بۇعان ٶزگەنٸ ەمەس, بٷگٸنگٸ قازاقستاندىق اقپارات سالاسىن مىسالعا الۋعا بولادى. ينتەرنەت ەنگەلٸ بەرٸ جىل ٶتكەن سايىن بٸزدٸڭ ۇلتتىڭ بويىنان بۇرىن ونشا تانىس ەمەس «جات قىلىق» كٷننەن كٷنگە ٶرشٸپ, سٷزگٸسٸز قابىلداۋ مەن تانىمسىز, توقتاۋسىز ۇرانداۋ عادەتٸ پايدا بولدى. وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن اقپارات ەلەمٸندە ساليقالىق, سالقىنقاندىلىق, ساراپتاماعا جٷگٸنۋ تەن بولسا, بٷگٸن تەك رەيتينگ قۋالاۋ, سەنساتسييا جاساۋ, ەلدٸ تاڭعالدىرۋ, ارسىزدىقپەن بولسا دا ات شىعارۋ ەتەك الدى. اقپارات تاسقىنىنىڭ تولاسسىزدىعى سونداي, بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ سانا ەسٸگٸن دٷرس-دٷرس ۇرادى... بۇل تاسقىندى بٶگەۋ بەكەرشٸلٸك, ونىڭ پايدالىسى مەن زيياندىسىن ٸرٸكتەي, سۇرىپتاي الاتىن ۇلتتىق سٷزگٸ وتاندىق اقپارات قۇرالدارى بولۋى كەرەك-تٸن. ٶكٸنٸشتٸسٸ, قازاق سايتتارى ونداي قاۋقارعا يە ەمەس.
مۇنىڭ بٸرنەشە, تٸپتٸ ونداعان سەبەبٸ بولۋى مٷمكٸن. قارجىنىڭ جوقتىعى, جاڭا مەديالىق رەسۋرستاردى بٸلەتٸن كادردىڭ تاپشىلىعى (قازٸر ولاردىڭ سانى ارتىپ كەلە جاتقانى كٶز قۋانتادى), مەملەكەتتٸك مٷددە مەن ۇلتتىق يدەولوگييانىڭ توقايلاسار تۇسىنىڭ بەلگٸسٸزدٸگٸ, قازاق تٸلٸنٸڭ (مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ) بيلٸككە ٶتٸمسٸزدٸگٸ, كەسٸبي جۋرناليستەردەن گٶرٸ ٶزٸن تانىتۋعا قۇمار بٸر توپ (بەلكٸم, مىڭداعان) داڭعازاسى باسىم جازارمانداردىڭ «جۇلدىزعا اينالۋى», جۋرناليستيكانى ياكي بلوگەر بولۋدى سۋرەتكە تٷسۋ مەن «اندا جٷرمٸن, مىندا جٷرمٸن» حابارلاسى دەپ قانا تٷسٸنەتٸن «ەۋەسقويلاردىڭ» مولدىعى, عالامتوردى تۇتىنۋشىلاردىڭ «بەرٸنە اڭتارىلا باس شۇلعيتىن» بالاڭدىعى (ناداندىعى دەۋگە اۋىز بارمايدى) جەنە قازاقتٸلدٸ (ارنايى ايتىپ وتىرمىز) سايت باسشىلارى مەن جەتەكشٸلەرٸنٸڭ كٶپساندىسىنىڭ توعىشارلىعى مەن ٸزدەنۋدٸ ەمەس, كٶشٸرۋدٸ قۇپ كٶرەتٸندٸگٸ, ورىستٸلدٸ سايتتاردى باسىپ وزام دەگەن ەسەك دەمەمەن ولاردى اينىتپاي قايتالاپ, كەيدە ولار بارمايتىن ارسىز اتاققا ۇمتىلاتىندىعى سەبەپ بولىپ وتىر.
جەنە وسى ماعىناسىز ھەم بەتٸنٸڭ كٸرٸ بەسباتتام اقپاراتتى ەلدەن بۇرىن قاعىپ تٷسٸرۋدٸ ويلاپ, مونيتورعا تەسٸلۋمەن كٷن ٶتكٸزٸپ جٷر. انالار بٸزدەگٸ سايتتاردىڭ ىرىڭ-جىرىڭى مەن قوقىس تولى ارحيۆتەرٸن ەندٸ نەمەن ٷستەمەلەيمٸز دەپ, كەلەسٸ «سەنساتسيياسىن» ەزٸرلەۋگە ۇمتىلادى. كٶپ ٶتپەي «قاقىرىق پەن تٷكٸرٸككە» تولى كەلەسٸ اقپاراتىن ٸلە قويادى دا, مۇنى قايسىلارىڭ جەرگە تٷسٸرمەي جۇتار ەكەنسٸڭدەر دەگەندەي, اڭدىپ, «نوقال قازاقتاردىڭ» تالاسقا تولى جانكەشتٸلٸگٸن سىرتتاي باقىلاپ وتىرماق.
