa, bul Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidentine qarsy aiypty qabyldanbady dep tanýǵa alyp keledi. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidentine memleketke opasyzdyq jasady dep taǵylǵan aiyptyń kez kelgen satyda qabyldanbaýy osy máseleni qaraýǵa bastamashy bolǵan Quryltai depýtattarynyń ókilettigin merziminen buryn toqtatýǵa alyp keledi.
4. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidentin qyzmetinen ketirý týraly másele Quryltaidyń ókilettigin merziminen buryn toqtatý máselesin qaraý kezeńinde usynylmaidy.

51-bap

1. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti óz erkimen ornynan túsýine, densaýlyq jaǵdaiyna qarai óz mindetterin atqarýǵa turaqty qabiletiniń bolmaýyna nemese Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti qyzmetinen ketirilýine bailanysty merziminen buryn laýazymynan bosatylǵan, sondai-aq qaitys bolǵan jaǵdaida Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń ókilettigi Vitse-Prezidentke ótedi; Vitse-Prezidenttiń densaýlyq jaǵdaiyna nemese jeke sipattaǵy ózge de sebepterge bailanysty Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń ókilettigin qabyldaýy múmkin bolmaǵan kezde Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń ókilettigi Quryltai Tóraǵasyna ótedi; Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń ókilettigin Quryltai Tóraǵasynyń qabyldaýy múmkin bolmaǵan kezde Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń ókilettigi Premer-Ministrge ótedi.

Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń ókilettigin qabyldaýdan bas tartý jóninde sheshim qabyldaǵan tulǵa Konstitýtsiialyq Sotqa Qazaqstan Respýblikasy Preziden­tiniń ókilettigin qabyldaýdan bas tartý týraly málimdeme beredi. Konstitýtsiialyq Sot Qazaqstan Respýblika­sy Prezidentiniń ókilettigin qabyldaýdan bas tartý týra­ly málimdemeni osy tulǵanyń ózi jáne óz erkimen bergenin ras­taidy jáne qorytyndy beredi.

Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń ókilettigin qabyldaǵan tulǵa tiisinshe Vitse-Prezident, Quryltai Tóraǵasy, Premer-Ministr ókilettigin doǵarady. Bul jaǵdai­da bos memlekettik laýazymdarǵa ornalasý Konstitýtsiia­da kózdelgen tártippen júzege asyrylady.

2. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti óz erkimen ornynan túsýine, densaýlyq jaǵdaiyna qarai óz mindetterin atqarýǵa turaqty qabiletiniń bolmaýyna nemese Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti qyzmetinen ketirilýine bailanysty merziminen buryn laýazymynan bosatylǵan ne qaitys bolǵan kúnnen bastap jeti kún ishinde Quryltai Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń sailaýyn ótkizý týraly jariialaidy. Sailaý Quryltai tiisti sheshim qabyldaǵan kúnnen bastap eki ai ishinde ótkiziledi.
3. Osy baptyń 1-tarmaǵyna sáikes Qazaqstan Respýblika­sy Prezidentiniń ókilettigin qabyldaǵan tulǵanyń Konstitýtsiiaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizýge bastama jasaýǵa, sondai-aq Quryltaidy taratýǵa quqyǵy joq.

IV bólim

Quryltai

52-bap

1. Qazaqstan Respýblikasynyń Quryltaiy – zań shyǵarý biligin júzege asyratyn Qazaqstan Respýblikasynyń joǵary ókildi organy.
2. Quryltaidyń ókilettigi onyń birinshi sessiiasy ashylǵan kezden bastalady jáne jańadan shaqyrylǵan Quryltaidyń birinshi sessiiasynyń jumysy bastalǵan kezde aiaqtalady.
3. Quryltaidyń ókilettigi Konstitýtsiiada kózdelgen jaǵdaida jáne belgilengen tártippen merziminen buryn toqtatylýy múmkin.
4. Quryltaidyń uiymdastyrylýy men qyzmeti, onyń depýtattarynyń quqyqtyq jaǵdaiy konstitýtsiialyq zańda aiqyndalady.

53-bap

1. Quryltai birtutas jalpyulttyq sailaý okrýginiń aýmaǵy boiynsha proportsiialy ókildik júie negizinde konstitýtsiialyq zańda belgilengen tártippen sailanatyn bir júz qyryq bes depýtattan turady.
2. Quryltai depýtattarynyń ókilettik merzimi – bes jyl.

54-bap

1. Quryltai depýtattary jalpyǵa birdei, teń jəne tóte sailaý quqyǵy negizinde jasyryn daýys berý arqyly sailanady. Quryltai depýtattarynyń kezekti sailaýy jumys istep turǵan Quryltai shaqyrylymynyń ókilettik merzimi aiaqtalǵanǵa deiin eki aidan keshiktirilmei ótkiziledi.
2. Quryltai depýtattarynyń kezekten tys sailaýy Quryltaidyń ókilettigi merziminen buryn toqtatylǵan kúnnen bastap eki ai ishinde ótkiziledi.
3. Jiyrma bes jasqa tolǵan, Qazaqstan Respýblikasynyń azamattyǵy bar, onyń aýmaǵynda sońǵy on jyl boiy turaqty turyp jatqan adam Quryltai depýtaty bola alady.
4. Quryltai depýtattarynyń sailaýy konstitýtsiialyq zańmen retteledi.
5. Quryltai depýtattary Qazaqstan halqyna ant beredi.

55-bap

1. Quryltai depýtattary onyń jumysyna qatysýǵa mindetti. Quryltaida depýtattyń jeke ózi daýys beredi. Depýtat Quryltai men onyń organdarynyń otyrystaryna dáleldi sebepsiz úsh retten artyq qatyspasa, sol siiaqty daýys berý quqyǵyn basqaǵa berse, bul zańda belgilengen jazalaý sharalaryn qoldanýǵa alyp keledi.
2. Quryltai depýtatynyń basqa ókildi organnyń depýtaty bolýǵa, oqytýshylyq, ǵylymi, shyǵarmashylyq qyzmetten basqa aqy tólenetin laýazymdy atqarýǵa, kásipkerlik qyzmetti júzege asyrýǵa, kommertsiialyq uiymnyń basshy organynyń nemese baiqaýshy keńesiniń quramyna kirýge quqyǵy joq. Osy talaptardy buzý depýtattyń ókilettigin toqtatýǵa alyp keledi.
3. Quryltai depýtatyn qylmys ornynda nemese aýyr jáne asa aýyr qylmys jasaǵanda ustaý jaǵdailaryn qospaǵanda, ony óz ókilettigi merzimi ishinde Quryltaidyń kelisiminsiz ustaýǵa, kúzetpen ustaýǵa, kúshtep ákelýge, sot tártibimen qoldanylatyn ákimshilik jazalaýǵa, qylmystyq jaýaptylyqqa tartýǵa bolmaidy.
4. Quryltai depýtatynyń ókilettigi depýtat ornynan túsken, qaitys bolǵan, zańdy kúshine engen sot sheshimimen áreketke qabiletsiz, qaitys bolǵan nemese habarsyz ketken dep tanylǵan jáne Konstitýtsiia men konstitýtsiialyq zańda kózdelgen ózge de jaǵdaida toqtatylady.

Quryltai depýtaty:

1) Qazaqstannan tys jerge turaqty turýǵa ketken;

2) ózine qatysty sottyń aiyptaý úkimi zańdy kúshine engen;

3) Qazaqstan Respýblikasynyń azamattyǵy toqtatylǵan;

4) sailanǵan saiasi partiiasynan shyqqan nemese shyǵarylǵan;

5) sailanǵan saiasi partiiasy qyzmetin toqtatqan kezde mandatynan aiyrylady.

Quryltai depýtattarynyń ókilettigi Quryltai taratylǵan jaǵdaida toqtatylady.

