Buǵan ózgeni emes, búgingi qazaqstandyq aqparat salasyn mysalǵa alýǵa bolady. Internet engeli beri jyl ótken saiyn bizdiń ulttyń boiynan buryn onsha tanys emes «jat qylyq» kúnnen kúnge órship, súzgisiz qabyldaý men tanymsyz, toqtaýsyz urandaý ǵadeti paida boldy. Osydan onshaqty jyl buryn aqparat áleminde saliqalyq, salqynqandylyq, saraptamaǵa júginý tán bolsa, búgin tek reiting qýalaý, sensatsiia jasaý, eldi tańǵaldyrý, arsyzdyqpen bolsa da at shyǵarý etek aldy. Aqparat tasqynynyń tolassyzdyǵy sondai, birinen soń biri sana esigin dúrs-dúrs urady... Bul tasqyndy bógeý bekershilik, onyń paidalysy men ziiandysyn iriktei, suryptai alatyn ulttyq súzgi otandyq aqparat quraldary bolýy kerek-tin. Ókinishtisi, qazaq saittary ondai qaýqarǵa ie emes.
Munyń birneshe, tipti ondaǵan sebebi bolýy múmkin. Qarjynyń joqtyǵy, jańa medialyq resýrstardy biletin kadrdyń tapshylyǵy (qazir olardyń sany artyp kele jatqany kóz qýantady), memlekettik múdde men ulttyq ideologiianyń toqailasar tusynyń belgisizdigi, qazaq tiliniń (memlekettik tildiń) bilikke ótimsizdigi, kásibi jýrnalisterden góri ózin tanytýǵa qumar bir top (bálkim, myńdaǵan) dańǵazasy basym jazarmandardyń «juldyzǵa ainalýy», jýrnalistikany iaki bloger bolýdy sýretke túsý men «anda júrmin, mynda júrmin» habarlasy dep qana túsinetin «áýesqoilardyń» moldyǵy, ǵalamtordy tutynýshylardyń «bárine ańtaryla bas shulǵityn» balańdyǵy (nadandyǵy deýge aýyz barmaidy) jáne qazaqtildi (arnaiy aityp otyrmyz) sait basshylary men jetekshileriniń kópsandysynyń toǵysharlyǵy men izdenýdi emes, kóshirýdi qup kóretindigi, orystildi saittardy basyp ozam degen esek dámemen olardy ainytpai qaitalap, keide olar barmaityn arsyz ataqqa umtylatyndyǵy sebep bolyp otyr.
Jáne osy maǵynasyz hám betiniń kiri besbattam aqparatty elden buryn qaǵyp túsirýdi oilap, monitorǵa tesilýmen kún ótkizip júr. Analar bizdegi saittardyń yryń-jyryńy men qoqys toly arhivterin endi nemen ústemeleimiz dep, kelesi «sensatsiiasyn» ázirleýge umtylady. Kóp ótpei «qaqyryq pen túkirikke» toly kelesi aqparatyn ile qoiady da, muny qaisylaryń jerge túsirmei jutar ekensińder degendei, ańdyp, «noqal qazaqtardyń» talasqa toly jankeshtiligin syrttai baqylap otyrmaq.
«Qaqyryq pen túkirik»
Menińshe, bárin qaitalap, malta ezýdiń qajeti shamaly, eń basty kiltipan qaptaǵan qazaqtildi saittardyń bir-birinen ainymaityn, baǵyt-baǵdarsyz, mazmunsyz, jyltyraqqa qumar, «óldi, atty, shapty, asyldy, zorlady» degen etistikterdiń ainalasynan ǵana ózderin izdeitin biliksizdiginen týyndaidy.
Áitpese, osynshalyqty jýyndy-shaiyndyny usyný arqyly reiting jinar bolsa, búginderi bizdiń saittardyń basym bóligi «zeronyń» tórinde maldas quryp otyrar edi. Oǵan áli jete alǵan joq. Jete almaidy da. Biriniń ókshesin biri basyp, men senen ozdym dep máz bolysqanymen, orystildi aqparattardyń shańyna da ilese almai keledi. Sebebi, orystildi saittar bul taqyryptardy bizdiń álgi arzan ataqqa qumar saitsymaqtar myń jerden tyrashtansa da, elden buryn halyqqa usynyp, al endi sender shýlańdar dep qarap otyrady. Bizdiń ózderin aqylman, oqyrmandy tobyr dep oilaityn ondaǵan sait endi japa-tarmaǵai olardan ilip alyp, jyrtys jyrtqandai máz bolysýmen áýre. Jáne osy maǵynasyz hám betiniń kiri besbattam aqparatty elden buryn qaǵyp túsirýdi oilap, monitorǵa tesilýmen kún ótkizip júr. Analar bizdegi saittardyń yryń-jyryńy men qoqys toly arhivterin endi nemen ústemeleimiz dep, kelesi «sensatsiiasyn» ázirleýge umtylady. Kóp ótpei «qaqyryq pen túkirikke» toly kelesi aqparatyn ile qoiady da, muny qaisylaryń jerge túsirmei jutar ekensińder degendei, ańdyp, «noqal qazaqtardyń» talasqa toly jankeshtiligin syrttai baqylap otyrmaq. Olarǵa keregi sol – ózderiniń «qaqyryǵyn» usynyp, onsyz da bedeli az qazaq internet áleminiń usqynsyz, mánsiz dúnie ekendigin aiparadai áshkereleý.