«قاقىرىق پەن تٷكٸرٸك»
مەنٸڭشە, بەرٸن قايتالاپ, مالتا ەزۋدٸڭ قاجەتٸ شامالى, ەڭ باستى كٸلتيپان قاپتاعان قازاقتٸلدٸ سايتتاردىڭ بٸر-بٸرٸنەن اينىمايتىن, باعىت-باعدارسىز, مازمۇنسىز, جىلتىراققا قۇمار, «ٶلدٸ, اتتى, شاپتى, اسىلدى, زورلادى» دەگەن ەتٸستٸكتەردٸڭ اينالاسىنان عانا ٶزدەرٸن ٸزدەيتٸن بٸلٸكسٸزدٸگٸنەن تۋىندايدى.
ەيتپەسە, وسىنشالىقتى جۋىندى-شايىندىنى ۇسىنۋ ارقىلى رەيتينگ جينار بولسا, بٷگٸندەرٸ بٸزدٸڭ سايتتاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ «زەرونىڭ» تٶرٸندە مالداس قۇرىپ وتىرار ەدٸ. وعان ەلٸ جەتە العان جوق. جەتە المايدى دا. بٸرٸنٸڭ ٶكشەسٸن بٸرٸ باسىپ, مەن سەنەن وزدىم دەپ مەز بولىسقانىمەن, ورىستٸلدٸ اقپاراتتاردىڭ شاڭىنا دا ٸلەسە الماي كەلەدٸ. سەبەبٸ, ورىستٸلدٸ سايتتار بۇل تاقىرىپتاردى بٸزدٸڭ ەلگٸ ارزان اتاققا قۇمار سايتسىماقتار مىڭ جەردەن تىراشتانسا دا, ەلدەن بۇرىن حالىققا ۇسىنىپ, ال ەندٸ سەندەر شۋلاڭدار دەپ قاراپ وتىرادى. بٸزدٸڭ ٶزدەرٸن اقىلمان, وقىرماندى توبىر دەپ ويلايتىن ونداعان سايت ەندٸ جاپا-تارماعاي ولاردان ٸلٸپ الىپ, جىرتىس جىرتقانداي مەز بولىسۋمەن ەۋرە. جەنە وسى ماعىناسىز ھەم بەتٸنٸڭ كٸرٸ بەسباتتام اقپاراتتى ەلدەن بۇرىن قاعىپ تٷسٸرۋدٸ ويلاپ, مونيتورعا تەسٸلۋمەن كٷن ٶتكٸزٸپ جٷر. انالار بٸزدەگٸ سايتتاردىڭ ىرىڭ-جىرىڭى مەن قوقىس تولى ارحيۆتەرٸن ەندٸ نەمەن ٷستەمەلەيمٸز دەپ, كەلەسٸ «سەنساتسيياسىن» ەزٸرلەۋگە ۇمتىلادى. كٶپ ٶتپەي «قاقىرىق پەن تٷكٸرٸككە» تولى كەلەسٸ اقپاراتىن ٸلە قويادى دا, مۇنى قايسىلارىڭ جەرگە تٷسٸرمەي جۇتار ەكەنسٸڭدەر دەگەندەي, اڭدىپ, «نوقال قازاقتاردىڭ» تالاسقا تولى جانكەشتٸلٸگٸن سىرتتاي باقىلاپ وتىرماق. ولارعا كەرەگٸ سول – ٶزدەرٸنٸڭ «قاقىرىعىن» ۇسىنىپ, ونسىز دا بەدەلٸ از قازاق ينتەرنەت ەلەمٸنٸڭ ۇسقىنسىز, مەنسٸز دٷنيە ەكەندٸگٸن ايپاراداي ەشكەرەلەۋ.
