Qojaiyny bákene bolǵanda ergejeilini eske túsiretin, urtyna sý toltyryp alǵandai bet-júzi dóńgelengen «Kortizol» (Kortizol gormony kóp bólinetin adamdardyń beti dóńgelenip ketedi degendi bir jerden oqyp qalǵan edi), ne kúleiin turǵanyn, ne jylaiyn dep turǵanyn ajyratyp bolmaityn, kózinen qandai jan ekenin taný qiyn adam. Degenmen, osy kúleiin dep turǵany da, jylaiyn dep turǵany da kóz aldyna miskindi ákeletin edi. Basynyń úlkendigi qortyq denesimen sáikes kelseshi, tipti, bul kemshiligin jasyrý úshin qalpaqty bastyra kiip alǵan. Ol qaltarys-bultarysy kóp shytyrmanǵa bastady - bir-birine jalǵap sala bergen barak tárizdi jataqhananyń qýys-qýysyna kún túspeidi, yzǵar keýlep alǵan. Tý syrtynan bireý qarap turǵandai jotasy shymyrlady. Tóbesi qańyltyrmen qalqalanǵan tar dálizdiń kún sáýlesiniń tek elesi «syz bergen» túkpirindegi jalǵyz bólme aldyna baryp bir-aq toqtady. Esikti eki burap ashqan bette kógergen áldeneniń isi múńk ete qaldy. Dym shalyp, sylaǵy túsken, qurǵaqshylyqtan tabany tartylǵan kóldi eske túsiretin - boiaýy shyt jarylǵan jalǵyz terezesi bar bólmeniń bir buryshynda tot basqan jalǵyz kerýet, gaz plitasynan basqa múlik joq. Qyzǵan maiǵa et qýyrǵanda shashyraǵan maidan, jabysyp qalǵan saǵyzdan, tógilgen tátti sýsyndardyń qaǵynan shańmen aralasyp, qaraiyp ketken edendi de elemeginsidi. Bul Kortizolmen birden bir aiǵa qolma-qol aqshamen aldyn ala esep aiyrysqannan keiin baryp qolyna kiltti ustatty.
II
Tońazyp ári toryǵyp biraz turdy. Myna bólme qashqyndarǵa arnalǵan jer sekildi. Qashyp kelip tyǵylatyn jer sekildi, eshkimge taptyrmaidy ári sonysymen qorqynyshty. Osy bólmeniń tutqynyna ainalǵandai, endi myna qýystan ómir boiy shyǵa almaityndai ekiudai sezimnen aryla almady. Kimnen qashady? Silikpesin shyǵarǵan qý tirlikten be, ózinen be, ony uǵyp jarytpady... Ol tamaq iisi men kógergen syz iisi sińip qalǵan, shań basqan matrasqa qulaǵany sol edi, esikti qaqqan dybystan basyn kóterýge májbúr boldy. – Esik ashyq, dep aityp aýyz japqansha Kortizoldyń qazanbasy aldymen kórindi. – Eskertip qoiaiyn, - dep kináli adamdai kibirtikpen bastaǵan ol kenet daýsyn qataityp: - Eshqandai qyz-qyrqyn!... Jalpy qonaqty qaptata bergen bolmaidy. Ne aitqym kelgenimdi túsingen shyǵarsyz... Men ózim Quran, Injil oqityn adammyn... Ata-babany qurmeitteimin... Túsingen shyǵarsyz... dedi shegelei qaitalap. Bul odan qutylǵansha asyq bolyp, basyn izei saldy.