Basqany aitpalyq, eger qazaq saittary kóshirgish bolsa, jibi túzý, búgingi qoǵamnyń jandy jarasyn anyqtaýǵa umtylatyn, oily da tushymdy dúnieler orystildi saittarda órip júr. Aǵylshyn tilin biler aýdarmashylar tabar bolsa, tipten kóp. Bizdiń saittarymyz olardy kórýge, oqýǵa qyzyqpaidy. Ondaǵy maqsattary – olardyń paidaly, áserliligin sezbeýinde emes, «oqyrman qajetsinbeidi» degen jalań senim jáne «reitingke paidasy timeidi» degen ishki menmen piǵyl. Eger osy shyn máninde qoǵamdy alapeske ainaldyrar aqparattarǵa jumsaǵan kúshin sana súzgisinen ótkizip, paidaly, maǵynaly, oi salarlyq maqalalar men ózekti aqparattarǵa jumsaǵan bolsa, onda bizdiń oqyrmandar da «adamdyq keiipte» tildesip, óziniń tili men diliniń, tarihy men rýhynyń ózgelerden kem emestigin ańdar edi jáne turaqty kontenti paida bolar edi. Qazir «arzan kúlki» men kórseń qusqyń keletin jalańash videolardy kún-tún demei usynyp otyrǵan saittardyń turaqty kontenti bar dep aita alasyz ba?! Joq. Óitkeni, olar usynǵan «súbeli» dúnieni kez kelgen áleýmettik jeli qoldanýshysy erinbei-aq taýyp alady. Búgin senen keziktirse, erteń sen sekildi taǵy bireýden kóredi. Tek erinbei usyna bergendikten, biraz ýaqyt oqyrman jinap, eki etegiń deldeńder-aý, biraq olar turaqty oqyrmanyń bolmaq emes. Kúni erteń eseier, jalyǵar. Tek sen jalyqpaisyń. Ózińniń kelesi «býyn» oqyrmanyń úshin aryptalasyp, eki borbaiyńnan sý aqqansha óńmeńdeýmen kún ótkizesiń...
Joǵaryda aittyq, bizdiń halyq «óziniń túk bilmeitini» úshin qorynyp, «bárine ańtaryla qarap», sonyń esesin qaitarý úshin jantalasýda ekendigin. Osy qýatyn ońdy baǵytqa burar aqparat bolmaǵandyqtan, olar tobyrlyqtyń tuńǵiyǵyna qarap, melshiip tur...
Buryn biz telearnalardy, olardyń juldyzqumar, sensatsiia izdegish miskin halderine alańdaýshy ek, osy kezde olar bizdiń internettik basylymdardyń shańyna da ilese almai qaldy. Olar (telearnalar) búgingi saittarǵa qaraǵanda áldeqaida qaýqarsyz eken... Uzaqty kún áleýmettik jelilerde otyratyn milliondaǵan kórermendi (oqyrmandy) qan-jyn aralas las aqparatpen meldektetip, olardyń tutas bolmysyn lailap otyryp, bizdiń saittaǵy áriptesterimiz «bul eldiń bolashaǵy bulyńǵyr, biz kúresip-aq jatyrmyz» dep «keleli áńgime» aityp otyrǵanyn kórgende jáne sol sózderine ózderi esh kúmánsiz senetinderin baiqaǵanda, sizge ótirik, maǵan shyn, janyń muzdaidy. El úshin, otan úshin, ult úshin emes, aqsha úshin, ataq úshin, reiting úshin «kún otyrmai, tún uiyqtamai» eńbek etetinderin bir ýaq moiyndasa, imanynan ainalmaisyń ba?!
Bir nárseni ashyp aitý paryz: adam óltirgen, qyz zorlaǵan, bireýdiń aryn taptaǵan, jan túrshigerlik haiýandyqqa barǵan azǵyn paqyr qandai qylmysker bolsa, jazbaq túgil aitýǵa tiliń kúrmeler, kórýge júziń shydamas jamanattyń bárin álemge jar salyp júrgen saittar da sol qylmystyń sebepkerleri... Ar men ujdan aldynda, ult bolashaǵy aldynda olardy aqtaýǵa, jaqtaýǵa dátimiz jetpeidi...