باسقانى ايتپالىق, ەگەر قازاق سايتتارى كٶشٸرگٸش بولسا, جٸبٸ تٷزۋ, بٷگٸنگٸ قوعامنىڭ جاندى جاراسىن انىقتاۋعا ۇمتىلاتىن, ويلى دا تۇشىمدى دٷنيەلەر ورىستٸلدٸ سايتتاردا ٶرٸپ جٷر. اعىلشىن تٸلٸن بٸلەر اۋدارماشىلار تابار بولسا, تٸپتەن كٶپ. بٸزدٸڭ سايتتارىمىز ولاردى كٶرۋگە, وقۋعا قىزىقپايدى. ونداعى ماقساتتارى – ولاردىڭ پايدالى, ەسەرلٸلٸگٸن سەزبەۋٸندە ەمەس, «وقىرمان قاجەتسٸنبەيدٸ» دەگەن جالاڭ سەنٸم جەنە «رەيتينگكە پايداسى تيمەيدٸ» دەگەن ٸشكٸ مەنمەن پيعىل. ەگەر وسى شىن مەنٸندە قوعامدى الاپەسكە اينالدىرار اقپاراتتارعا جۇمساعان كٷشٸن سانا سٷزگٸسٸنەن ٶتكٸزٸپ, پايدالى, ماعىنالى, وي سالارلىق ماقالالار مەن ٶزەكتٸ اقپاراتتارعا جۇمساعان بولسا, وندا بٸزدٸڭ وقىرماندار دا «ادامدىق كەيٸپتە» تٸلدەسٸپ, ٶزٸنٸڭ تٸلٸ مەن دٸلٸنٸڭ, تاريحى مەن رۋحىنىڭ ٶزگەلەردەن كەم ەمەستٸگٸن اڭدار ەدٸ جەنە تۇراقتى كونتەنتٸ پايدا بولار ەدٸ. قازٸر «ارزان كٷلكٸ» مەن كٶرسەڭ قۇسقىڭ كەلەتٸن جالاڭاش ۆيدەولاردى كٷن-تٷن دەمەي ۇسىنىپ وتىرعان سايتتاردىڭ تۇراقتى كونتەنتٸ بار دەپ ايتا الاسىز با?! جوق. ٶيتكەنٸ, ولار ۇسىنعان «سٷبەلٸ» دٷنيەنٸ كەز كەلگەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸ قولدانۋشىسى ەرٸنبەي-اق تاۋىپ الادى. بٷگٸن سەنەن كەزٸكتٸرسە, ەرتەڭ سەن سەكٸلدٸ تاعى بٸرەۋدەن كٶرەدٸ. تەك ەرٸنبەي ۇسىنا بەرگەندٸكتەن, بٸراز ۋاقىت وقىرمان جيناپ, ەكٸ ەتەگٸڭ دەلدەڭدەر-اۋ, بٸراق ولار تۇراقتى وقىرمانىڭ بولماق ەمەس. كٷنٸ ەرتەڭ ەسەيەر, جالىعار. تەك سەن جالىقپايسىڭ. ٶزٸڭنٸڭ كەلەسٸ «بۋىن» وقىرمانىڭ ٷشٸن ارىپتالاسىپ, ەكٸ بوربايىڭنان سۋ اققانشا ٶڭمەڭدەۋمەن كٷن ٶتكٸزەسٸڭ...
جوعارىدا ايتتىق, بٸزدٸڭ حالىق «ٶزٸنٸڭ تٷك بٸلمەيتٸنٸ» ٷشٸن قورىنىپ, «بەرٸنە اڭتارىلا قاراپ», سونىڭ ەسەسٸن قايتارۋ ٷشٸن جانتالاسۋدا ەكەندٸگٸن. وسى قۋاتىن وڭدى باعىتقا بۇرار اقپارات بولماعاندىقتان, ولار توبىرلىقتىڭ تۇڭعيىعىنا قاراپ, مەلشيٸپ تۇر...
