Búginde elimizde zamanaýi tehnologiianyń tilin meńgergen «tsifrlyq alaiaqtyq» beleń alyp tur. Tipti, kriptovliýta men ozyq patformalardyń atyn jamylǵan zańsyz jobalar qarapaiym halyqtyń qarjylai saýatsyzdyǵyn óz paidasyna asyrýda. Ońai oljaǵa kenelgisi kelgen azamattardyń san soǵyp qalmaýy úshin ne isteý kerek? Osy oraida, zańger Aigerim Ermekbai Dalanews.kz redaktsiiasyna alaiaqtardy áshkereleý men zańsyz áreketterden saqtanýdyń negizgi joldaryn túsindirdi.
Qarjy piramidasynyń basty belgileri
Zańgerdiń aitýynsha, qarjy piramidasynyń negizgi belgisi – naqty biznes pen turaqty tabys kóziniń bolmaýy.
«Eger tabys jańa salymshylar esebinen tólense, bul – qarjy piramidasy», – dep qosty ol.
Aigerim Ermekbai mundai qurylymdarda kóbine joǵary ári kepildendirilgen tabys ýáde etiletinin, biraq kompaniianyń litsenziiasy bolmaitynyn atap ótti. Sondai-aq adamdardy tez aqsha salýǵa úgitteý, júieniń jabyq bolýy da kúmándi belgilerdiń qatarynda. Onyń sózinshe, kez kelgen usynysty qabyldamas buryn uiymnyń litsenziiasyn, biznes modelin jáne tabys kózin muqiiat tekserý qajet.
Qylmystyq jaýapkershilik
Aigerim Ermekbai qarjy piramidasyn uiymdastyrý qylmystyq jaýapkershilikke jatatynyn erekshe atap ótti.
«Mundai fakti anyqtalsa, ýaqyt joǵaltpai quqyq qorǵaý organdaryna aryz berý qajet», – deidi ol.
Zańgerdiń aitýynsha, Qazaqstanda alaiaqtyqqa qatysty Qylmystyq kodekstiń 190-baby, qarjy piramidalaryna qatysty 217-1-baby jáne jalǵan aqparat taratýǵa bailanysty 274-baby qoldanylady.
«Bul quqyqbuzýshylyqtardyń barlyǵy qylmystyq jaýapkershilikke jatady», – dep naqtylady ol.
Onlain jáne kripto jobalar da qaýip tóndiredi
Sarapshy qarjy piramidalary búginde jańa formattarǵa beiimdelgenin aitady.
«Qazir olar investitsiialyq platforma, kriptovaliýta jobasy nemese onlain servis túrinde usynylýy múmkin. Biraq formasy emes, tabys modeli mańyzdy», – deidi Aigerim Ermekbai.
Onyń aitýynsha, kez kelgen jobada tabys kózi naqty ári túsinikti bolýy tiis.
Aqshany qaitarý múmkindigi bar
Zańger jábirlenýshiler úshin quqyqtyq joldar bar ekenin de atap ótti.
«Aqshany qaitarýǵa bolady. Bul jaǵdaida negizsiz baiý faktisi boiynsha talap qoiýǵa múmkindik bar», – deidi ol.
Aigerim Ermekbai eń aldymen politsiiaǵa aryz jazý, azamattyq talap qoiý jáne barlyq tólem dálelderin jinaý qajet ekenin aitty.
«Chekter men aýdarymdardyń dáleli – negizgi aiǵaq», – dep túsindirdi ol.
Internet-alaiaqtyqtyń keń taraǵan túrleri
Sarapshynyń sózinshe, internet-alaiaqtyqtyń birneshe keń taraǵan túri bar.
«Jalǵan investitsiialar, fishing, marketpleisterdegi aldaý, jalǵan lotereialar – eń jii kezdesetin shemalar», – deidi ol.
Ocy tusta ol azamattardy saq bolýǵa shaqyrdy.
«Beitanys siltemelerge ótpeý kerek, kúmándi usynystarǵa senbeý qajet. Barynsha saqtyq sharalaryn ustanǵan jón», – dep tolyqtyrdy ol.
Tergeýdegi qiyndyqtar jáne dáleldiń mańyzy
Aigerim Ermekbai mundai isterdi tergeý kúrdeli ekenin jasyrmaidy.
