Búginde elimizde zamanaýı tehnologıanyń tilin meńgergen «sıfrlyq alaıaqtyq» beleń alyp tur. Tipti, krıptovlúta men ozyq patformalardyń atyn jamylǵan zańsyz jobalar qarapaıym halyqtyń qarjylaı saýatsyzdyǵyn óz paıdasyna asyrýda. Ońaı oljaǵa kenelgisi kelgen azamattardyń san soǵyp qalmaýy úshin ne isteý kerek? Osy oraıda, zańger Aıgerim Erkimbaı Dalanews.kz redaksıasyna alaıaqtardy áshkereleý men zańsyz áreketterden saqtanýdyń negizgi joldaryn túsindirdi.

Qarjy pıramıdasynyń basty belgileri

Zańgerdiń aıtýynsha, qarjy pıramıdasynyń negizgi belgisi – naqty bıznes pen turaqty tabys kóziniń bolmaýy.

«Eger tabys jańa salymshylar esebinen tólense, bul – qarjy pıramıdasy»,  – dep qosty ol.

Aıgerim Erkimbaı mundaı qurylymdarda kóbine joǵary ári kepildendirilgen tabys ýáde etiletinin, biraq kompanıanyń lısenzıasy bolmaıtynyn atap ótti. Sondaı-aq adamdardy tez aqsha salýǵa úgitteý, júıeniń jabyq bolýy da kúmándi belgilerdiń qatarynda. Onyń sózinshe, kez kelgen usynysty qabyldamas buryn uıymnyń lısenzıasyn, bıznes modelin jáne tabys kózin muqıat tekserý qajet.

Qylmystyq jaýapkershilik

Aıgerim Erkimbaı qarjy pıramıdasyn uıymdastyrý qylmystyq jaýapkershilikke jatatynyn erekshe atap ótti.

«Mundaı fakti anyqtalsa, ýaqyt joǵaltpaı quqyq qorǵaý organdaryna aryz berý qajet», – deıdi ol.

Zańgerdiń aıtýynsha, Qazaqstanda alaıaqtyqqa qatysty Qylmystyq kodekstiń 190-baby, qarjy pıramıdalaryna qatysty 217-1-baby jáne jalǵan aqparat taratýǵa baılanysty 274-baby qoldanylady.

«Bul quqyqbuzýshylyqtardyń barlyǵy qylmystyq jaýapkershilikke jatady», – dep naqtylady ol.

Onlaın jáne krıpto jobalar da qaýip tóndiredi

Sarapshy qarjy pıramıdalary búginde jańa formattarǵa beıimdelgenin aıtady.

«Qazir olar ınvestısıalyq platforma, krıptovalúta jobasy nemese onlaın servıs túrinde usynylýy múmkin. Biraq formasy emes, tabys modeli mańyzdy», – deıdi Aıgerim Erkimbaı.

Onyń aıtýynsha, kez kelgen jobada tabys kózi naqty ári túsinikti bolýy tıis.

Aqshany qaıtarý múmkindigi bar

Zańger jábirlenýshiler úshin quqyqtyq joldar bar ekenin de atap ótti.

«Aqshany qaıtarýǵa bolady. Bul jaǵdaıda negizsiz baıý faktisi boıynsha talap qoıýǵa múmkindik bar», – deıdi ol.

Aıgerim Erkimbaı eń aldymen polısıaǵa aryz jazý, azamattyq talap qoıý jáne barlyq tólem dálelderin jınaý qajet ekenin aıtty.

«Chekter men aýdarymdardyń dáleli – negizgi aıǵaq», – dep túsindirdi ol.

Internet-alaıaqtyqtyń keń taraǵan túrleri

Sarapshynyń sózinshe, ınternet-alaıaqtyqtyń birneshe keń taraǵan túri bar.

«Jalǵan ınvestısıalar, fıshıng, marketpleısterdegi aldaý, jalǵan lotereıalar – eń jıi kezdesetin shemalar», – deıdi ol.

Ocy tusta ol azamattardy saq bolýǵa shaqyrdy.

 «Beıtanys siltemelerge ótpeý kerek, kúmándi usynystarǵa senbeý qajet. Barynsha saqtyq sharalaryn ustanǵan jón», – dep tolyqtyrdy ol.

Tergeýdegi qıyndyqtar jáne dáleldiń mańyzy

Aıgerim Erkimbaı mundaı isterdi tergeý kúrdeli ekenin jasyrmaıdy.