Gazetterdiń hali
Qazir álgi ataqshyldar kisimsinip, jaqtyrmai qaraityn qazaq basylymdary, gazetter men jýrnaldardyń basym bóligi ylǵap, ekshep, barynsha, shamalarynyń jetkeninshe paidaly dúnie usynýǵa umtylady. Eger sol materialdar bolmasa, onda búgingi qazaq interneti tek «qara noqattarmen» bezendirilgen eń músápir keiipke ener edi. Ókinerligi, dástúrli basylymdardyń dármensizdigi, oǵan memlekettik jáne oqyrmandyq kózqarastyń sýyqtyǵy olar jazǵan dúnielerdiń tasada qalýyna sebepker bolyp tur. «Qazaq ádebieti», «Jas alash», «Egemen Qazaqstan», «Aiqyn», «Ana tili», «Jas órken» ujymy, «Túrkistan» bastaǵan iri mektep bolarlyq basylymdar men oblystan shyǵatyn tarihy bar gazetterdiń tańdaýly maqalalary men saraptamalarynyń búgingi «juldyzdy» saittardyń kez kelgen qoqyr-qoqsyǵynan óligi artyq. Sharasyzdan kei kezderi olar da «sensatsiia» jasap kórmek bolady, olary myna shý-shý etken jelókpelengen ortaǵa «ótpei» qalady da, amalsyz burynǵy aiańyna basady. Bul basylymdarmen balama bolarlyq táýelsiz basylymdarǵa memleket qolushyn berer bolsa, kásibi jýrnalister shoǵyry áli-aq ýlanǵan oqyrmandardyń biraz bóliginiń betin beri qaratar edi. Dástúrli basylym men jańa media resýrsynyń orta tusyn dál taba biletin modernizatsiia qajet-aq. Ony oilaityn bilik qaidan bolsyn! Olarǵa da oqyrmandardyń «gólaitshyl» shýyldaqtyǵy kerek...
Eger erinbei zertteseńiz, «jýyndymen» kún kórip otyrǵan saittardyń kóbinde kásibi deńgeii joǵary jýrnalister joqtyń qasy. Barynyń ózi «joly bolmaǵandar» men talǵamy taiyz jazarmandar. Sondyqtan da bolar, basqasyn aitpai, tek jalań aqparattardyń taqyryptary men ańdatpasyn aqtaryńyzshy, tolyp júrgen qatelikterge kezigesiz. Qazaq tilin qorlaýdyń mundai soraqylyǵy budan buryn bolmaǵan da shyǵar. Sóite turyp, bizdiń álgi shýyldaq saittaǵy «jýrnalisterimiz» haline qaramai, kásibi jýrnalister men salmaqty basylymdardy keleke ete: «Ana gazettegiler ne istep júr osy?» dep mysqyldaýdan bir sát arlanbaidy.
Optimistik kózqaras bar ma?
Biz barlyq saitty bir shybyqpen aidaýdan aýlaqpyz. Mádeni-ádebi, rýhani salalarǵa beiimdelgen, imani álemge shaqyratyn birshama talǵampaz saittar bar. Saiasi saraptamasy táp-táýir birer internet basylymdar kezigedi. Tym az. Qazaq saittarynyń kóshbasshysy «Abai.kz» portalynyń ózi ai sanap kóbeie túsken qalyń shýyldaqtyń ortasynda qalyp barady... Baǵyty, baǵdary ońdy saittardyń únin myna «alamanshyl» top estirter emes, oily qaýym sanasqanymen, keýdelep bolmaityn, óziniń bilimsizdigin aiǵaiymen búrkemelegisi keletin saittardyń tizgin ustarlary eń negizgi kontent bolýǵa tiis jastardy ózderiniń «qoralaryna» kirgizip alǵan, olardy bir mezet bos qaldyrýǵa, oilandyrýǵa mursat bermeidi jáne sonysyn «ult aldyndaǵy qyzmet» dep uǵady.
Budan shyǵýdyń bir-aq joly bar: qazirgi qazaqtildi mediaresýrstarǵa shytjańa modernizatsiia kerek. Buǵan eń aldymen bilik, sosyn aqparat quraldarynyń basshylary múddeli bolǵanda ǵana, kóshtiń beti keri qaitady. Jańa jol, jańa josyn izdeidi. Al onsyz ulttyq tanymymyzdy kúlge ainaldyryp, odan shyqqan qara jalynǵa dirdektegen beibaq súlderimizdi jylytýymyz múmkin. Optimistik kózqaras usynar jan bolsa, marhabat!
T. TAŃJARYQ
