Ýkrainaǵa nege qyzyǵýǵa bolady?

Al demokartiialyq qundylyqtarǵa boi uryp, Batys elderine bet burǵan Ýkrainada prezidenttik sailaýdyń ekinshi týrynyń ótýinen bul elde sailaýdyń ádil ótkenin aiqyndaityn basty belgi dep ataýǵa bolady. Bul – Ýkrainada ótken sailaýdyń kóp ereksheliginiń biri.
Búginde Kremldiń soiylyn soǵatyn propagandister prezidenttik sailaýdyń ekinshi kezeńge sozylýyn «Ýkrainada saiasi aýyzbirliktiń joqtyǵynyń belgisi» dep synap-minep jatyr.
Bizdińshe, bul jerde el birliginen aiyrylyp, halyq ekige jaryldy dep dabyra kóteretindei eshteńe joq.

Bile bilseńiz, qaryshtap damyǵan Frantsiia men Germaniiada memleket basshylaryn sailaý protsesi ekinshi týrǵa deiin sozylýy ádepki dúnie bolyp sanaldy.
Sol kezde «frantsýzdar men nemister birliginen aiyryldy, memleketke qaýip tóndi» dep eshkim shala búlinip, shalshyqqa qulamaidy. Osy ólshemmen alyp qarasaq, Ýkrainada prezidenttik sailaýdyń ekinshi kezeńge aiaq basýynan elde saiasi pliýralizmniń qalyptasqanyn kórsetedi.
Bul úshin Ýkrainany synaǵannan góri, qyzyǵýshylyqpen qaraǵan jón.
Sol sebepti prezidenttik sailaý qashan ótedi eken dep eleń-alań kúi keship otyrǵan Qazaq eline de prezidenttik sailaýdyń ekinshi kezeńge deiin ulasýyn násip etsin dep tileýge bolady.
Timoshenkonyń sátsizdigi jaiynda birer sóz
Endigi kezekte Ýkrainadaǵy prezidenttik sailaýǵa qaita oralsaq. Saiasi sarapshylar men áleýmettanýshylar saiasi naýqan barysynda is basyndaǵy prezident Petr Poroshenkonyń ekinshi týrǵa ótip-ótpeýi jaiynda kúmándi oilaryn ortaǵa salǵan edi. Óitkeni sailaý elektorattyq turǵydan taza ótken jaǵdaida ekinshi kezeńge Vladimir Zelenskii men Iýliia Timoshenko shyǵatyny jaiynda boljamdar aitylǵan edi.
Iá, Ýkrainadaǵy qyzǵylt-sary revoliýtsiiadan beri saiasi kúrestiń aldyńǵy shebinde kele jatqan Iýliia Timoshenko prezidenttik sailaýda ekinshi kezeńge ótetin laiyqty kandidat edi. Ókinishke orai, Batkivshinanyń kóshbasshysy Petr Poroshenkoǵa 2-3 paiyz daýys (Timoshenko 13,39 paiyz) aiyrmasymen ese jiberip qoidy.
Eki sebep...
Osy rette Iýliia Timoshenkonyń ekinshi kezeńge óte almaýyna áser etken taǵy eki sebepti aita ketkendi jón dep sanaimyz.
Birinshi kezekte Ýkrainanyń belgili saiasi tehnology Sergei Gaidai Iýliia Timoshenkonyń basty qateligi sailaý shtabyn durys uiymdastyrmaǵan soń ekinshi týrǵa ótpei qalǵany jaiynda óz pikirin ortaǵa saldy.