بۇرىن بٸز تەلەارنالاردى, ولاردىڭ جۇلدىزقۇمار, سەنساتسييا ٸزدەگٸش مٸسكٸن حالدەرٸنە الاڭداۋشى ەك, وسى كەزدە ولار بٸزدٸڭ ينتەرنەتتٸك باسىلىمداردىڭ شاڭىنا دا ٸلەسە الماي قالدى. ولار (تەلەارنالار) بٷگٸنگٸ سايتتارعا قاراعاندا ەلدەقايدا قاۋقارسىز ەكەن... ۇزاقتى كٷن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە وتىراتىن ميلليونداعان كٶرەرمەندٸ (وقىرماندى) قان-جىن ارالاس لاس اقپاراتپەن مەلدەكتەتٸپ, ولاردىڭ تۇتاس بولمىسىن لايلاپ وتىرىپ, بٸزدٸڭ سايتتاعى ەرٸپتەستەرٸمٸز «بۇل ەلدٸڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر, بٸز كٷرەسٸپ-اق جاتىرمىز» دەپ «كەلەلٸ ەڭگٸمە» ايتىپ وتىرعانىن كٶرگەندە جەنە سول سٶزدەرٸنە ٶزدەرٸ ەش كٷمەنسٸز سەنەتٸندەرٸن بايقاعاندا, سٸزگە ٶتٸرٸك, ماعان شىن, جانىڭ مۇزدايدى. ەل ٷشٸن, وتان ٷشٸن, ۇلت ٷشٸن ەمەس, اقشا ٷشٸن, اتاق ٷشٸن, رەيتينگ ٷشٸن «كٷن وتىرماي, تٷن ۇيىقتاماي» ەڭبەك ەتەتٸندەرٸن بٸر ۋاق مويىنداسا, يمانىنان اينالمايسىڭ با?!
بٸر نەرسەنٸ اشىپ ايتۋ پارىز: ادام ٶلتٸرگەن, قىز زورلاعان, بٸرەۋدٸڭ ارىن تاپتاعان, جان تٷرشٸگەرلٸك حايۋاندىققا بارعان ازعىن پاقىر قانداي قىلمىسكەر بولسا, جازباق تٷگٸل ايتۋعا تٸلٸڭ كٷرمەلەر, كٶرۋگە جٷزٸڭ شىداماس جاماناتتىڭ بەرٸن ەلەمگە جار سالىپ جٷرگەن سايتتار دا سول قىلمىستىڭ سەبەپكەرلەرٸ... ار مەن ۇجدان الدىندا, ۇلت بولاشاعى الدىندا ولاردى اقتاۋعا, جاقتاۋعا دەتٸمٸز جەتپەيدٸ...
گازەتتەردٸڭ حالٸ
قازٸر ەلگٸ اتاقشىلدار كٸسٸمسٸنٸپ, جاقتىرماي قارايتىن قازاق باسىلىمدارى, گازەتتەر مەن جۋرنالداردىڭ باسىم بٶلٸگٸ ىلعاپ, ەكشەپ, بارىنشا, شامالارىنىڭ جەتكەنٸنشە پايدالى دٷنيە ۇسىنۋعا ۇمتىلادى. ەگەر سول ماتەريالدار بولماسا, وندا بٷگٸنگٸ قازاق ينتەرنەتٸ تەك «قارا نوقاتتارمەن» بەزەندٸرٸلگەن ەڭ مٷسەپٸر كەيٸپكە ەنەر ەدٸ. ٶكٸنەرلٸگٸ, دەستٷرلٸ باسىلىمداردىڭ دەرمەنسٸزدٸگٸ, وعان مەملەكەتتٸك جەنە وقىرماندىق كٶزقاراستىڭ سۋىقتىعى ولار جازعان دٷنيەلەردٸڭ تاسادا قالۋىنا سەبەپكەر بولىپ تۇر. «قازاق ەدەبيەتٸ», «جاس الاش», «ەگەمەن قازاقستان», «ايقىن», «انا تٸلٸ», «جاس ٶركەن» ۇجىمى, «تٷركٸستان» باستاعان ٸرٸ مەكتەپ بولارلىق باسىلىمدار مەن وبلىستان شىعاتىن تاريحى بار گازەتتەردٸڭ تاڭداۋلى ماقالالارى مەن ساراپتامالارىنىڭ بٷگٸنگٸ «جۇلدىزدى» سايتتاردىڭ كەز كەلگەن قوقىر-قوقسىعىنان ٶلٸگٸ ارتىق. شاراسىزدان كەي كەزدەرٸ ولار دا «سەنساتسييا» جاساپ كٶرمەك بولادى, ولارى مىنا شۋ-شۋ ەتكەن جەلٶكپەلەنگەن ورتاعا «ٶتپەي» قالادى دا, امالسىز بۇرىنعى اياڭىنا باسادى. بۇل باسىلىمدارمەن بالاما بولارلىق تەۋەلسٸز باسىلىمدارعا مەملەكەت قولۇشىن بەرەر بولسا, كەسٸبي جۋرناليستەر شوعىرى ەلٸ-اق ۋلانعان وقىرمانداردىڭ بٸراز بٶلٸگٸنٸڭ بەتٸن بەرٸ قاراتار ەدٸ. دەستٷرلٸ باسىلىم مەن جاڭا مەديا رەسۋرسىنىڭ ورتا تۇسىن دەل تابا بٸلەتٸن مودەرنيزاتسييا قاجەت-اق. ونى ويلايتىن بيلٸك قايدان بولسىن! ولارعا دا وقىرمانداردىڭ «گٶلايتشىل» شۋىلداقتىعى كەرەك...
