Javaharlal Nerýdiń sózi bar: «Otar eldiń tarihyn otarlaýshy jazady» degen. Bizde dál sol boldy. Bizdiń tarihty orystar jazdy, ne bolmasa solardyń aitý-kórsetýimen Reseidiń yńǵaiyna orailastyryp qazaq tarihshylary jazdy. Eshqandai naqtylyq joq, burmalanǵan tarih boldy da shyqty. Soǵan qarap tursań, bir kezderi Qazaqstan Reseige óz erkimen qosylǵan bolyp shyǵady…
Orysqa qazaq esh ýaqytta da óz erkimen qosylmaǵan. Ábilqaiyr zamanynan keiin de alash jurty óz erkindigi úshin orystarmen talai soǵysty. Tipti on toǵyzynshy ǵasyrdyń ózinde ońtústik jaq berilgen joq. Tek Cherniaev zeńbirektiń oǵynyń astyna ala otyryp kóndirdi. Demek qazaqtyń orysqa óz erkimen baǵynýy jalǵan.
Qazaq qashanda bostan bolýdy, azat bolýdy súigen el. Biz keshege deiin tarihty keri oqyp keldik. Al qazir zaman ózgerdi. Táýelsiz elmiz. Sondyqtan ashy da bolsa tarihty keler urpaqqa durys jetkizý paryzymyz. Qudaiǵa shúkir, qazir kezinde aitylmaǵan shyndyq aitylyp jatyr. Tasqa basylyp, qattalyp jazylyp jatyr. Eldiń kózi ashyldy. Burys pen durysty tarazylady. Táýbá!
Qazir biz jońǵar zamanynan ótip, Shyńǵyshan dáýirin zertteýge kóshtik. Uly qaǵan eshqandai mońǵol emes, taza túrki ekenin dáleldeýge tyrysyp jatyrmyz. «Mońǵoldyń qupiia tarihy», sol sekildi Rashid ad-Dinniń «Jylnamalar tarihy» sekildi dúnieler kezinde durys aýdarylmaǵan. Meniń she, ádeii aýdarmaǵan sekildi. Osydan kelip qatelikterge uryndyq. Shyńǵyshan – túrik. Al osy «túrik» degen sózdi ádeii qospaǵan. Sol tarihi dúnielerdi qazir qytai tiline jetik biletinder qaitadan aýdaryp jatyr.
Shyndyq áli aitylady. Onyń búkil noiandary túrki taipalarynan shyqqandar, qaiyn jurty, naǵashy jurty qońyrat. Tarihty jetik biletin Muhtar Maǵaýin «Shyńǵyshan jáne onyń zamany» deitin tórt tomdyq kitap jazdy. Bar ashy shyndyq sonda kórsetilgen. Ózge de zertteýshiler Shyńǵyshannyń túrik ekenine kóz jetkizdi. Solai dep kórsetýde.
Keibir imperiialar tarapynan júrgizilgen kezindegi solaqai saiasat Shyńǵyshandy túrik emes, mońǵol etip kórsetýge tyrysty. Óitkeni uly qaǵannyń túrik ekenin moiyndaý, Shyńǵyshandy túrik dep taný, san-salaly túrik jurtyn qaita kóterý, rýhyn oiatyp jiberý dep uǵyp, odan qoryqty.
Endi qazir biz Uly qaǵandy qalaida álemge túrik ekenin moiyndatýǵa kúsh salýymyz kerek. Másele, ony qazaq dep, myna turǵan Túrgende, Jarkentte týǵan, sol jerde ósip-óngen degen ótirikti aitpaýymyz kerek.
Burhan-Haldýn qaida, Jarkent qaida? Ótiriktiń quiryǵy biraq tutam degen. Másele, Shyńǵyshannyń qazaq bolýynda emes, másele onyń «arǵy atam er túrik» dep keshegi alash ziialylary jyrlaǵanyndai, túrki azamaty bolýynda. Biz osy jaǵynan kelýimiz kerek.
Jazýshy Qabdesh Jumadilovtiń «Aiqyn» gazetine bergen suhbatynan úzindi