Iá, S.Gaidaidyń sóziniń jany bar. Iu.Timoshenko kóp jaǵdaida saiasi sheshimdi ózi qabyldap, ainalasyndaǵy jaqtastarynyń óz qalaýymen júrgenin qalaityny baiqalyp turady.
Bul rette saiasi kúres barysynda talai ret satqyndyqtyń qurbany bolǵan, tipti Viktor Ianýkovich bilik qurǵan tusta abaqtyǵa da qamalǵan ákki saiasatkerdiń eki shoqyp, bir qaraýǵa ádettengenin túsinýge bolady. Degenmen de ol óziniń saqtyq sharasy bul sailaýda opyq jegizedi dep oilamasa kerek.
Iýliia Timoshenkonyń prezidenttik sailaý kezinde ekinshi týrǵa ótpei qalýynyń taǵy bir sebebi bar. Oǵan daýys beretin yqtimal sailaýshylardyń biraz daýysyn Leonid Kýchmanyń kezinde Ýkrainanyń qaýipsizdik keńesin basqarǵan Igor Smeshkonyń saiasi dodaǵa túsip, Maidan kezinde belsendilik tanytqan saiasatkerlerdiń daýysyna ortaqtasýyn atap aitýǵa bolady.
Prezident sailaýynyń qarsańynda Ýkrainanyń shynaiy patriottary sanalatyn Iýliia Timoshenko men Anatolii Gritsenkoǵa daýys beretin halyqtyń daýysyn bólý úshin Igor Smeshkonyń saiasi dodaǵa aralasatyny jaiynda biraz áńgime aitylǵan edi.
Sailaý barysynda sol qaýesettiń shyndyqqa ainalǵanyna kózimiz jetti. Saiasi dodanyń nátijesinde Igor Smeshko 6,5 paiyz sailaýshylardyń daýysyna ie bolyp, Timoshenko men Gritsenkonyń biraz sailaýshylarynyń kózin bailap qoidy.
Osyndai astyrtyn aiaqtan shalýdyń saldarynan prezidenttik sailaýda povariti sanalǵan Iýliia Timoshenkonyń aryndaǵan ekpinin toqtatýda Igor Smeshko ózine tapsyrylǵan spoiler mindetin oidaǵydai oryndap shyqty.
Gordon Smeshkony qalai baptady?
Ýkrainadaǵy prezident sailaýynda saiasi úrdisterdiń jańa sapada júrýine media salasynyń negiz bolǵanyna kózimiz jete tústi. Aitalyq, bul sailaýda spoiler mindetin atqarǵan Igor Smeshkony halyqqa tanytyp, onyń sailaýaldy úgit-nasihat jumysyn saýatty júrgizgen belgili jýrnalist Dmitrii Gordonnyń is-áreketi jaiynda aitpai ketýge bolmas.

Iá, bul jerde onyń is-áreketine saiasi-moraldyq turǵydan baǵany ýkraindyqtar ózderi bere jatar. Al onyń media salasynyń bilikti mamany retinde qarapaiym halyq jyǵa tanymaityn Igor Smeshkony súirep alǵa shyǵaryp, sailaýshylardyń 6 paiyzdan astam daýysyna qol jetkizýine jol ashýyn úlken eńbek dep baǵalaýǵa bolady.
Bul rette Dmitrii Gordon reseishil kúshterdiń jetekshisi Viktor Medvedchýkqa tiesili 112 telearnasy men óziniń áleýmettik jelidegi kanaldary men paraqshalaryn óte sheber paidalandy.

Endigi jerde Igor Smeshko óziniń saiasi partiiasyn quryp, kúzde ótetin parlament sailaýyna qatysýyna kart-blansh aldy. Ol bul úshin jýrnalist Dmitrii Gordonǵa alǵys aitýy tiis.
Osylaisha, Igor Smeshko kútpegen jerden ájeptáýir sailaýshylardyń qoldaýyna ie bolyp, Iýliia Timoshenko men Anatolii Gritsenkony jerge qaratyp ketti.
Timoshenkony ne kútip tur?
Jalpy, bul sailaýda is basyndaǵy prezidenttiń jaqtastarynan bastap, Ýkrainadaǵy reseishil toptar Timoshenkoǵa barynsha shabýyldap baqty. Bul rette sózimiz dáleldi bolýy úshin sailaýǵa Petr Poroshenkonyń jaqtastary Iýrii Timoshenko degen úlken saiasatqa aralaspaǵan bireýdi sailaýǵa qatystyryp, las áreketke barǵanyn aitsaq ta jetip jatyr.
Óziniń qaisarlyǵymen aidai álemge tanylǵan Iýliia Timoshenko sailaýda jeńilis taptym dep saiasi ambitsiiasynan bas tartqan joq.
Ol aldaǵy ýaqytta ózi jetekshilik jasaityn Batkivshinamen parlament sailaýyna qatysyp, kóptegen mandatqa qol jetkizýge kúsh salatyny belgili. Timoshenko Ýkrainany Prezidenttiń basqarý júiesinen Parlamenttik basqarý júiesine aýystyrý týraly oiynan qaitpaityny anyq. Aldaǵy ýaqytta ol Vladimir Zelenskiige qoldaý kórsetip, ózin aiaqtan shalǵan Petr Poroshenkoǵa qarsy áreket etetin bolsa, ol Ýkrainany Parlamenttik basqarý júiesindegi elge ainaldyratyn múmkindikke ie bolýy múmkin.
Poroshenkonyń múshkil hali haqynda...
Endi ekinshi týrǵa áreń aiaq iliktirgen is basyndaǵy prezident Petr Poroshenko jaiynda oi qozǵasaq. Ýkrainadaǵy Maidannan keiin bilik basyna kelgen Poroshenko prezident bolyp sailanǵanda Donbass pen Lýganskidegi soǵysty toqtatyp, Resei anneksiialap alǵan Qyrymdy az ǵana ýaqyttyń ishinde keri qaitaram dep ýáde bergen-di. Ókinishke orai, Poroshenko halyqqa bergen basty ýádesin oryndai alǵan joq.