5. Depýtattarǵa jazalaý sharalaryn qoldanýǵa, olardyń osy baptyń 2-tarmaǵynyń talaptaryn jáne depýtattyq ádep qaǵidalaryn saqtaýyna, sondai-aq depýtattardyń ókilettigin toqtatýǵa, olardy ókilettiginen jáne qol suǵylmaý kepildiginen aiyrýǵa bailanysty máselelerdi daiyndaý Qazaqstan Respýblikasynyń Ortalyq sailaý komissiiasyna júkteledi.

56-bap

Quryltai:

1) konstitýtsiialyq zańdardy jáne zańdardy qabyldaidy;

2) Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti qarsylyq bildirgen zańdardy nemese zań baptaryn qarsylyq
jiberil­gen kúnnen bastap bir ai merzimde qaita talqylap, daýysqa salady. Bul merzimniń saqtalmaýy Prezident qarsy­ly­ǵynyń qabyldanǵanyn bildiredi. Eger Quryltai konsti­týtsiialyq zańdar nemese konstitýtsiialyq zań baptary boiynsha depýtattardyń jalpy sanynyń tórtten úshiniń daýysymen, al zańdar nemese zań baptary boiynsha depýtattardyń jalpy sanynyń úshten ekisiniń daýysymen Prezidenttiń qarsylyǵyn eńserse, Prezident bir ai ishinde konstitýtsiialyq zańǵa nemese zańǵa qol qoiady. Eger Prezidenttiń qarsylyǵy eńserilmese, konstitýtsiialyq zań nemese zań qabyldanbady nemese Prezident usynǵan redaktsiiada qabyldandy dep sanalady;

3) soǵys jáne bitim máselelerin sheshedi;

4) Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń usynysy boiynsha beibitshilik pen qaýipsizdikti saqtaý jónindegi halyqaralyq mindettemelerdi oryndaý úshin Qazaqstan Respýblikasynyń Qarýly Kúshterin qoldaný týraly sheshim qabyldaidy;

5) Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń sailaýyn jariialaidy;

6) jalpyhalyqtyq referendým taǵaiyndaý týraly bastama kóteredi;

7) Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidentine Quryltai depýtattary jalpy sanynyń kópshilik daýysymen Qazaqstan Respýblikasynyń Vitse-Prezidentin taǵaiyndaýǵa kelisim beredi;

8) Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidentine Quryltai depýtattary jalpy sanynyń kópshilik daýysymen Qazaqstan Respýblikasynyń Premer-Ministrin taǵaiyndaýǵa kelisim beredi;

9) Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń Konstitýtsiia­lyq Sot sýdialaryn, Ortalyq sailaý komissiiasy, Joǵary aýditorlyq palata múshelerin taǵaiyndaýyna Quryltai depýtattary jalpy sanynyń kópshilik daýysymen kelisim beredi;

10) Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń usynýymen Qazaqstan Respýblikasy Joǵarǵy Sotynyń sýdialaryn sailaidy jáne laýazymynan bosatady, olardyń antyn qabyldaidy;

11) Konstitýtsiialyq Sot sýdialaryn, Joǵarǵy Sot sýdialaryn qol suǵylmaý kepildiginen aiyrady;

12) Quryltai depýtatynyń ókilettigin toqtatady, son­dai-aq Qazaqstan Respýblikasy Bas Prokýrorynyń usynýymen Quryltai depýtatyn qol suǵylmaý kepildiginen aiyrý máselesin sheshedi;

13) Quryltai depýtattary jalpy sanynyń keminde besten biriniń bastamasy boiynsha Quryltai depýtattary jalpy sanynyń kópshilik daýysymen Úkimetke senimsizdik votýmyn bildirýge quqyly;

14) Konstitýtsiialyq Sottyń Qazaqstan Respýblikasyn­daǵy konstitýtsiialyq zańdylyqtyń jai-kúii týraly jyl saiynǵy joldaýyn tyńdaidy;

15) jylyna eki ret Joǵary aýditorlyq palata Tóraǵasy­nyń esebin tyńdaidy;

16) Úkimet pen Joǵary aýditorlyq palatanyń respýblika­­lyq biýdjettiń atqarylýy týraly esepterin talqy­lai­­dy jáne bekitedi. Quryltaidyń respýblikalyq biýdjet­­tiń atqarylýy týraly Úkimet esebin bekitpeýi
Quryl­tai­dyń Úkimetke senimsizdik votýmyn bildirýi dep sanalady;

17) Quryltai depýtattary jalpy sanynyń keminde úshten biriniń bastamasymen Qazaqstan Respýblikasy
Úkimeti músheleriniń óz qyzmeti jónindegi esepterin tyńdaýǵa quqyly. Úkimet múshesi Qazaqstan Respýblikasynyń zańdaryn orynda­maǵan jaǵdaida, esepti tyńdaý qorytyndysy boiyn­sha Quryltai depýtattary jalpy sanynyń keminde úshten ekisiniń daýysymen Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidentine ony laýazymynan bosatý týraly ótinish bildirý jóninde sheshim qabyldaýǵa quqyly. Bul jaǵdaida Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Úkimet múshesin laýazymynan bosatady;

18) óz quzyretindegi máseleler boiynsha tyńdaý ótkizedi;

19) óz qyzmetiniń reglamentin qabyldaidy jáne Quryltaidyń jumysyn uiymdastyrýǵa, ishki tártibine bailanysty máseleler boiynsha ózge de sheshim qabyldaidy;

20) Quryltaidyń úilestirý organyn jáne jumys organdaryn qurady;

21) Quryltai komissiialaryn qurady, tóraǵalaryn sailaidy jáne laýazymynan bosatady, komissiialardyń qyzmeti týraly esepti tyńdaidy;

22) Quryltaiǵa Konstitýtsiiamen júktelgen ózge de ókilettikterdi júzege asyrady.

57-bap

1. Quryltaidy memlekettik tildi jetik meńgergen depýtattar arasynan Quryltai depýtattary jalpy sanynyń kópshilik daýysymen jasyryn daýys berý arqyly sailan­ǵan Tóraǵa basqarady. Quryltai Tóraǵasynyń laýazymyna kandidatýrany Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti usynady.

Quryltai Tóraǵasyn sailaýdan qaita bas tartqan jaǵ­daida Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti
Quryltai­dy taratýǵa quqyly.

2. Quryltai depýtattarynyń jalpy sanynyń kópshiligi daýys bergen jaǵdaida Quryltai Tóraǵasy laýazymynan keri shaqyryp alynýy, sondai-aq ornynan túsýi múmkin.
3. Quryltai Tóraǵasy:

1) Quryltai otyrysyn shaqyrady jáne oǵan tóraǵalyq etedi;

2) Quryltaidyń qaraýyna engiziletin máselelerdi daiyndaýǵa jalpy basshylyq etedi;

3) Quryltai Tóraǵasynyń orynbasarlaryn laýazymǵa sailaý úshin Quryltaiǵa kandidatýralar usynady;

4) Quryltaidyń qyzmetinde reglamenttiń saqtalýyn qamtamasyz etedi;

5) Quryltaidyń úilestirý organynyń qyzmetine basshylyq etedi;

6) Quryltai shyǵaratyn aktige qol qoiady;

7) ózine Quryltai reglamentimen júkteletin basqa da mindetterdi atqarady.

4. Konstitýtsiiada ózgeshe kózdelmese, Quryltai Tóraǵasy Quryltai sessiiasyn ashady.
5. Quryltai Tóraǵasy óz quzyretindegi máseleler boiynsha ókim shyǵarady.