III
Bólmeni retke keltirýdi oilap jatyp, kózi ilinip ketipti. Birden tús kórdi: kóp qabatty úidiń yzǵar keýlegen podezimen óz-ózin súiregendei zilqara tasqa ainalǵan aiaǵyn áreń ikemge keltirip, kóterilip kele jatyr eken deidi... Bir qyzyǵy, tek shet-shegi kórinbeitin qýysqa kirip ketkendei birde-bir páteri joq úńireigen podezde baspaldaqpen áli kóterilip keledi. Áldenýaqytta baryp, qarsy aldynan dermantinmen qaptalǵan esik shyqty. Tym-tyrys, boiyn úrei bilep, judyryǵyn túiip, tómpeshtei jónelgeni sol edi... esik ary, shalqasynan qulady. Tóńirekti alyp ketken shań-tozańnan murnyna áktiń qyshqyltym iisi keldi. Shań seiilgende baryp, bólmeniń qaq ortasynda turǵan pianiony kózi shaldy. Janyna jaqyndaǵanda baryp, onyń tabyt ekenin baiqady. Qaqpaǵy ashyq tabyttyń ishi zyǵyr maiy tústes lai sýǵa tolyp ketkenin ańǵardy, sol lai sýda taqyrbas ólikti kórdi, isinip, kógerip ketken, biteý maily búirekterdiń qalqyp júrgenin kórdi... Kórdi... Kózin ashqanynda zilmeaýyr denesin jylbysqa, sýyq ter basyp ketken eken, túsin qansha jerden jaqsylyqqa jorymaq bolsa da qarańǵylyq oqpanyna jutylyp, úreige boi aldyrǵan sanasy yryq bermedi. Es-túsi qashyp, eki mln halqy bar qalanyń shetindegi taý qýysyna tyǵylǵan myna mekenin jatsynǵannan shyǵar osyndai jaǵymsyz tús kórgenim dep jubatty ózin.
IÚ
Atyp turyp, tysqa shyqty. Kortizol áli ketpepti. Barak tárizdi jataqhananyń arǵy jaǵynan asyǵa basyp shyǵyp keledi... Keń-mol «pishilgen» terisimen, denesimen alma-kezek alysyp kele jatqandai... umar-jumar domalanyp tómende (bul mańǵa kólik shyǵa almaidy) qalǵan kóligine bet aldy. Myzǵyp aldy degen aty, qalǵyp ketip qas-qaǵym sátte jaisyz tús kórgeni bar... odan qaldy qalyń uiqydan turǵandai denesi zil tartqany bar, sál isingen beti-qolyn shaiatyn sý izdep, Kortizol barakka bastap kele jatyp, byrtiǵan suq saýsaǵymen nusqap, jolai kórsetip ketken tómenirektegi qalaiy bashokqa bettedi. Onda jinalǵan jaýyn sýynan ózge bul tóńirekte shamalaýynsha sý joq. Erinbegen etekke túsip, baklashkamen ishetin sýyn myqshyńdap tasityn edi. Ol úshin saidy quldilaýǵa týra keletin. Taiaq tastam jerge jarty kúnińmen birge jarty ǵumyryń ketedi, saidy qýalaǵan ainalma jol báribir eńbegińdi esh, tuzyńdy sor etedi. Bashok túbinen jalǵanǵan shúmekti aǵytyp, qanjylym sýǵa betin shaidy. – Borsyp ketken sýdy qainatyp ishpeseń, ishiń aýyrady, - degen jigerin qum eter jasyq daýys shyqqan jaqqa jalt qarady. Eshkim kórinbedi. Ushqattyń arjaǵynan shyqqanyn bajailaǵanymen, báribir eleńdep qaldy bul. – Tómenirek tús, - degen jabyrqaý shyqqanymen ámirli estilgen daýystan, nege ekeni belgisiz, júregi atqaqtady. Al tómende... jaýyn sýynan qazyla-qazyla tamyrlary adyraiyp jer betine shyǵyp ketken, sarǵaiyp sarjaǵal tartqan, qýrai bastaǵan qaraǵaidyń túbinde Ol semserlesý aldynda qarýyn tómen túsirip, tóreshiniń jarysty bastaýǵa beretin ámirin - iek qaǵýdy kútip turǵandai turysy ári mańǵaz edi. Jansyz músin sekildi qybyr etpei kóziniń astymen muny baǵyp, qalt jibermei qadaǵalap tur... súlderi quryǵandai... júdep turǵan kúii týra qaramady, uzyn kirpikteri qamasyp, selt tur. Osy pozasy ózine unaityn sekildi. Bul turysynda jaýap kútý de, der kezinde áreket etýge ishtei saqadai sai ázirlik te baiqalyp edi. Bul kózin taidyryp áketti... Taidyryp áketti de tómenge kóz saldy. Tómen etek túgel shyrǵalań. Bul shyrǵalańdy keshý múmkin emes edi. Keshý bylai tursyn, qarǵa adym jerge qadam basýdyń ózi muń. Bórgezge bókken betkeiden qolsozym jerdegi qalaǵa tóte túsý múmkin emes. Alyp shahardyń tóbesinen tóngen bul úiler etekten qaraǵanda jolyndaǵy jota-tóbe, taý silemderi qalqalap, kórinbeidi. Qala ústinen kilkigen ys pen tútinnen qiyr shettegi zaýyt-fabrikalardyń, jylý stansalarynyń murjalary ebedeisiz «boi asyra» soraiyp ketken eken. Etekte – Almaty!