«Bul isterde tehnıkalyq qıyndyqtar jıi kezdesedi. Sondyqtan kıberpolısıaǵa júginip, barlyq sıfrlyq dálelderdi saqtaý óte mańyzdy», – deıdi ol.

Onyń aıtýynsha, árbir hat almasý men tólem deregi isti dáleldeýde sheshýshi ról atqarady.

Azamattar jiberetin basty qatelikter

Zańger qarjy pıramıdalaryna aldanýdyń negizgi sebepterin de atap ótti.

«Kóp jaǵdaıda adamdar eshteńeni teksermeıdi, kelisimshartsyz aqsha beredi, keıin dálelsiz qalady», – deıdi Aıgerim Erkimbaı.

Ol árbir qarjylyq áreketti qujatpen rásimdeýdiń mańyzyn erekshe atap ótti.

«Ár azamat óz sheshimi úshin jaýapty», – dep túıindedi ol.

Bankterdiń jaýapkershiligi qandaı?

Sarapshy bankterdiń róline de toqtaldy.

«Bank operasıalardy zań talaptaryna saı júrgizýge mindetti, biraq árbir tranzaksıaǵa tolyq jaýap bermeıdi», – deıdi ol.

Sondyqtan kúmándi jaǵdaı týyndasa, dereý bankke habarlaý qajet ekenin eskertti.

Zań kúsheıtildi, biraq qaýip áli de bar

Aıgerim Erkimbaı keıingi jyldary zańnamanyń kúsheıtilgenin aıtty.

«Qarjy pıramıdalaryna qatysty 217-1-bap engizilip, jaýapkershilik artty», – deıdi ol.

Sonymen qatar qoldanystaǵy zań normalary sıfrlyq ortaǵa da qatysty ekenin jetkizdi.

«Zań jalpy beıimdelgen, biraq praktıkada mundaı ister kúrdeli bolyp qala beredi», – dep atap ótti zańger.

Qorytyndy

Sarapshynyń pikirinshe, qarjy pıramıdalaryna qarsy kúreste eń basty qural – saqtyq pen quqyqtyq saýat.

«Kez kelgen usynysty tekserý kerek. Jeńil tabysqa sený – eń úlken qatelik», – deıdi Aıgerim Erkimbaı.

Onyń sózinshe, qarjylyq qaýipsizdik ár azamattyń óz qolynda.

Sarapshy qarjy pıramıdalary men ınternet-alaıaqtyqtyń aldyn alýdyń eń tıimdi joly – quqyqtyq saýat pen saqtyq ekenin atap ótti.

Aıta keteıik, keıinge kezde elimizde qarjy pıramıdasyna qatysty qylmystyq ister jıilep ketti. Máselen, jaqynda Semeıde zardap shekken júzdegen adam sottyń ádil sheshimin kútip otyrǵanyn málimdegen edi. Keltirilgen jalpy shyǵyn kólemi mıllıard teńgeden asyp ketken. İs boıynsha 100-den astam jábirlenýshi dep tanylyp, alty kúdiktige aıyp taǵylǵan. Sondaı-aq Shymkentte qarjy pıramıdasyn uıymdastyrǵan on adam sottalǵany týraly belgili boldy. Sottalýshylar qarjylyq pıramıdany qurý, oǵan basshylyq etý, qylmystyq jolmen tapqan aqshany zańdastyrý, kýáni jalǵan aıǵaqtar berý arqyly paraǵa satyp alý jáne pıramıda jumysyna kómektesý boıynsha aıyp taǵylǵan. Al jyl basynda Shymkent qalasynyń aýdanaralyq qylmystyq soty «Qazmunaıgaz Invest» jobasyn iske qosqan úsh áıelge qatysty úkim shyǵarǵan edi. Sot materıaldaryna sáıkes, olar 2024 jyldyń qarasha aıynda «Qazmunaıgaz Invest» atty jobany iske qosyp, azamattardyń joǵary dıvıdend ýáde otyryp aqsha jınaǵan. Jobanyń jalǵyz qyzmeti halyqtan qarajat tartý bolǵan. Aıyptalýshylar ózderin ulttyq kompanıa atynan bırjalarǵa ınvestısıa salamyz dep tanystyrǵan. Tergeý dereginshe, qarjy pıramıdasy 2025 jyldyń naýryzyna deıin jumys istep, sengen azamattardan shamamen 600 mln teńge jınaǵan. Sot úkimimen aıyptalýshylar 5 jyldan 9 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyryldy. Barlyq múlki tárkilendi.