58-bap

1. Quryltai sessiiasy otyrys túrinde ótkiziledi.
2. Quryltaidyń birinshi sessiiasyn Qazaqstan Respýblika­sy­nyń Prezidenti sailaý qorytyndysy jariialanǵan kúnnen bastap otyz kúnnen keshiktirmei shaqyrady.
3. Quryltaidyń kezekti sessiiasy jylyna bir ret, qyrkúiektiń birinshi jumys kúni men maýsymnyń sońǵy jumys kúni aralyǵynda ótkiziledi.
4. Sessiia Quryltai otyrysynda ashylady jáne jabyla­dy. Quryltai sessiiasyn, ádette, Qazaqstan Respýblikasy­nyń Prezidenti ashady. Quryltai sessiialary arasyndaǵy kezeńde Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti óz bastama­sy­men, Quryltai Tóraǵasynyń nemese Quryltai depýtat­tary jalpy sanynyń keminde úshten biriniń usynysymen Quryltaidyń kezekten tys sessiiasyn shaqyra alady. Onda sessiiany shaqyrýǵa negiz bolǵan máseleler ǵana qaralýy múmkin.
5. Quryltai otyrysy Quryltai depýtattary jalpy sanynyń keminde úshten ekisi qatysqan jaǵdaida ótkiziledi.
6. Quryltai otyrysy ashyq túrde ótedi. Reglamentte kózdelgen jaǵdaida otyrys jabyq túrde ótkizilýi múmkin. Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń, Vitse-Prezidenttiń, Premer-Ministrdiń jáne Úkimet músheleriniń, Qazaqstan Halyq Keńesi Tóraǵasynyń, Ulttyq Bank Tóraǵasynyń, Bas Prokýrordyń, Ulttyq qaýipsizdik komiteti Tóraǵasynyń kez kelgen otyrysqa qatysýǵa jáne sóz sóileýge quqyǵy bar.

59-bap

1. Quryltai konstitýtsiialyq zańda sany aiqyndalatyn turaqty komitetter, sondai-aq komissiialar qurady.
2. Komitetter men komissiialar óz quzyretindegi máseleler boiynsha qaýly shyǵarady.

60-bap

1. Zań shyǵarýǵa bastama jasaý quqyǵy Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidentine, Quryltai depýtattaryna, Úkimetke, Qazaqstan Halyq Keńesine tiesili jáne tek qana Quryltaida iske asyrylady.
2. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti zań jobalaryn qaraýdyń basymdyǵyn aiqyndaýǵa quqyly, bul tiisti zań jobalary birinshi kezekte eki ai ishinde qabyldanýǵa tiis degendi bildiredi.
3. Quryltai:

1) jeke jáne zańdy tulǵalardyń quqyq sýbektisi bolýy­na, azamattyq quqyqtary men bostandyqtaryna, jeke jáne zańdy tulǵalardyń mindettemeleri men jaýaptylyǵyna;

2) menshik rejimine jáne ózge de zattyq quqyqtarǵa;

3) memlekettik organdar men jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryn uiymdastyrýdyń jáne olardyń qyzmetiniń, memlekettik jáne áskeri qyzmettiń negizderine;

4) salyq salýǵa, alymdar men basqa da mindetti tólemderdi belgileýge nemese olardyń kúshin joiýǵa;

5) respýblikalyq biýdjet, memlekettik qaryz, Qazaqstan Respýblikasynyń ekonomikalyq jáne ózge de kómek
kórsetý máselelerine;

6) sot qurylysy men sot isin júrgizý máselelerine;

7) raqymshylyq jasaý máselelerine;

8) bilimge, ǵylymǵa, mádenietke, densaýlyq saqtaýǵa jáne áleýmettik qamsyzdandyrýǵa;

9) kásiporyndardy jáne olardyń múlkin jekeshelen­dirýge;

10) qorshaǵan ortany qorǵaýǵa;

11) Qazaqstan Respýblikacynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysyna;

12) memleket qorǵanysy men qaýipsizdigin qamtamasyz etýge;

13) Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik rámizderine;

14) halyqaralyq sharttardy ratifikatsiialaýǵa jáne denonsatsiialaýǵa;

15) memlekettik nagradalar men qurmetti ataqtarǵa;

16) Konstitýtsiiaǵa sáikes ózge de máselelerge qatysty asa mańyzdy qoǵamdyq qatynastardy retteitin, negiz quraýshy qaǵidattar men normalardy belgileitin zań shyǵarýǵa quqyly.

4. Halyqtyń ómiri men densaýlyǵyna, konstitýtsiialyq qurylysqa, qoǵamdyq tártiptiń saqtalýyna, eldiń
   ekonomika­lyq qaýipsizdigine qater tóndiretin jaǵdailarǵa jedel den qoiý maqsatynda Qazaqstan Respýblikasynyń Úkimeti zań shyǵarý bastamasymen engizgen zań jobalaryn Quryltai dereý qaraýǵa tiis.

Osy tarmaqtyń birinshi bóliginde kózdelgen zań jobalary Quryltaiǵa engizilgen jaǵdaida Úkimet ózine jaýapkershilik ala otyryp, osy baptyń 3-tarmaǵynda kórsetilgen máseleler boiynsha zań kúshi bar ýaqytsha normativtik quqyqtyq akt qabyldaýǵa quqyly. Mundai akt Quryltai qabyldaǵan zań kúshine engenge deiin nemese Quryltai zań jobalaryn qabyldamai tastaǵanǵa deiin qoldanysta bolady.

5. Quryltai qabyldaǵan zań on kún ishinde Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidentine qol qoiýǵa usynylady.

Quryltai zań jobasyn depýtattardyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen tutastai qabyldamai tastaýǵa quqyly. Mundai jaǵdaida zań jobasy qabyldanbady dep sanalady jáne bastamashyǵa qaitarylady.

6. Memlekettik kiristi qysqartýdy nemese memlekettik shyǵysty ulǵaitýdy kózdeitin zań jobalary Úkimettiń oń qorytyndysy bolǵan kezde ǵana engizilýi múmkin. Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń zań shyǵarý bastamasymen Quryltaiǵa engiziletin zań jobalary úshin mundai qorytyndy talap etilmeidi.
7. Úkimet engizgen zań jobasy qabyldanbasa, Premer-Ministr Quryltai otyrysynda Úkimetke senim bildirý másele­sin qoiýǵa quqyly. Bul másele senim bildirý máselesi qoiyl­ǵan­nan bastap qyryq segiz saǵattan keiin ǵana daýysqa salynady. Eger senimsizdik votýmy týraly usynys Quryltai depýtattary jalpy sanynyń kópshilik daýysyn almasa, zań jobasy daýysqa salynbai qabyldandy dep sanalady. Alaida Úkimet bul quqyqty jylyna eki retten artyq paidalana almaidy.

61-bap

1. Quryltai Qazaqstan Respýblikasynyń búkil aýmaǵynda mindetti kúshi bar zań jáne qaýly qabyldaidy.
2. Zań Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti qol qoiǵannan keiin kúshine enedi.
3. Konstitýtsiialyq zań Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasynda kózdelgen máseleler boiynsha Quryltai depýtattary jalpy sanynyń keminde úshten ekisiniń daýysymen qabyldanady.
4. Konstitýtsiiada ózgeshe kózdelmese, Quryltai depý­tat­tardyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen zańdy qabyldaidy.

Konstitýtsiiada ózgeshe kózdelmese, Quryltai qaýlysy depýtattardyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen qabyldanady.

5. Zańdar, Quryltai qaýlylary Konstitýtsiiaǵa qaishy kelmeýge tiis. Quryltai qaýlylary zańdarǵa qaishy kelmeýge tiis.
6. Qazaqstan Respýblikasynyń zańnamalyq jáne ózge de normativtik quqyqtyq aktilerin ázirleý, usyný, talqylaý, qoldanysqa engizý jáne jariialaý tártibi zańmen jáne Quryltai reglamentimen retteledi.

 62-bap

1. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Quryltai Tóraǵasymen jáne Premer-Ministrmen konsýltatsiiadan keiin Quryltaidy taratýǵa quqyly.
2. Quryltai kelisimimen taǵaiyndalatyn laýazymǵa Prezident usynǵan kandidatýrany taǵaiyndaýǵa kelisim berýden qaita bas tartylǵan, sondai-aq Quryltai Tóraǵasyn sailaýdan qaita bas tartylǵan jaǵdaida Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Quryltaidy taratýǵa quqyly.
3. Quryltaidy tótenshe jaǵdai nemese soǵys jaǵdaiy kezinde, Prezident ókilettiginiń sońǵy alty aiynda, sondai-aq aldyńǵy taratýdan keiingi bir jyl ishinde nemese Konstitýtsiianyń 51-babynyń 3-tarmaǵynda belgilengen jaǵdaida taratýǵa bolmaidy.