Ú
Ekeýi bir-birine barlai qarap, birqydyrý turdy. – Seni syrtyńnan kórip qaldym, dep beitanys aldymen til qatty. Daýsy jer astynan shyqqandai qumyǵyp, adamnyń erik-jigerin qumǵa ainaldyratyndai kórindi. «Qaidan keldiń?» degen saýaly «Bul araǵa qaidan qańǵalaqtap kele qaldyń?» degendei estilgeni, bul jańsaq uqpasa... Ekeýi túregep turǵan kúii birqydyrý tildesti. Ekeýine ortaq tanys - osy baraktyń qojaiyny týraly bilgisi kelgenimen beitanys mańdytyp eshteńe aita qoimady, tek bir anyǵy – jigittiń jamaǵaiyny bolyp keledi. Al kóliktiń rýlin ainaldyrǵanda qortyq denesi birge ainalatyn Kartizoldyń tek osy týysy týraly myna qýysqa ákele jatyp aitqan sózine qaraǵanda, jumbaq jas jigit ákesiniń qaida ekenin bilmeidi, bes jasynda sheshesi muny tastap, qyltamaqtan ketip qalǵan. Barar jer, basar taýy joq jigitti Kartizol qolyna alǵanymen keiin qaladan páter alǵan soń muny osy barakka ákep tastaǵan. Áp-sátte kún raiy buzyldy. Tóńirek áp-sátte kúgirt tartyp, murnyna syz iisi keldi. Sol sol eken, qarsysyndaǵy beitanys jigittiń tóbesinde jai oinap, bult búrikti – aldymen tysyrlap bastalǵan jaýyn dem arasynda qalyń nóserge ulasty. Bul barakka júgire basyp ketip bara jatyp, kóz qiyǵymen beitanystyń jaýyn astynda tas músin sekildi keýdesine qolyn aiqastyrǵan kúii áli tapjylmai turǵanyn... sol kózge kórinbeitin tóreshiniń iek qaǵýyn kútip turǵanyn baiqap qaldy. Bul kezde qalyń nóserdiń arty tobyqtan keletin kishigirim selge ulasyp edi.
