Osydan 105 jyl buryn jazylǵan qazaqtyń alǵashqy Ata zańynda ne delingen?
"Qujattyń sol kezdegi resmi ataýyna júginsek, "Qazaq ýstavy". Avtory - Barlybek Syrttanov. Ár sózi júrekke jyly tietin osy "ýstav" jyl saiyn, 30 tamyzda, oiǵa orala ketetini bar. Sizder de bir sholyp shyǵyńyzdar degen tilekpen usynyp otyrmyn" dep jazypty Dáýren Qýat.
Sonymen qazaqtyń eń alǵashqy Ata zańynda ne delingen?
1. Qazaq eli halyq bileitin hám qazaqi erekshelikteri bar el.
2. Qazaq eliniń jeke týy bar. Týy jasyl, qyzyl hám sary kóldeneń jolaqtardan jasalady. Basyndaǵy buryshta ai hám juldyzdyń sýreti bar. Jasyl tús – eldiń islamǵa berilgendiginiń belgisi, qyzyl – el qorǵaýda tógilgen qan, sary qazaqtyń keń dalasy, erkindiktiń belgisi.
3. Budan bylai Qazaq eli Rossiiamen dostastyq, iaǵni dominion dárejesindegi qarym-qatynasta bolyp turady.
4. Qazaq elinde eń basshy oryny – Ult májilisi. Oǵan daýyspen ótkender Qazaq eliniń basshysy Prezidentti tórt jylǵa sailaidy.
5. Bir Prezident eki retten asyp el bileýge huqy joq.
6. Prezident Qazaq elin ministrler arqyly basqarady. Ministrlerdi Prezident ózi tańdaidy, biraq Ult májilisi daýyspen sheshedi.
7. Ministrler ózderi basqarǵan jumystarymen Prezidenttiń hám Ult májilisiniń aldynda esep berip turady.
8. Qazaq eli Prezidentiniń orynbasary – Vitse-prezident. Ol Prezident joq bolǵanda ornyn basady, bar kezde onyń aitqanymen jumys isteidi.
9. Qazaq elinde bilik júrgizý zakon shyǵaratyn (parlament), oryndaityn (úkimet) hám sot bolyp turady. Úsh bilik bir-birine baǵynbaidy, bassyzdyqqa jol bermeýdiń belgisi bolyp turady.
II. Adam balasynyń huqy týrasynda
10. Qazaq elinde adam balasynyń bári teń huqyly. Dinine, qanyna, tegine, násiline qarap adamdy qorlaýǵa jol joq. Adam tek zakon hám qudai aldynda jaýap beredi.
11. Qazaq elinde adam balalary bostandyqta, teńdikte hám baqytty ómir súrýge huqy bar.
12. Qazaq elinde er adam men áiel teńdi. Qazaqi erekshelikter áielderdi qorlamaidy, áiel kelisimimen iske asady.
13. Qazaq elinde adam balasynyń erkin sóileýge, uiym qurýyna hám partiialarǵa kirýine tyiym joq.
14. Násilderdi bir-birine iteretin uiymnyń, partiianyń, adam balasynyń isterine tyiym salynady. Kináliler zakonǵa jaýapty.
15. Qazaq elinde sottyń ruqsatynsyz adam balasy ustalmaidy, abaqtyǵa qamalmaidy. Ustalǵandarǵa sot 24 saǵatta húkim berýi shart, bolmasa qamaýdan bosatylady. Zakondy buzýmen qamaǵan sot aldynda sazaiyn tartady.
16. Qazaq elinde adam balasynyń hat-habaryn ashýǵa ruqsat joq. Ruqsat berý – sottyń moinynda.
17. Adam balasynyń múliktiń barlyq túrine ie bolýǵa huqy bar. Múlikke ie bolý, paidalaný hám bileýden adam balasyna ziian bolmaýy shart. Múlik huqynan aiyrý zakonmen, qunyn tóleý arqyly bolady.
III. Qazaq jeri týrasynda
18. Qazaq jeri onyń menshiginde bolady.
19. Qazaq eliniń jeri saýdaǵa túspeidi, qudai ony adam balasyna paidalaný úshin jaratty.
20. Jerdiń keni, orman, sý, kóli hám taýlary qazaq eliniń iesinde. Mal jaiý, egin ósirý, úi salý, jerdi óńdeý hám jerdi paidaly is maqsatynda qazynaǵa qaitarý húkmet ruqsatymen bolady.
IV. Sot týrasynda
21. Sot biligi óz erkimen iske asady.
22. Sottyń húkimi zakonǵa hám sot erejelerine súienedi.
23. Sýialar daý sheshkende húkmetke iaki adam balasyna baǵynbai, zakon hám sot erejeleri negizimen húkim shyǵarýlary shart. Sýdialarǵa áser jasaǵandarǵa sottyń úkimi kesiledi.
24. Qazaq elinde bar sýdialar Ult májilisine ómir boiy sailanady. Zakondy buzǵan hám oryndamaǵan sýdialar oryndarynan alynady.
25. Ornynan alýdy adam balasynyń aryzynyń negizinde hám Qazaq eli sotynyń Predsedateliniń húkimimen Ult májilisinde kóp daýyspen rastaidy. Olai bolmasa, sýdia óz atyna qaitarylady.
26. Sýdialar qazaq tilin bilýi shart. Basqa násilderdiń sotta óz tilderinde sóileýge huqy bar.
27. Prisiajnyi soty aýyr qylmysty isterdi sheshýge huqyly. Prisiajnyi sany 7 adam.
28. Sot ornynda partiialar bolmaýy shart. Sýdialar partiiaǵa kirý huqynan aiyrylady. Jasyryn múshe bolsa, ornynan alynady.
13 iiýn, 1911 jyl, S.Peterbýrg, S.B.Alashinskii