ەگەر ەرٸنبەي زەرتتەسەڭٸز, «جۋىندىمەن» كٷن كٶرٸپ وتىرعان سايتتاردىڭ كٶبٸندە كەسٸبي دەڭگەيٸ جوعارى جۋرناليستەر جوقتىڭ قاسى. بارىنىڭ ٶزٸ «جولى بولماعاندار» مەن تالعامى تايىز جازارماندار. سوندىقتان دا بولار, باسقاسىن ايتپاي, تەك جالاڭ اقپاراتتاردىڭ تاقىرىپتارى مەن اڭداتپاسىن اقتارىڭىزشى, تولىپ جٷرگەن قاتەلٸكتەرگە كەزٸگەسٸز. قازاق تٸلٸن قورلاۋدىڭ مۇنداي سوراقىلىعى بۇدان بۇرىن بولماعان دا شىعار. سٶيتە تۇرىپ, بٸزدٸڭ ەلگٸ شۋىلداق سايتتاعى «جۋرناليستەرٸمٸز» حالٸنە قاراماي, كەسٸبي جۋرناليستەر مەن سالماقتى باسىلىمداردى كەلەكە ەتە: «انا گازەتتەگٸلەر نە ٸستەپ جٷر وسى?» دەپ مىسقىلداۋدان بٸر سەت ارلانبايدى.
وپتيميستٸك كٶزقاراس بار ما?
بٸز بارلىق سايتتى بٸر شىبىقپەن ايداۋدان اۋلاقپىز. مەدەني-ەدەبي, رۋحاني سالالارعا بەيٸمدەلگەن, يماني ەلەمگە شاقىراتىن بٸرشاما تالعامپاز سايتتار بار. ساياسي ساراپتاماسى تەپ-تەۋٸر بٸرەر ينتەرنەت باسىلىمدار كەزٸگەدٸ. تىم از. قازاق سايتتارىنىڭ كٶشباسشىسى «Abai.kz» پورتالىنىڭ ٶزٸ اي ساناپ كٶبەيە تٷسكەن قالىڭ شۋىلداقتىڭ ورتاسىندا قالىپ بارادى... باعىتى, باعدارى وڭدى سايتتاردىڭ ٷنٸن مىنا «الامانشىل» توپ ەستٸرتەر ەمەس, ويلى قاۋىم ساناسقانىمەن, كەۋدەلەپ بولمايتىن, ٶزٸنٸڭ بٸلٸمسٸزدٸگٸن ايعايىمەن بٷركەمەلەگٸسٸ كەلەتٸن سايتتاردىڭ تٸزگٸن ۇستارلارى ەڭ نەگٸزگٸ كونتەنت بولۋعا تيٸس جاستاردى ٶزدەرٸنٸڭ «قورالارىنا» كٸرگٸزٸپ العان, ولاردى بٸر مەزەت بوس قالدىرۋعا, ويلاندىرۋعا مۇرسات بەرمەيدٸ جەنە سونىسىن «ۇلت الدىنداعى قىزمەت» دەپ ۇعادى.
بۇدان شىعۋدىڭ بٸر-اق جولى بار: قازٸرگٸ قازاقتٸلدٸ مەديارەسۋرستارعا شىتجاڭا مودەرنيزاتسييا كەرەك. بۇعان ەڭ الدىمەن بيلٸك, سوسىن اقپارات قۇرالدارىنىڭ باسشىلارى مٷددەلٸ بولعاندا عانا, كٶشتٸڭ بەتٸ كەرٸ قايتادى. جاڭا جول, جاڭا جوسىن ٸزدەيدٸ. ال ونسىز ۇلتتىق تانىمىمىزدى كٷلگە اينالدىرىپ, ودان شىققان قارا جالىنعا دٸردەكتەگەن بەيباق سٷلدەرٸمٸزدٸ جىلىتۋىمىز مٷمكٸن. وپتيميستٸك كٶزقاراس ۇسىنار جان بولسا, مارحابات!
ت. تاڭجارىق