ÚI
Tyshqan isi sińip qalǵan, toz-tozy shyǵyp qalǵan kórpeni iegine deiin qymtanyp birtalai jatty. Oiynan semserlesý úshin qarsylasyn baǵyp, qamasqan uzyn kirpikterin tómen salyp, selt turǵan jas jigit ketpei qoidy. Qansha oilamaiyn dese de... áldebir tylsym tynysyn taryltyp, syrtqa atyp shyqty. Qalyń nóserden keiin aspan shaidai ashylǵan eken. Bitip turǵan qulaǵy kenet ashylyp ketkendei nemese kóz aldyn kólegeilegen shymyldyq sypyrylyp túskendei bári óz ornyna kelip, kóńili jailandy. Shalqaiǵan kemik aiǵa qabaǵyn kere qaraǵan bul baraktyń arǵy túkpirinde tarsyl-gúrsildi estidi. Estidi de solai qarai bettedi. Shalqasynan ashyq esiktiń arǵy jaǵynan aldymen jońqalanǵan jas aǵashtyń da, qańsyǵan aǵashtyń da iiý-qiiý iisinen shaǵyn jihaz tsehy ekenin ajyratty: túkpirinde taý tóbe aǵash tabyt ret-retimen jinalǵan, stanok qoiylǵan bólmede belýaryna deiin sheshingen eki jigittiń sham jaryǵymymen janyǵa jumys istep jatqanynyń ústinen tústi. Esik kózinde turǵan muny alǵashyndy eshqaisysy baiqamady. – Iske sát! dep daýystaǵannan keiin baryp buǵan moiyn burdy. Bul amandasý úshin qolyn usynǵanymen eki urty torsyqtai, al samaiyna pyshaq janyp alǵandai tek terisi ǵana súiegine jabysyp, alaiǵan, adyraiǵan kózine qaiǵyly reńk bergen, myqyny ashyǵan qamyrdai yshqyrynan tómen salbyraǵany yrjiyp kúldi... Munyń usynǵan qolyn almady. – Sen qaidan shyqtyń? – oljaǵa kezikkendei, jo-joq, dáliregi, jemtigin tapqandai jylt etken qýanyshyn jasyra almai, múláiimsi til qatyp, ótirik tańdanǵan boldy. Munyń usynǵan qolyna alaqanyn jalata salǵan ekinshisi tize búgip, shylym tutatty. Buǵan tunjyrai, kóziniń astymen synai-minei qaraǵany aldymen til qatty: - Qaida isteisiń, dedi. Sonsoń qaqyrynyp, tabanynyń astyna shyrt túkirdi. – Esh jerde... dep muryn astynan mińgirlegen boldy bul. – Qolyńnan ne keledi? – dep saýal qoiǵanymen munyń jaýabyn kútpei: - Kórip tursyń ǵoi, tapsyryspen jumys isteimiz. Mynany erteńge deiin istep bitirýimiz kerek, dep jartylai bitpegen esikti nusqady. - Qojaiyn erteń alyp ketedi, - dep, nyǵyrlap qoidy. Esiktiń bitpegenine bul kinálidei jazǵyrý bar daýsynda. Shylymyn shegip bolǵan ol arbiǵan boiyn tiktep edi, ózinen buryn kóleńkesi zoraiyp, munyń mysyn basyp tastady. Kenet: - E, mlia-ia, ne úshin keldiń munda?, - dedi daýsyn ózgertip. – Jai, ásheiin... – ketpek bolyp keri burylǵany sol eken, shiqyldai kúlgen torsyq urttysy: - Jeitin ne bar, qazir baramyz, - dedi. Bul qańǵalaqtap kep qaqpanǵa túskendei boiyn sharasyzdyq biledi, dúlei, qorqaý, meńireý kúshpen betpe-bet kelgeni sanasyna endi jetkendei... aýyr júktiń astynda turǵandai tizesi sál búgilip, ózin adamnyń qory sezindi.
ÚII
- Kúndizgi qalyń nóserden keiin taý ishi salqyn tartqan. Jartykesh ai jap-jaryq. Jartykesh aidyń munshalyqty jaryq shashatynyn alǵash ret kórýi. Boiy tońazyp, baraktyń túkpirindegi bólmesine asyǵa basyp bara jatyr edi, eki mama aǵashtyń arasyn jalǵaǵan som temirge tartylǵan alǵashqy tanysyn kórdi. Týrnikke tartylǵan saiyn qoladan quiylǵan músin sekildi mármárdai symbatty denesin urshyqsha iirip, asyqsha atyp, shyrkóbelek ainalǵan odan kóz aiyra alsashy. Bunyń bar-joǵyn elemedi. Bul qaraptan qarap yńǵaisyzdandy. Myna jigit kim ózi? Tsehtaǵy jigittermen