Ol bir qolymen Reseige qarsy soǵyssa, ekinshi qolymen agressormen biznes jasap, eldi ekiudai kúige túsirdi.
Sońǵy «Ýkrqorǵanysóndiris» memlekettik kontserni ainalasyndaǵy daý da Poroshenkoǵa aýyr soqqy bolyp tidi.
Budan basqa, energoresýrstardyń baǵasynyń qymbattaýy qarapaiym halyqtyń turmys jaǵdaiyna keri áser etti.
Poroshenkonyń Panamgeit daýynda aty atalýy, elinde soǵys bolyp jatqanda Maldiv araldarynda júzdegen myń dollar jumsap, demalýy halyqtyń ashý-yzasyn týǵyzǵany jasyryn emes.
Sol sebepti Poroshenko ekinshi ret Prezident bolyp sailanýy úshin barlyq amal-tásilderdi istep baǵýda. Biraq onyń qolǵa alǵan Tomos, Kerish buǵazyndaǵy janjal, tipti ótken jyldyń aiaǵyndaǵy Ýkrainada áskeri jaǵdaidy engizýi ázirshe eshqandai nátije bergen joq.
Saiasi sarapshylar aldaǵy prezidenttik sailaýdyń ekinshi týrynda Poroshenko Zelenskiimen ashyq básekege túsetin bolsa, sózsiz utylatynyn aitýda. Sondyqtan ekinshi týrda Poroshenko sailaý nátijesin burmalaýy bek múmkin. Munyń qanshalyqty ras-ótirik ekenine 21 sáýir kúni kóz jetkizetin bolamyz.
Halyqqa saiastkerden ártister jaqyn
Prezidenttik sailaýdyń alǵashqy kezeńinde úlken aiyrmashylyqpen qatarlastarynan qara úzip ketken Vladimir Zelenskiidiń áreketi ýkraindyqtardan bólek, postkeńestik elder arasynda eiforiialyq jaǵdai týǵyzyp otyrǵany belgili.
Eger aldaǵy ýaqytta Qazaqstanda prezidenttik sailaý ashyq ótip jatsa, elimizdegi oligarhtar halyqtyń daýysyna ie bolýy úshin Tursynbek Qabatovty sailaýǵa túsirip jatsa, buǵan óz basym tańǵalmas edim.
Óitkeni postkeńestik elderde halyq aldynda saiasatkerlerden góri ártister tanymal ekeni belgili.
Sondyqtan Qazaqstanda bolashaqta bolatyn sailaýlarda ánshi-ártister úmitkerlerdiń qatarynda júrse, olarǵa úrke qaraýdyń jóni joq.
Sońǵy QR Parlamenti sailaýynda «Nur Otan» partiiasy qataryna Qairat Nurtas, Serik Sápiev, Olga Shishigina syndy tanymal shoý-biznes pen sport juldyzdarynyń qatysyp, az da bolsa saiasi dodanyń kórkin qyzdyrǵanyn umyta qoiǵan joqpyz.
Zelenskii fenomeni
Iá, Zelenskii fenomeni nede? Sailaý qarsańynda saiasi sarapshylar men saiasatkerler onyń úlken saiasatta is-tájiribesiniń joqtyǵyn alǵa tartqanymen, onyń osy bir qasieti halyqtyń ózine degen senimin oiatyp, airyqsha qoldaýyna ie boldy.
Prezidenttik sailaýdyń alǵashqy nátijesinen Ýkrainada halyqtyń saiasat sahnasynda baiaǵydan kele jatqan tulǵalardyń ábden jalyqqanyn baiqaýǵa bolady.