V bólim

Úkimet

63-bap

1. Qazaqstan Respýblikasynyń Úkimeti Qazaqstan Respýblikasynyń atqarýshy biligin júzege asyrady, atqarýshy organdar júiesin basqarady jáne olardyń qyzmetine basshylyq etedi.
2. Úkimet – alqaly organ, ol óz qyzmetinde Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti men Quryltai aldynda jaýapty.
3. Úkimet músheleri Konstitýtsiianyń 56-babynyń 17) tar­maq­­shasynda kózdelgen jaǵdaida Quryltaiǵa esep beredi.
4. Úkimettiń quzyreti, uiymdastyrylý jáne qyzmet tártibi konstitýtsiialyq zańda aiqyndalady. 

64-bap

1. Úkimetti Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Konstitýtsiiada kózdelgen tártippen qurady.
2. Qazaqstan Respýblikasynyń Premer-Ministri Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidentine Premer-Ministr taǵaiyndalǵannan keiin on kún ishinde Úkimettiń qurylymy men quramy týraly usynys engizedi.
3. Úkimet músheleri Qazaqstan Respýblikasynyń halqy men Prezidentine ant beredi.

65-bap

Úkimet:

1) memlekettiń áleýmettik-ekonomikalyq saiasatynyń, qorǵanys qabiletiniń, qaýipsizdiginiń, qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etý isiniń negizgi baǵyttaryn ázirleidi jáne olardyń júzege asyrylýyn uiymdastyrady;

2) Quryltaiǵa respýblikalyq biýdjetti jáne onyń atqarylýy týraly esepti usynady, biýdjettiń atqarylýyn qamtamasyz etedi;

3) Quryltaiǵa zań jobalaryn engizedi jáne zańdardyń oryndalýyn qamtamasyz etedi;

4) memlekettik menshikti basqarýdy uiymdastyrady;

5) Qazaqstan Respýblikasynyń syrtqy saiasatyn júrgizý sharalaryn ázirleidi;

6) ministrlikterdiń, ózge de ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń qyzmetine basshylyq etedi;

7) Qazaqstan Respýblikasynyń ministrlikteri, ózge de ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdary aktileriniń tolyq nemese bir bóliginde kúshin joiady ne qoldanysyn toqtata turady;

8) memlekettik biýdjet esebinen qamtylatyn barlyq organ úshin qarjylandyrýdyń jáne qyzmetkerlerge eńbekaqy tóleýdiń biryńǵai júiesin Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń kelisimimen bekitedi;

9) ózine Konstitýtsiiamen, zańdarmen jáne Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń aktilerimen júktelgen ózge de fýnktsiialardy oryndaidy.

66-bap

Qazaqstan Respýblikasynyń Premer-Ministri:

1) Úkimet qyzmetin uiymdastyrady jáne basqarady, onyń jumysy úshin derbes jaýap beredi;

2) Úkimet qaýlysyna qol qoiady;

3) Úkimet qyzmetiniń negizgi baǵyttary jóninde jáne onyń barlyq asa mańyzdy sheshimderi týraly Prezident pen Quryltaiǵa baiandaidy;

4) Úkimet qyzmetin uiymdastyrýǵa jáne basqarýǵa bailanysty basqa da fýnktsiialardy oryndaidy.

67-bap

1. Úkimet músheleri óz quzyreti sheginde derbes sheshim qabyldaidy jáne ózine baǵynysty memlekettik organdardyń jumysy úshin Premer-Ministr aldynda derbes jaýap beredi. Úkimet júrgizip otyrǵan saiasatpen kelispeitin nemese ony iske asyrmaityn Úkimet múshesi ornynan túsýge ótinish beredi ne laýazymynan bosatylýǵa tiis.
2. Úkimet músheleriniń ókildi organnyń depýtaty bolýǵa, oqytýshylyq, ǵylymi, shyǵarmashylyq qyzmetten basqa aqy tólenetin laýazymdy atqarýǵa, kásipkerlik qyzmetti júzege asyrýǵa, sondai-aq Qazaqstan Respýblikasynyń zańnamasyna sáikes óziniń laýazymdyq mindeti bolatyn jaǵdailardy qospaǵanda, kommertsiialyq uiymnyń basqarýshy organynyń nemese baiqaýshy keńesiniń quramyna kirýge quqyǵy joq.

68-bap

1. Úkimet óz quzyretindegi máseleler boiynsha Qazaqstan Respýblikasynyń búkil aýmaǵynda mindetti kúshi bar qaýly shyǵarady.

2. Premer-Ministr Qazaqstan Respýblikasynyń búkil aýmaǵynda mindetti kúshi bar ókim shyǵarady.

3. Úkimet qaýlylary men Premer-Ministrdiń ókimderi Konstitýtsiiaǵa, zańdarǵa, Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń aktilerine qaishy kelmeýge tiis.

69-bap

1. Úkimet jańadan sailanǵan Quryltai aldynda óz ókilettigin doǵarady.
2. Úkimet jáne onyń kez kelgen múshesi ózderine júktelgen fýnktsiialardy odan ári oryndaý múmkin emes dep eseptese, Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidentine ornynan túsý týraly málimdeme berýge quqyly.
3. Quryltai Úkimetke senimsizdik votýmyn bildirgen jaǵdaida Úkimet Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidentine ornynan túsý týraly málimdeidi.
4. Ornynan túsýdi qabyldaý nemese qabyldamaý týraly máseleni Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti on kún ishinde qaraidy.
5. Ornynan túsýdi qabyldaý Úkimettiń ne onyń tiisti múshesiniń ókilettigi toqtatylǵanyn bildiredi.
   Premer-Ministrdiń ornynan túsýin qabyldaý búkil Úkimettiń ókilettigi toqtatylǵanyn bildiredi.
6. Úkimettiń nemese onyń múshesiniń ornynan túsýi qabyldanbaǵan jaǵdaida Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti oǵan mindetterin odan ári atqarýdy tapsyrady.
7. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti óz bastama­symen Úkimettiń ókilettigin toqtatý týraly sheshim qabyldaýǵa jáne onyń kez kelgen múshesin laýazymynan bosatýǵa quqyly. Premer-Ministrdi laýazymynan bosatý búkil Úkimettiń ókilettigi toqtatylǵanyn bildiredi.

VI bólim

Qazaqstan Halyq Keńesi

70-bap

1. Qazaqstan Halyq Keńesi – Qazaqstan Respýblikasy halqynyń múddesin bildiretin joǵary konsýltativtik
   organ.
2. Qazaqstan Halyq Keńesi Qazaqstan Respýblikasynyń azamattarynan quralady.
3. Qazaqstan Halyq Keńesin qurý, onyń quramyn qalyptas­tyrý tártibi, ókilettigi jáne qyzmetiniń
   uiymdasty­rylýy konstitýtsiialyq zańda aiqyndalady.

71-bap

Qazaqstan Halyq Keńesi:

1) memlekettiń ishki saiasatynyń negizgi baǵyttary, qoǵamdyq kelisimdi, jalpyulttyq birlik pen yntymaqty nyǵaitý, Qazaqstan Respýblikasy qyzmetiniń negiz quraýshy qaǵidattaryn jáne jalpyulttyq qundylyqtardy ilgeriletý jóninde usynystar men usynymdar ázirleidi;

2) Quryltaiǵa zań jobalaryn engizedi;

3) jalpyhalyqtyq referendým taǵaiyndaý týraly bastama kóteredi;

4) konstitýtsiialyq zańǵa sáikes ózge de ókilettikterdi júzege asyrady.

VII bólim

Konstitýtsiialyq Sot

72-bap

1. Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiialyq Soty – konstitýtsiialyq baqylaýdy júzege asyratyn jáne búkil el aýmaǵynda Qazaqstan Respýblikasy Konstitýtsiiasynyń ústemdigin qamtamasyz etetin táýelsiz memlekettik organ.
2. Konstitýtsiialyq Sot Tóraǵa men on sýdiadan turady. Olardyń ókilettik merzimi – segiz jyl.