«Bul isterde tehnikalyq qiyndyqtar jii kezdesedi. Sondyqtan kiberpolitsiiaǵa júginip, barlyq tsifrlyq dálelderdi saqtaý óte mańyzdy», – deidi ol.
Onyń aitýynsha, árbir hat almasý men tólem deregi isti dáleldeýde sheshýshi ról atqarady.
Azamattar jiberetin basty qatelikter
Zańger qarjy piramidalaryna aldanýdyń negizgi sebepterin de atap ótti.
«Kóp jaǵdaida adamdar eshteńeni teksermeidi, kelisimshartsyz aqsha beredi, keiin dálelsiz qalady», – deidi Aigerim Ermekbai.
Ol árbir qarjylyq áreketti qujatpen rásimdeýdiń mańyzyn erekshe atap ótti.
«Ár azamat óz sheshimi úshin jaýapty», – dep túiindedi ol.
Bankterdiń jaýapkershiligi qandai?
Sarapshy bankterdiń róline de toqtaldy.
«Bank operatsiialardy zań talaptaryna sai júrgizýge mindetti, biraq árbir tranzaktsiiaǵa tolyq jaýap bermeidi», – deidi ol.
Sondyqtan kúmándi jaǵdai týyndasa, dereý bankke habarlaý qajet ekenin eskertti.
Zań kúsheitildi, biraq qaýip áli de bar
Aigerim Ermekbai keiingi jyldary zańnamanyń kúsheitilgenin aitty.
«Qarjy piramidalaryna qatysty 217-1-bap engizilip, jaýapkershilik artty», – deidi ol.
Sonymen qatar qoldanystaǵy zań normalary tsifrlyq ortaǵa da qatysty ekenin jetkizdi.
«Zań jalpy beiimdelgen, biraq praktikada mundai ister kúrdeli bolyp qala beredi», – dep atap ótti zańger.
Qorytyndy
Sarapshynyń pikirinshe, qarjy piramidalaryna qarsy kúreste eń basty qural – saqtyq pen quqyqtyq saýat.
«Kez kelgen usynysty tekserý kerek. Jeńil tabysqa sený – eń úlken qatelik», – deidi Aigerim Ermekbai.
Onyń sózinshe, qarjylyq qaýipsizdik ár azamattyń óz qolynda.
Sarapshy qarjy piramidalary men internet-alaiaqtyqtyń aldyn alýdyń eń tiimdi joly – quqyqtyq saýat pen saqtyq ekenin atap ótti.
Aita keteiik, keiinge kezde elimizde qarjy piramidasyna qatysty qylmystyq ister jiilep ketti. Máselen, jaqynda Semeide zardap shekken júzdegen adam sottyń ádil sheshimin kútip otyrǵanyn málimdegen edi. Keltirilgen jalpy shyǵyn kólemi milliard teńgeden asyp ketken. Is boiynsha 100-den astam jábirlenýshi dep tanylyp, alty kúdiktige aiyp taǵylǵan. Sondai-aq Shymkentte qarjy piramidasyn uiymdastyrǵan on adam sottalǵany týraly belgili boldy. Sottalýshylar qarjylyq piramidany qurý, oǵan basshylyq etý, qylmystyq jolmen tapqan aqshany zańdastyrý, kýáni jalǵan aiǵaqtar berý arqyly paraǵa satyp alý jáne piramida jumysyna kómektesý boiynsha aiyp taǵylǵan. Al jyl basynda Shymkent qalasynyń aýdanaralyq qylmystyq soty «Qazmunaigaz Invest» jobasyn iske qosqan úsh áielge qatysty úkim shyǵarǵan edi. Sot materialdaryna sáikes, olar 2024 jyldyń qarasha aiynda «Qazmunaigaz Invest» atty jobany iske qosyp, azamattardyń joǵary dividend ýáde otyryp aqsha jinaǵan. Jobanyń jalǵyz qyzmeti halyqtan qarajat tartý bolǵan. Aiyptalýshylar ózderin ulttyq kompaniia atynan birjalarǵa investitsiia salamyz dep tanystyrǵan. Tergeý dereginshe, qarjy piramidasy 2025 jyldyń naýryzyna deiin jumys istep, sengen azamattardan shamamen 600 mln teńge jinaǵan. Sot úkimimen aiyptalýshylar 5 jyldan 9 jylǵa deiin bas bostandyǵynan aiyryldy. Barlyq múlki tárkilendi.
