Jaqynda ózim syilaityn jazýshy, qazaqtyń qabyrǵaly qalamgeri (aty-jónin aitsam, ol kisini osylai dep ataǵanymdy barlyqtaryńyz qosylatyndaryńyzǵa senimdimin) sanalatyn bir aǵamyzdy qala syrtyndaǵy úiine jetkizip saldym.
Qazaq ádebeietine, qazaq tiline, qala berdi Táýelsizdigimizge bir kisidei eńbek sińirgen aptal azamattyń shildeniń shilińgir ystyǵynda taksi ustap, ábigerge túskenin qalamadym. Ult múddesi jolynda jan aiamai eńbektengen abzal aǵamyzǵa azdap bolsa da paidam tiip jatsa, nesi aiyp?
Jol boiy aǵamyz qazaq tiliniń taǵdyry, qazirgi almaǵaiyp zamanda memlekettigimizdi saqtap qalýdyń mańyzdylyǵy jaiyndaǵy oilarymen bólisti.
Arasynda suraq qoiyp, kóbinde tyńdaýmen boldym. Mundai kisiniń... aqtaryla aitqan áńgimesi maǵan maidai jaqqanyn jasyryp qaiteiin.
Osylaisha aǵamyzdyń áserli áńgimesin tyńdap, qala syrtyndaǵy úige qalai jetkenimizdi bilmei de qaldyq.
Jol boiy «ońǵa, solǵa» dep aǵamyz jol kórsetip, eki qabatty kotedjdiń (aǵamyzdyń bedeline saiy úii de jaqsy eken) aldyna mańdai tire toqtadyq.
Aǵamyz maǵan rahmetin jaýdyryp kólikten túsip jatqanda janymyzǵa esik pen tórdei qara djip ekpindep kelip toqtap, qap-qara áinek tómen túsip, ar jaǵynan qalanyń tikbaqai ádepki kóp qyzdarynyń sulbasy kórindi.
Bul aǵamyzdyń qyzy-tuǵyn. Ol kólikten túspesten ákesine, iaǵni, ziialy aǵamyzǵa orys tilinde dáý temir qaqpany ashyp jiberýge «ótinish» jasaǵanyn estidim. Aǵamyz aýyr denesine qaramai jas balasha qalbalaqtap, temir qaqpany ashyp, aiǵyrdai qara djip mingin qyzyn úiine kirgizip, artynsha qaqpasyn japqanyn óz kózimmen kórdim.
Ákesi djippen kelgen súiikti qyzyn qaqpany ashyp, úiine kirzizip alǵanda ne tur dep oilaýyńyz múmkin. Iá, kópshiligimiz úshin bul oǵash qylyq bolyp kórinbeýi múmkin. Al kóz aldyńyzǵa basqalai elestetip kórińizshi, besikten beli shyqpaǵan, bozókpe qyzǵa qazaq tiliniń qamqorshysy, memleketimizdiń qorǵany, ádebietimizdiń aqsaqaly eńpeńdep esik ashyp jatsa, bul oǵash qylyq bolyp kórinbei me? Sóz joq, munyń oǵash qylyq ekenin birden ańǵarasyz.
Bul – qazaq ziialylarynyń bala tárbiesinde jibergen basty kemshiligi. Iá, bárimiz ózegimizdiń jaryp shyqqan balamyzdy jaqsy kóremiz. Biraq jaqsy kórýdiń shegi bolýy kerek qoi.
Bala áke-shesheni qurmetteýi tiis. Bizdiń eldegi ziialy da, qarapaiym halyq ta osy bir qaǵidany aiyrylyp qalǵany jasyryn emes. Qazirgi tańda ózin ziialy sanaityn azamattardyń is-áreketi men ustanymyna (ol qazaq tiline qatysty oi-pikiri men ulttyq múddege qatysty oi-paiymy bolýy múmkin) balalary qurmetpen qaramaidy.
Eger olar ult ziialysy dárejesine kóterilgen ata-anasynyń is-áreketin qurmettese, balalary áke-shesheleri sekildi qazaq tilinde sóilegen bolar edi. Ókinishke orai, kóptegen ziialy qaýym ókilderiniń balalary ákeleriniń eńbegine, is-áreketiniń mánin túsinbeidi. Árine, buǵan bala emes, bizdiń ziialy aǵalarymyzdyń ózderi kináli.
Úidegi balasyna óziniń ustanymyn, is-áreketin úlgi ete almaǵan ziialylar on jerde kóńilge qonymdy oi aitsa da, aitqan sóziniń dýasy bolmasy anyq.
Sondyqtan ziialy da, qarapaiym halyq ta balasyn shamadan tys artyq jaqsy kórý jaqsylyqqa aparmaitynyn túsinetin kez jetti. Kez kelgen bala ata-anadan tómen turýy kerek, Ásirese ziialy qaýym ókilderi, saiasatkerler, kásipkerler balalarynyń aldynda quraq ushpaýy kerek. Biz balamyzdy jaqsy kórgen saiyn olardyń minez-qulqyn buzyp jatqanymyzdy baiqamaimyz. Bar jaqsymyz balamyzǵa bolsyn dep olardy menmenshil, egoistke ainaldyrdyq.
Qazir qai ziial degen azamatty alyp qarańyzshy, balasynyń oiy, paiymy, túsinigi áke-sheshesiniń ulttyq murattarmen shendesken oi-paiymymen múlde sáikespeidi. Ziialy qaýymnyń kópshiliginiń balasy biz «ziialy, ultymyzdyń joqtaýshysy» dep tóbemizge kóteretin ata-analaryn zaman kóshinen qalyp qoiǵandardyń sanatyna jatqyzyp qoiǵany jasyryn emes.
Al olar ózderi minip júrgen qymbat kólik pen turyp jatqan záýlim úiler ózinen-ózi qandai eńbekpen kelgenin bilmeidi. Mine, bul balany shamadan tys jaqsy kórýdiń kesirinen týyndaǵan kesapat. Sondyqtan jastar aldaǵy ýaqytta aldyndaǵy aǵalarynyń qateligin qaitalamai, ózderiniń arman-muraty men oi-paimyna balalarynyń qurmetpen qaraýyna tárbileý kerek. Sol kezde ultty múddemiz túgendelip, qazaq tili tuǵyryna qonatyny sózsiz.
Nurlan Jumahan