nege aralaspaidy? Nege bul oqshaý, saiaq júredi? Nege jamaǵaiynynan irge ajyratyp, óz tirligin istemeidi? Tsehtaǵy kóksoqqandar nege júr munda? Munyń ózi myna taýdyń qýysynda ne istep júr? degen saýaldar mazasyn qashyrdy. Osy jerdegilerdi bylai qoiǵanda óziniń ne úshin osynda júrgenin, ne izdep kelgenin, taýdyń qýysyna nege tyǵylǵanyn túsindirip bere almady. Jartykesh ai astynda sostiyp, myna turysynyń sóleket ekenin oilap, ketýge oqtalǵany sol edi: - Toqtashy? degen qumyǵyp shyqqan únnen eriksiz aialdady. – Bilem, seniń ne oilap turǵanyńdy? – dedi kenet beitanys sáýegeilik tanytyp. Týrnikten qara jerge dik etip qarǵyp tústi. – Saian, - dedi qolyn usynyp. Tanysýǵa asyǵa qoimaǵan bunyń kózine týra qarap edi, bul júzin taidyryp áketti. Sen... – dedi sosyn az-kem kidirip: - Sen anaý jigitterden abaila...- dep tseh jaqty nusqady. - Qorqyttty deme, eskertkenim. Olar kúni úshin júrgender... Barar jer, basar taýy joq sormańdailar. Qojaiynnyń tapsyrmasyn oryndap iship-jemin tabady... Aitpaqshy, taǵy tegin turady, - dedi artynsha. Ózimsine ishtarta til qatqan jigittiń tym aqquba júzi ai astynda qýqyl tartyp ketipti. Semserlesý úshin qarsylasyn kútkendei júzin tómen saldy... Aýzyna shyryn dámi kelgendei júregi loblydy munyń. – Kúreseiikshi, dedi ái-shái joq, basyn kótermegen kúii. Daýsy sál dirildep, ótingendei boldy. Bul basyn shaiqady. – Bilesiń be, ana-a-aý Almatyda... – dedi ol basyn kóterip, tún qarańǵylyǵynda shoqtai jainap jatqan alyp shaharǵa kóz tastap. – Almatyda bir kóshe bar... Jo-joq, sen oilaǵandai, ol Farabi dańǵyly emes, sen oilaǵandai, Esentai jaq emes, ol basqa kóshe, onda adamdar... basqasha... Onda kóbine aýyldan jumys tappai qalaǵa qańǵyp kelgender júredi. Aiaqtarynan syz ótkenine qaramai qytaidyń arzanqol aiaq kiimin kiedi. Kóbinese sán qýǵandary týfli kiedi sarshunaq aiazda... Erteń olar qaityp urpaq órbitedi?– jumbaq jigit munyń júzine, kenet, syr tarta barlai qarady. Munyń ózi de talai ret shyńyltar aiazda shytynap ushqan shyny sekildi jalt-jult etken qaladan pana tappai osynda keldi emes pe – tula boiy shymyrlady ári denesi bir ysyp, bir sýydy. Kenet, myna jumbaq jigitke degen qulyn músin bolyp quiylyp túsken aǵyl-tegil, aiqara sezim paida boldy. Tamaǵy qurǵap, eriksiz jutyndy. Ishtei qýystanyp, kóziniń astymen urlana qarap edi, anaý qapersiz. Ne ashylyp sóilesýdyń yńǵaiyn tappai, ne ketip qalýdyń jónin tappai... qyzyq dilemmadan máńgirip turyp qaldy. – Sol kóshede... – dedi jumbaq jigit sózin jalǵap: - Aýyldan úmitpen kelgen jastar dirdektep júrgen sol kóshede... ne qazaq ekeni, ne basqa ult ekeni belgisiz, jas shamasy alpysty alqymdaǵan egde kisi itin serýendetedi. Jyl mezgiline qarai talǵammen kiinetin qartań kisi bas kezinde býldog jetektep shyǵatyn. Keiin pitbýl asyrady. Yrsiǵan ezýinen qyzyl iegi men sarǵaiyp ketken azý tisteri aqsiǵan pitbýlge jaqyndaýǵa eshkimniń dáti barmaityn... Myna sormańdailar da qarǵybaý taqqan jyrtqysh tárizdi... Túsimde ezýi qan-qan pitbýl kórdim, dedi sonsoń kúrsine jumbaqtap. Meni tastap ketpeshi, dedi kenet daýsy dirildep. – Bilemin, seniń de barar jeriń joq. Sen de qańǵyp júrsiń. Tek osy jerden ketpeshi, janymda bolshy,- dedi ol ańtaryla qaraǵan buǵan...
(jalǵasy bar)