Konstitýtsiiaǵa sáikes bir adam bir retten artyq Konstitýtsiialyq Sot sýdiasy bolyp taǵaiyndalmaidy.

3. Konstitýtsiialyq Sot Tóraǵasyn Qazaqstan Respýblika­synyń Prezidenti taǵaiyndaidy jáne ol ókilettik merzimi ishinde Konstitýtsiialyq Sot sýdiasy da bolady.

Konstitýtsiiaǵa sáikes bir adam bir retten artyq Konstitýtsiialyq Sot Tóraǵasy bolyp taǵaiyndalmaidy.

4. Konstitýtsiialyq Sot sýdialaryn depýtattardyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen berilgen Quryltai ke­lisi­mimen Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti taǵaiyndaidy.

Konstitýtsiialyq Sot Tóraǵasynyń orynbasaryn Konstitýtsiialyq Sot Tóraǵasynyń usynýymen
Konstitýtsiia­lyq Sot sýdialary arasynan Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti taǵaiyndaidy.

5. Konstitýtsiialyq Sot sýdiasynyń depýtat mandatyn qatar alyp júrýine, oqytýshylyq, ǵylymi, shyǵarmashylyq qyzmetten basqa aqy tólenetin laýazymdy atqarýyna, kásipkerlik qyzmetti júzege asyrýyna, sondai-aq kommertsiia­lyq uiymnyń basqarýshy organynyń nemese baiqaýshy keńesiniń quramyna kirýine bolmaidy.
6. Konstitýtsiialyq Sot Tóraǵasy men sýdialaryn qylmys ornynda nemese aýyr jáne asa aýyr qylmys jasaǵanda ustaý jaǵdailaryn qospaǵanda, olardy óz ókilettigi merzimi ishinde tiisinshe Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń ne Quryltaidyń kelisiminsiz ustaýǵa, kúzetpen ustaýǵa, kúshtep ákelýge, sot tártibimen qoldanylatyn ákimshilik jazalaýǵa, qylmystyq jaýaptylyqqa tartýǵa bolmaidy.
7. Konstitýtsiialyq Sottyń uiymdastyrylýy jáne qyzmeti konstitýtsiialyq zańmen retteledi.

73-bap

1. Konstitýtsiialyq Sot Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń, Quryltai Tóraǵasynyń, Quryltai
   depýtatta­ry­nyń jalpy sanynyń keminde besten biriniń, Premer-Ministrdiń ótinishi boiynsha:

1) daý týyndaǵan jaǵdaida Prezidenttiń, Quryltai depýtattarynyń sailaýyn jáne jalpyhalyqtyq
referen­dým­dy ótkizýdiń durystyǵy máselesin sheshedi;

2) Prezident qol qoiǵanǵa deiin Quryltai qabyldaǵan zańdardyń Konstitýtsiiaǵa sáikestigin qaraidy;

3) Quryltai qabyldaǵan qaýlylardyń Konstitýtsiiaǵa sáikestigin qaraidy;

4) halyqaralyq sharttardy ratifikatsiialaǵanǵa deiin olardyń Konstitýtsiiaǵa sáikestigin qaraidy;

5) halyqaralyq uiymdar men olardyń organdary sheshimderiniń oryndalýynyń Konstitýtsiiaǵa sáikestigin qaraidy;

6) Konstitýtsiia normalaryna resmi túsindirme beredi;

7) Konstitýtsiianyń 50-babynyń 2 jáne 3-tarmaqtarynda belgilengen jaǵdailarda qorytyndy beredi.

2. Konstitýtsiialyq Sot Konstitýtsiianyń 46-babynyń 11) tarmaqshasynda kózdelgen jaǵdaida – Prezidenttiń ótinishin, sondai-aq Konstitýtsiianyń 79-babynda belgilengen jaǵdaida sottyń ótinishin qaraidy.
3. Konstitýtsiialyq Sot Qazaqstan Respýblikasy azamatta­rynyń Konstitýtsiiada kózdelgen quqyqtary men bostandyqtaryna tikelei qatysty Qazaqstan Respýblikasy normativtik quqyqtyq aktileriniń Konstitýtsiiaǵa sáikestigin olardyń ótinishteri boiynsha qaraidy.

Qazaqstan Respýblikasy azamattarynyń Konstitýtsiialyq Sotqa júginý tártibi men sharttary konstitýtsiialyq zańda aiqyndalady.

4. Konstitýtsiialyq Sot osy baptyń 1-tarmaǵynyń 4), 5) jáne 6) tarmaqshalarynda kórsetilgen máselelerdi, sondai-aq Qazaqstan Respýblikasynyń normativtik quqyqtyq aktileriniń Konstitýtsiiaǵa sáikestigin Bas Prokýrordyń ótinishi boiynsha qaraidy.
5. Konstitýtsiialyq Sot adamnyń jáne azamattyń Konstitýtsiiada bekitilgen quqyqtary men bostandyqtaryna qatysty Qazaqstan Respýblikasynyń normativtik quqyqtyq aktileriniń Konstitýtsiiaǵa sáikestigin Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń ótinishi boiynsha qaraidy.
6. Konstitýtsiialyq Sot Konstitýtsiianyń 50-babynyń 1-tarmaǵynda jáne 51-babynyń 1-tarmaǵynda belgilengen jaǵdailarda qorytyndy beredi.

74-bap

1. Konstitýtsiianyń 73-baby 1-tarmaǵynyń 1) tarmaqsha­synda kórsetilgen máseleler boiynsha Konstitýtsiialyq Sotqa ótinish berilgen jaǵdaida tiisinshe Qazaqstan Respýb­likasy Prezidentiniń qyzmetine kirisýi, Quryltaidyń sailanǵan depýtattaryn tirkeý, jalpyhalyqtyq referendým qorytyndysyn shyǵarý toqtatyla turady.

2. Konstitýtsiianyń 73-baby 1-tarmaǵynyń 2) jáne 4) tarmaqshalarynda kórsetilgen máseleler boiynsha Konstitý­tsiialyq Sotqa ótinish berilgen jaǵdaida tiisti aktilerge qol qoiý ne olardy ratifikatsiialaý merziminiń ótýi toqta­tyla turady.
3. Konstitýtsiialyq Sot óz sheshimin konstitýtsiialyq zańda belgilengen merzimde shyǵarady.

75-bap

1. Konstitýtsiiaǵa sáikes kelmeidi dep tanylǵan zańdar men halyqaralyq sharttarǵa qol qoiylmaidy ne ratifikatsiialanbaidy jáne olar qoldanysqa engizilmeidi.
2. Konstitýtsiiaǵa sáikes kelmeidi dep tanylǵan, onyń ishinde adamnyń jáne azamattyń Konstitýtsiiada bekitilgen quqyqtary men bostandyqtaryna nuqsan keltiredi dep tanylǵan zańdar men ózge de normativtik quqyqtyq aktiler, olardyń jekelegen erejeleri Konstitýtsiialyq Sot sheshim qabyldaǵan kúnnen nemese ol belgilegen kúnnen bastap qoldanysyn toqtatady jáne qoldanylmaýǵa tiis.

Konstitýtsiialyq Sot bergen túsindirmede Konstitýtsiiaǵa sáikes keledi dep tanylǵan zańdar men ózge de normativtik quqyqtyq aktiler, olardyń jekelegen erejeleri osy túsindirmedegidei qoldanylýǵa tiis.

3. Konstitýtsiialyq Sot oryndalýy Konstitýtsiiaǵa sáikes kelmeidi dep tanyǵan halyqaralyq uiymdar men olardyń organdarynyń sheshimderi, onyń ishinde jekelegen erejeleri oryndalmaýǵa tiis.
4. Konstitýtsiialyq Sot sheshimderi qabyldanǵan kúninen bastap kúshine enedi, Qazaqstan Respýblikasynyń búkil aýmaǵynda jalpyǵa birdei mindetti, túpkilikti bolady jáne olarǵa shaǵym jasalmaidy.