Halyqtyń áleýmettik-turmystyq ahýalyn jaqsartatyndai kózben kórip, qolmen ustaityndai is istegen joq.
Onyń Tomos men Eýroodaq elderimen aradaǵy vizasyz barys-keliske qol jetkizýi halyqqa nan bolyp, Reseimen soǵysta balasy mert bolǵan analardyń kóz jasyn qurǵatpaityny belgili.
Sol sebepti halyqtyń bul sailaýda Vladimir Zelenskiige senim artýyn túsinýge bolady. Qazirgi zamanda saiasi menedjment qatty damyǵan.
Sondyqtan sailaýda Zelenskii jeńiske jetip jatsa, «Kvartal 95» teatrynda eńbek etetin ártister bilik basyna kelip, eldi tyǵyryqqa tireidi dep qaýiptenýdiń qajeti joq.
Vladimir Zelenskii Ýkrainadaǵy ózge de saiasi kúshtermen tize qosyp, eldi basqaratyn múmkindigi bar. Eger ol eldegi korrýptsiiamen shynaiy kúresip, Reseimen aradaǵy soǵysty toqtatýǵa kúsh salsa, oǵan Batys elderi qol ushyn sozatyny anyq.
Sondyqtan «Zelenskii prezident bolsa, memlekettik qurylymdarǵa taǵaiyndaityn kadr tappai qinalady» dep qaýeset taratyp, sailaýshylardy ekiudai kúige túsirýdiń qajeti joq.
Aitalyq, bilik basynda kele jatqan Poroshenko prezident bolyp sailanǵannan keiin Úkimet qataryna Eýropa elderinen menedjerlerdi shaqyryp, ministr etip taǵaiyndaǵanyn esten shyǵarmaǵan abzal. Muny ýkraindyqtar jaqsy biledi. Sondyqtan kadr máselesi men saiasi is-tájiribeni alǵa tartyp, Zelenskii men halyqtyń arasyna syna qaǵý múmkin emes.
Zelenskiidiń sailaý naýqany kezinde «Slýga naroda» telehikaiasynyń mańyzdy ról atqarǵanyn airyqsha atap ótý kerek. Onyń bul filmi álemdik saiasi tehnologiiaǵa mańyzdy is-tájiribe bolyp enetini sózsiz.
Eger prezidenttik sailaýdyń ekinshi týry elektatty turǵydan taza ótse, Zelenskiidiń aiy ońynan týýy ábden múmkin.
Poroshenko VS Avakov

Zań boiynsha prezidentke baǵynbaityn Ýkrainanyń Ishki ister ministri Arsen Avakov jýrnalisterge bergen suhbatynda sailaýdyń ádil, demokratiialyq talaptarǵa sai ótýi úshin politsiia qyzmetkerleri bar kúsh-jigerin jumsaitynyn aitty.
Sońǵy ýaqyttary Arsen Avakov pen Petr Poroshenko arasyndaǵy saiasi kelispeýshilikterdiń oryn alǵanyn eskersek, sailaý barysynda Poroshenkonyń jaqtastarynyń sailaý barysynda kózboiaýshylyqqa barmaýyn Avakov barynsha qamtamasyz etetinin baiqaimyz.
Eger Prezident sailaýynda Poroshenko jeńiske jetse, ol birinshi kezekte Arsen Avakovty Ishki ister ministrligi qyzmetinen alyp, onyń ústinen qylmystyq is qozǵaýǵa deiin barýy yqtimal.
Jaǵdaidyń bulaisha órbip ketýi múmkin ekenin jaqsy biletin Avakov Poroshenko jaqtastarynyń zańsyzdyqqa barmaýyn kirpik qaqpai qadaǵalaidy.
Osyndai jaǵdailardy esepke alsaq, Ýkrainadaǵy sailaýdyń óte tartysty ótip jatqanyn baǵamdaýǵa bolady. Saiasi kúres, pikir alýandyǵy ol elde azamattyq qoǵamnyń qalyptasyp, demokratiialyq qundylyqtardyń nyǵaiýyna septigin tigizetinin eskersek, bul sailaý Ýkraina tarihynda airyqsha mánge ie saiasi oqiǵa retinde qalaiyn dep tur. Sondyqtan Ýkraina halqynyń bul saiasi naýqannan abyroimen shyǵýyna tilektespiz.
Nurlan JUMAHAN, sarapshy.