VIII bólim

Sot tóreligi. Prokýratýra.

Quqyq qorǵaý tetikteri

76-bap

1. Qazaqstan Respýblikasynda sot tóreligin sot qana júzege asyrady.
2. Sot biligi sot isin júrgizýdiń zańda belgilengen azamattyq, ákimshilik, qylmystyq jáne ózge de nysandary arqyly júzege asyrylady. Zańda kózdelgen jaǵdaida qylmystyq sot isin júrgizý alqabilerdiń qatysýymen ótedi.
3. Qazaqstan Respýblikasynyń sottary – Joǵarǵy Sot, zańmen qurylǵan jergilikti jáne basqa da sottar.
4. Qazaqstan Respýblikasynyń sot júiesi Konstitýtsiiada jáne konstitýtsiialyq zańda belgilenedi. Qandai da bir ataýmen arnaýly jáne tótenshe sottardy qurýǵa jol berilmeidi.

77-bap

1. Sot biligi Qazaqstan Respýblikasynyń atynan júzege asyrylady, ol adamnyń, azamattyń, uiymdardyń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýdy, sondai-aq Konstitýtsiianyń, zańdardyń, ózge de normativtik quqyqtyq aktilerdiń, Qazaqstan Respýblikasy halyqaralyq sharttarynyń oryndalýyn maqsat etedi.
2. Sot biligi Konstitýtsiianyń, zańdardyń, ózge de normativ­tik quqyqtyq aktilerdiń, Qazaqstan Respýblikasy halyqaralyq sharttarynyń normalaryn qoldanýǵa baila­nys­ty týyndaityn barlyq ister men daýlarǵa qoldanylady.
3. Sot sheshiminiń, úkimi men ózge de qaýlysynyń Qazaqstan Respýblikasynyń búkil aýmaǵynda mindetti kúshi bar.

78-bap

1. Sýdia sot tóreligin iske asyrý kezinde táýelsiz bolady jáne Konstitýtsiia men zańǵa ǵana baǵynady.
2. Sot tóreligin iske asyrǵan kezde sottyń qyzmetine múldem aralasýǵa bolmaidy jáne bul zań boiynsha jaýap­ty­lyqqa alyp keledi. Sýdialar naqty ister boiynsha esep bermeidi.
3. Sýdia sot tóreligin iske asyrý kezinde myna qaǵidattardy basshylyqqa alýǵa tiis:

1) eshkimniń ózine zańda kózdelgen sottylyǵyn onyń kelisiminsiz ózgertýge bolmaidy;

2) sotta ár adamnyń óz sózin tyńdatýǵa quqyǵy bar;

3) aiyptalýshy óziniń kinásiz ekenin dáleldeýge mindetti emes;

4) adamnyń kináli ekenine qatysty kez kelgen kúmán aiyptalýshynyń paidasyna qarastyrylady;

5) zańsyz jolmen alynǵan dáleldemelerdiń zańdy kúshi joq. Eshkimdi óziniń jeke moiyndaýy negizinde ǵana sottaýǵa bolmaidy;

6) qylmystyq zańdy uqsastyǵyna qarai qoldanýǵa jol berilmeidi.

4. Konstitýtsiiada belgilengen sot tóreligi qaǵidattary Qazaqstan Respýblikasynyń barlyq sottary men
   sýdialary­na ortaq jáne biryńǵai.

79-bap

Sottardyń adam men azamattyń Konstitýtsiiada bekitilgen quqyqtary men bostandyqtaryna nuqsan keltiretin zańdardy jáne ózge de normativtik quqyqtyq aktilerdi qoldanýǵa quqyǵy joq.

Eger sot qoldanylýǵa tiis zań nemese ózge de normativtik quqyqtyq akt adamnyń jáne azamattyń Konstitýtsiiada bekitilgen quqyqtary men bostandyqtaryna nuqsan kel­tire­di dep tapsa, ol is júrgizýdi toqtata turýǵa jáne osy aktini konsti­týtsiialyq emes dep taný týraly usynýmen Konstitý­tsiia­lyq Sotqa júginýge mindetti.

80-bap

1. Sottar turaqty sýdialardan turady, olardyń táýelsiz­digi Konstitýtsiiamen jáne zańmen qorǵalady. Sýdianyń ókilettigi tek qana zańda belgilengen negizdermen toqtatylýy nemese toqtatyla turýy múmkin.
2. Sýdiany qylmys ornynda nemese aýyr jáne asa aýyr qylmys jasaǵanda ustaý jaǵdailaryn qospaǵanda, tiisinshe Joǵary Sot Keńesiniń qorytyndysyna negizdelgen Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń kelisiminsiz ne Quryltaidyń kelisiminsiz ony ustaýǵa, kúzetpen ustaýǵa, kúshtep ákelýge, sot tártibimen qoldanylatyn ákimshilik jazalaýǵa, qylmystyq jaýaptylyqqa tartýǵa bolmaidy.
3. Qazaqstan Respýblikasy sottarynyń sýdialaryna qoiylatyn talaptar konstitýtsiialyq zańda aiqyndalady.
4. Sýdianyń depýtat mandatyn qatar alyp júrýine, oqytýshylyq, ǵylymi, shyǵarmashylyq qyzmetten basqa aqy tólenetin laýazymdy atqarýyna, kásipkerlik qyzmetti júzege asyrýyna, kommertsiialyq uiymnyń basqarýshy organynyń nemese baiqaýshy keńesiniń quramyna kirýine bolmaidy.

81-bap

Sottardy qarjylandyrý, sýdialardy turǵyn úimen qamtamasyz etý respýblikalyq biýdjet qarajaty esebinen júrgiziledi jáne sot tóreligin tolyq ári táýelsiz júzege asyrý múmkindigin qamtamasyz etýge tiis.

82-bap

Joǵarǵy Sot – jergilikti jáne basqa da sottardyń qaraýyna jatatyn azamattyq, ákimshilik, qylmystyq jáne ózge de ister boiynsha joǵary sot organy, ol zańda kózdelgen jaǵdaida óziniń qaraýyna jatatyn sot isterin qaraidy jáne sot praktikasy máseleleri boiynsha túsindirý beredi.

83-bap

1. Joǵarǵy Sot Tóraǵasyn Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Joǵary Sot Keńesiniń usynymymen taǵaiyndai­dy jáne ol óz ókilettigi merzimi ishinde Joǵarǵy Sot sýdiasy da bolady. Joǵarǵy Sot Tóraǵasynyń ókilettik merzimi – alty jyl.

Konstitýtsiiaǵa sáikes bir adam bir retten artyq Joǵarǵy Sot Tóraǵasy bolyp taǵaiyndalmaidy.

Joǵarǵy Sot sýdialaryn Quryltai Joǵary Sot Keńesiniń usynymy negizinde Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń usynýymen sailaidy.

2. Jergilikti jáne basqa da sot sýdialaryn Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Joǵary Sot Keńesiniń usynymymen taǵaiyndaidy.
3. Sottarda konstitýtsiialyq zańǵa sáikes sot alqalary qurylýy múmkin.
4. Joǵary Sot Keńesiniń Tóraǵasyn Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti taǵaiyndaidy.
5. Joǵary Sot Keńesiniń mərtebesi, quramyn qalyptas­tyrý tərtibi jəne jumysyn uiymdastyrý zańda aiqyndalady.

84-bap

1. Prokýratýra memleket atynan Qazaqstan Respýblika­synyń aýmaǵynda zańdylyqtyń saqtalýyna joǵary qadaǵalaýdy zańda belgilengen shekte jáne nysanda júzege asyrady, sotta memleket múddesin bildiredi jáne memleket atynan qylmystyq qýdalaýdy júzege asyrady.
2. Qazaqstan Respýblikasynyń prokýratýrasy orta­lyqtan­dyrylǵan biryńǵai júieni quraidy, tómen turǵan prokýrorlar joǵary turǵan prokýrorlarǵa jáne Bas Prokýror­ǵa baǵynady. Ol óz ókilettigin basqa memlekettik organ­­­dar­dan, laýazymdy adamdardan táýelsiz júzege asyrady jáne Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidentine ǵana esep beredi.
3. Bas Prokýrordy Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti taǵaiyndaidy. Bas Prokýrordyń ókilettik merzimi – alty jyl.

Konstitýtsiiaǵa sáikes bir adam bir retten artyq Bas Prokýror bolyp taǵaiyndalmaidy.

4. Bas Prokýrordy qylmys ornynda nemese aýyr jáne asa aýyr qylmys jasaǵanda ustaý jaǵdailaryn qospaǵanda, ony óz ókilettigi merzimi ishinde Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń kelisiminsiz ustaýǵa, kúzetpen ustaýǵa, kúshtep ákelýge, sot tártibimen qoldanylatyn ákimshilik jazalaýǵa, qylmystyq jaýaptylyqqa tartýǵa bolmaidy.
5. Prokýratýranyń quzyreti, qyzmetiniń uiymdas­tyrylýy men tártibi konstitýtsiialyq zańda aiqyndalady.

85-bap

1. Qazaqstan Respýblikasyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýəkil adamnyń jáne azamattyń buzylǵan quqyq­tary men bostandyqtaryn qalpyna keltirýge jərdemdesedi, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn ilgeriletýge yqpal etedi.
2. Adam quqyqtary jónindegi ýəkildi Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti taǵaiyndaidy.
3. Adam quqyqtary jónindegi ýəkil óz ókilettigin júzege asyrý kezinde təýelsiz bolady jəne memlekettik organdar men laýazymdy adamdarǵa esep bermeidi.
4. Adam quqyqtary jónindegi ýəkildi qylmys ornynda nemese aýyr jáne asa aýyr qylmys jasaǵanda ustaý jaǵdai­laryn qospaǵanda, ony óz ókilettigi merzimi ishinde Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń kelisiminsiz ustaýǵa, kúzetpen ustaýǵa, kúshtep ákelýge, sot tártibimen qoldany­latyn ákim­­shi­­lik jazalaýǵa, qylmystyq jaýaptylyqqa tartýǵa bolmaidy.
5. Adam quqyqtary jónindegi ýəkildiń quqyqtyq jaǵdaiy men qyzmetin uiymdastyrý konstitýtsiialyq zańda aiqyndalady.

86-bap

1. Qazaqstan Respýblikasyndaǵy advokatýra adamnyń memleket kepildik bergen sot arqyly qorǵalý quqyǵyn jáne zań kómegin alý quqyǵyn iske asyrýǵa járdemdesedi. Zań kómegin advokattar men ózge tulǵalar zańǵa sáikes kórsetedi.
2. Advokat qyzmetin júzege asyrý tártibi, advokat quqyqtary, mindetteri men jaýaptylyǵy zańda aiqyndalady.

IX bólim

Jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý

87-bap

Jergilikti memlekettik basqarýdy tiisti aýmaqtaǵy ahýaldyń jai-kúiine jaýapty jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdar júzege asyrady.

88-bap

1. Jergilikti ókildi organdar – máslihattar tiisti ákimshilik-aýmaqtyq birlik halqynyń erik-múddesin bildiredi jáne jalpymemlekettik múddelerdi eskere otyryp, ony iske asyrýǵa qajetti sharalardy aiqyndaidy, olardyń júzege asyrylýyn baqylaidy.
2. Máslihattardy halyq jalpyǵa birdei, teń, tóte sailaý quqyǵy negizinde jasyryn daýys berý arqyly bes jyl merzimge sailaidy.
3. Qazaqstan Respýblikasynyń jiyrma jasqa tolǵan azamaty máslihat depýtaty bolyp sailana alady. Qazaqstan Respýblikasynyń azamaty bir ǵana máslihattyń depýtaty bola alady.
4. Máslihattardyń qaraýyna:

1) aýmaqty damytýdyń josparlaryn, ekonomikalyq jáne áleýmettik baǵdarlamalaryn, jergilikti biýdjetti jáne olardyń atqarylýy týraly esepterdi bekitý;

2) óz qaraýyna jatqyzylǵan jergilikti ákimshilik-aýmaqtyq qurylys máselelerin sheshý;

3) zańmen máslihat quzyretine jatqyzylǵan máseleler boiynsha jergilikti atqarýshy organ basshylarynyń esebin qaraý;

4) máslihattyń turaqty komissiialaryn jáne ózge de jumys organdaryn qurý, olardyń qyzmeti týraly esepti tyńdaý, máslihat jumysyn uiymdastyrýǵa bailanysty ózge de máselelerdi sheshý;

5) zańǵa sáikes Qazaqstan Respýblikasy azamattarynyń quqyqtary men zańdy múddelerin qamtamasyz etý jónindegi ózge de ókilettikterdi júzege asyrý jatady.   

5. Máslihattyń ókilettigin Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Premer-Ministrmen jáne Quryltai
   Tóraǵasy­men konsýltatsiiadan keiin merziminen buryn toqtatady, sondai-aq onyń ókilettigi máslihat ózin-ózi taratý týraly sheshim qabyldaǵan jaǵdaida merziminen buryn toqtatylady.
6. Máslihattardyń quzyreti, uiymdastyrylý jáne qyzmet tártibi, depýtattardyń quqyqtyq jaǵdaiy zańda belgilenedi.

89-bap

1. Jergilikti atqarýshy organdar Qazaqstan Respýblikasy atqarýshy organdarynyń birtutas júiesine kiredi, atqarýshy biliktiń jalpymemlekettik saiasatyn tiisti aýmaqty damytý múddesimen jáne qajettiligimen úilestire júrgizýdi qamtamasyz etedi.
2. Jergilikti atqarýshy organdardyń qaraýyna:

1) aýmaqty damytýdyń josparlaryn, ekonomikalyq jáne áleýmettik baǵdarlamalaryn, jergilikti biýdjetti ázirleý men olardyń atqarylýyn qamtamasyz etý;

2) kommýnaldyq menshikti basqarý;

3) jergilikti atqarýshy organ basshylaryn taǵaiyndaý jáne laýazymynan bosatý, jergilikti atqarýshy organdardyń jumysyn uiymdastyrýǵa bailanysty ózge de máselelerdi sheshý;

4) jergilikti atqarýshy organdarǵa zańmen júkteletin ózge de ókilettikterdi jergilikti memlekettik basqarý múddesinde júzege asyrý jatady.

3. Jergilikti atqarýshy organdy tiisti ákimshilik-aýmaqtyq birliktiń ákimi basqarady, ol Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti men Úkimetiniń ókili bolyp tabylady.
4. Astana, oblys, respýblikalyq mańyzy bar qala əkimderin Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti tiisinshe astana məslihaty, oblys aýmaǵyndaǵy məslihattar, respýblikalyq mańyzy bar qala məslihaty depýtattarynyń kelisimimen taǵaiyndaidy.

Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti keminde eki kandidatýrany usynady, olar daýysqa salynady. Daýys berýge qatysqan məslihat depýtattarynyń kópshilik daýysyn alǵan kandidat kelisim aldy dep sanalady.

Ózge əkimshilik-aýmaqtyq birlik əkimderi zańda aiqynda­latyn tərtippen taǵaiyndalady nemese sailanady, sondai-aq laýazymynan bosatylady. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti óz uiǵarýymen astana, oblys, respýblikalyq mańyzy bar qala əkimderin laýazymynan bosatýǵa quqyly.

5. Máslihat depýtattarynyń jalpy sanynyń keminde besten biriniń bastamasymen ákimge senimsizdik votýmyn bildirý máselesi qoiylýy múmkin. Bul jaǵdaida məslihat óz depýtattarynyń jalpy sanynyń kópshilik daýysymen əkimge senimsizdik bildirýge jəne ony laýazymynan bosatý máselesin tiisinshe astana, oblys, respýblikalyq mańyzy bar qala əkimderine qatysty – Qazaqstan Respýblikasy

Prezidentiniń aldyna ne ózge de əkimshilik-aýmaqtyq birlik əkimderine qatysty – joǵary turǵan əkimniń aldyna qoiýǵa quqyly. Astana, oblys, respýblikalyq mańyzy bar qala ákimderiniń ókilettigi jańadan sailanǵan Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti óz qyzmetine kirisken kezde toqtatylady.

6. Jergilikti atqarýshy organdardyń quzyreti, uiymdas­tyrylý jáne qyzmet tártibi zańda belgilenedi.

90-bap

1. Máslihattar óz quzyretindegi máseleler boiynsha – sheshim, al ákimder sheshim men ókim qabyldaidy, bular tiisti ákimshilik-aýmaqtyq birlik aýmaǵynda oryndalýǵa mindetti.

2. Jergilikti biýdjet kirisin qysqartýdy nemese jergilikti biýdjet shyǵysyn ulǵaitýdy kózdeitin máslihat sheshiminiń jobalary ákimniń oń qorytyndysy bolǵan kezde ǵana qaraýǵa engizilýi múmkin.
3. Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasy men zańnamasyna sáikes kelmeitin máslihat sheshiminiń kúshi sot tártibimen joiylýy múmkin.
4. Ákimderdiń sheshimderi men ókimderiniń kúshin tiisinshe Qazaqstan Respýblikasynyń Úkimeti ne joǵary turǵan ákim joia alady, olardyń kúshi sot tártibimen de joiylýy múmkin.

91-bap

1. Qazaqstan Respýblikasynda jergilikti mańyzy bar máselelerdi turǵyn halyqtyń ózi sheshýin qamtamasyz etetin jergilikti ózin-ózi basqarý tanylady.
2. Jergilikti ózin-ózi basqarýdy halyq tikelei júzege asyrady, sondai-aq ol máslihattar arqyly jáne turǵyn sany shaǵyn aýmaqtardy qamtityn jergilikti qoǵamdastyqtarda ózge de jergilikti ózin-ózi basqarý organdary arqyly júzege asyrylady.

Jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryna zańǵa sáikes memlekettik fýnktsiialar berilýi múmkin.

3. Qazaqstanda jergilikti ózin-ózi basqarýdy uiymdastyrý jáne onyń qyzmeti zańmen retteledi.
4. Jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynyń derbestigine zańda belgilengen ókilettigi sheginde kepildik beriledi.

X bólim

Konstitýtsiiaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý

92-bap

1. Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasyna ózgerister men tolyqtyrýlar Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti óz bastamasy boiynsha, Quryltaidyń, Úkimettiń, Qazaqstan Halyq Keńesiniń bastamasy boiynsha qabyldaǵan sheshimmen ótkiziletin jalpyhalyqtyq referendýmda engiziledi.
2. Jalpyhalyqtyq referendýmǵa qatysýǵa quqyǵy bar Qazaqstan Respýblikasy azamattarynyń jartysynan astamy daýys berýge qatyssa, jalpyhalyqtyq referendým ótkizildi dep sanalady.
3. Oblystardyń, respýblikalyq mańyzy bar qalalardyń jáne astananyń keminde úshten ekisinde daýys berýge qatysqan Qazaqstan Respýblikasy azamattarynyń jartysynan astamy jalpyhalyqtyq referendýmǵa shyǵarylǵan Konstitýtsiiaǵa ózgerister men tolyqtyrýlardy jaqtap daýys berse, olar qabyldandy dep sanalady.

93-bap

Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasyna ózgerister men tolyqtyrýlardyń Konstitýtsiianyń 2-baby 7-tarmaǵynyń jáne 43-baby 5-tarmaǵynyń talaptaryna sáikestigi týraly Konstitýtsiialyq Sot qorytyndysy bolǵan jaǵdaida olar jalpyhalyqtyq referendýmǵa shyǵarylady.

XI bólim

Qorytyndy jáne ótpeli erejeler

94-bap

1. Respýblikalyq referendýmda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasy 2026 jylǵy 1 shildeden bastap kúshine enedi, buǵan deiin qabyldanǵan Qazaqstan Respýblikasy Konstitýtsiiasynyń qoldanysy sol mezgilden bastap toqtatylady.
2. Respýblikalyq referendýmda Konstitýtsiia qabyldan­ǵan kún memlekettik mereke – Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasy kúni dep jariialanady.

95-bap

1. 1995 jylǵy 30 tamyzdaǵy Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasyna sáikes qalyptastyrylǵan Qazaqstan Respýblikasynyń Parlamenti óz ókilettigin 2026 jylǵy 1 shildeden bastap toqtatady.

Konstitýtsiia kúshine engen kúnnen bastap bir ai ishinde Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Quryltai sailaýyn jariialaýǵa tiis jáne ol eki ai ishinde ótkizilýge tiis.

2. Birinshi shaqyrylǵan Quryltaidyń birinshi sessiiasy ashylǵan kúnnen bastap eki ai ishinde Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Quryltaidyń kelisimimen Vitse-Prezidentti taǵaiyndaýǵa tiis.
3. Konstitýtsiialyq Sot Tóraǵasy men sýdialary birinshi shaqyrylǵan Quryltaidyń birinshi sessiiasy ashylǵan kúnnen bastap eki ai ishinde taǵaiyndalýǵa tiis.

1995 jylǵy 30 tamyzdaǵy Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasyna sáikes taǵaiyndalǵan Konstitýtsiialyq Sot Tóraǵasy men sýdialary Konstitýtsiialyq Sottyń jańa quramy qalyptastyrylǵanǵa deiin óz ókilettigin saqtaidy.

4. Ortalyq sailaý komissiiasynyń, Joǵary aýditorlyq palatanyń tóraǵalary men músheleri birinshi shaqyrylǵan Quryltaidyń birinshi sessiiasy ashylǵan kúnnen bastap eki ai ishinde taǵaiyndalýǵa tiis.

1995 jylǵy 30 tamyzdaǵy Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasyna sáikes taǵaiyndalǵan Ortalyq sailaý komissiiasynyń, Joǵary aýditorlyq palatanyń tóraǵalary men músheleri Ortalyq sailaý komissiiasynyń jáne Joǵary aýditorlyq palatanyń jańa quramy qalyptastyrylǵanǵa deiin óz ókilettigin saqtaidy.

5. Joǵarǵy Sot Tóraǵasy, Ulttyq Bank Tóraǵasy, Bas Prokýror, Ulttyq qaýipsizdik komitetiniń Tóraǵasy, Joǵary Sot Keńesiniń Tóraǵasy, Adam quqyqtary jónindegi ýákil Konstitýtsiia kúshine engen kúnnen bastap eki ai ishinde taǵaiyndalýǵa tiis.
6. 1995 jylǵy 30 tamyzdaǵy Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasyna sáikes sailanǵan (taǵaiyndalǵan) Joǵarǵy Sottyń, jergilikti jáne basqa da sottyń sýdialary, máslihat depýtattary, ózge de laýazymdy adamdar óz ókilettikterin Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasy men zańdarynda kózdelgen negizder boiynsha ókilettigi toqtatylǵanǵa deiin saqtaidy. 

96-bap

1. Konstitýtsiia kúshine engen kúni qoldanysta bolatyn Qazaqstan Respýblikasynyń zańdary men ózge de normativtik quqyqtyq aktileri Konstitýtsiiaǵa qaishy kelmeitin bóliginde qoldanylady.
2. Úkimet, ortalyq jáne jergilikti memlekettik organdar normativtik quqyqtyq aktilerdi Konstitýtsiiaǵa sáikes keltirý jóninde qajetti sharalar qabyldaidy.
3. Konstitýtsiia kúshine engen kúni qoldanysta bolatyn Qazaqstan Respýblikasynyń zańnamasyna sáikes qabyldanǵan Konstitýtsiialyq Keńestiń jáne Konstitýtsiialyq Sottyń normativtik qaýlylary Konstitýtsiiaǵa qaishy kelmeitin bóliginde zańdy kúshin saqtaidy.