وسىدان 105 جىل بۇرىن جازىلعان قازاقتىڭ العاشقى اتا زاڭىندا نە دەلٸنگەن?
"قۇجاتتىڭ سول كەزدەگٸ رەسمي اتاۋىنا جٷگٸنسەك, "قازاق ۋستاۆى". اۆتورى - بارلىبەك سىرتتانوۆ. ەر سٶزٸ جٷرەككە جىلى تيەتٸن وسى "ۋستاۆ" جىل سايىن, 30 تامىزدا, ويعا ورالا كەتەتٸنٸ بار. سٸزدەر دە بٸر شولىپ شىعىڭىزدار دەگەن تٸلەكپەن ۇسىنىپ وتىرمىن" دەپ جازىپتى دەۋرەن قۋات.
سونىمەن قازاقتىڭ ەڭ العاشقى اتا زاڭىندا نە دەلٸنگەن?
1. قازاق ەلٸ حالىق بيلەيتٸن ھەم قازاقي ەرەكشەلٸكتەرٸ بار ەل.
2. قازاق ەلٸنٸڭ جەكە تۋى بار. تۋى جاسىل, قىزىل ھەم سارى كٶلدەنەڭ جولاقتاردان جاسالادى. باسىنداعى بۇرىشتا اي ھەم جۇلدىزدىڭ سۋرەتٸ بار. جاسىل تٷس – ەلدٸڭ يسلامعا بەرٸلگەندٸگٸنٸڭ بەلگٸسٸ, قىزىل – ەل قورعاۋدا تٶگٸلگەن قان, سارى قازاقتىڭ كەڭ دالاسى, ەركٸندٸكتٸڭ بەلگٸسٸ.
3. بۇدان بىلاي قازاق ەلٸ روسسييامەن دوستاستىق, ياعني دومينيون دەرەجەسٸندەگٸ قارىم-قاتىناستا بولىپ تۇرادى.
4. قازاق ەلٸندە ەڭ باسشى ورىنى – ۇلت مەجٸلٸسٸ. وعان داۋىسپەن ٶتكەندەر قازاق ەلٸنٸڭ باسشىسى پرەزيدەنتتٸ تٶرت جىلعا سايلايدى.
5. بٸر پرەزيدەنت ەكٸ رەتتەن اسىپ ەل بيلەۋگە حۇقى جوق.
6. پرەزيدەنت قازاق ەلٸن مينيسترلەر ارقىلى باسقارادى. مينيسترلەردٸ پرەزيدەنت ٶزٸ تاڭدايدى, بٸراق ۇلت مەجٸلٸسٸ داۋىسپەن شەشەدٸ.
7. مينيسترلەر ٶزدەرٸ باسقارعان جۇمىستارىمەن پرەزيدەنتتٸڭ ھەم ۇلت مەجٸلٸسٸنٸڭ الدىندا ەسەپ بەرٸپ تۇرادى.
8. قازاق ەلٸ پرەزيدەنتٸنٸڭ ورىنباسارى – ۆيتسە-پرەزيدەنت. ول پرەزيدەنت جوق بولعاندا ورنىن باسادى, بار كەزدە ونىڭ ايتقانىمەن جۇمىس ٸستەيدٸ.
9. قازاق ەلٸندە بيلٸك جٷرگٸزۋ زاكون شىعاراتىن (پارلامەنت), ورىندايتىن (ٷكٸمەت) ھەم سوت بولىپ تۇرادى. ٷش بيلٸك بٸر-بٸرٸنە باعىنبايدى, باسسىزدىققا جول بەرمەۋدٸڭ بەلگٸسٸ بولىپ تۇرادى.
ٸٸ. ادام بالاسىنىڭ حۇقى تۋراسىندا
10. قازاق ەلٸندە ادام بالاسىنىڭ بەرٸ تەڭ حۇقىلى. دٸنٸنە, قانىنا, تەگٸنە, نەسٸلٸنە قاراپ ادامدى قورلاۋعا جول جوق. ادام تەك زاكون ھەم قۇداي الدىندا جاۋاپ بەرەدٸ.
11. قازاق ەلٸندە ادام بالالارى بوستاندىقتا, تەڭدٸكتە ھەم باقىتتى ٶمٸر سٷرۋگە حۇقى بار.
12. قازاق ەلٸندە ەر ادام مەن ەيەل تەڭدٸ. قازاقي ەرەكشەلٸكتەر ەيەلدەردٸ قورلامايدى, ەيەل كەلٸسٸمٸمەن ٸسكە اسادى.
13. قازاق ەلٸندە ادام بالاسىنىڭ ەركٸن سٶيلەۋگە, ۇيىم قۇرۋىنا ھەم پارتييالارعا كٸرۋٸنە تىيىم جوق.
14. نەسٸلدەردٸ بٸر-بٸرٸنە يتەرەتٸن ۇيىمنىڭ, پارتييانىڭ, ادام بالاسىنىڭ ٸستەرٸنە تىيىم سالىنادى. كٸنەلٸلەر زاكونعا جاۋاپتى.
15. قازاق ەلٸندە سوتتىڭ رۇقساتىنسىز ادام بالاسى ۇستالمايدى, اباقتىعا قامالمايدى. ۇستالعاندارعا سوت 24 ساعاتتا حٷكٸم بەرۋٸ شارت, بولماسا قاماۋدان بوساتىلادى. زاكوندى بۇزۋمەن قاماعان سوت الدىندا سازايىن تارتادى.
16. قازاق ەلٸندە ادام بالاسىنىڭ حات-حابارىن اشۋعا رۇقسات جوق. رۇقسات بەرۋ – سوتتىڭ موينىندا.
17. ادام بالاسىنىڭ مٷلٸكتٸڭ بارلىق تٷرٸنە يە بولۋعا حۇقى بار. مٷلٸككە يە بولۋ, پايدالانۋ ھەم بيلەۋدەن ادام بالاسىنا زييان بولماۋى شارت. مٷلٸك حۇقىنان ايىرۋ زاكونمەن, قۇنىن تٶلەۋ ارقىلى بولادى.
ٸٸٸ. قازاق جەرٸ تۋراسىندا
18. قازاق جەرٸ ونىڭ مەنشٸگٸندە بولادى.
19. قازاق ەلٸنٸڭ جەرٸ ساۋداعا تٷسپەيدٸ, قۇداي ونى ادام بالاسىنا پايدالانۋ ٷشٸن جاراتتى.
20. جەردٸڭ كەنٸ, ورمان, سۋ, كٶلٸ ھەم تاۋلارى قازاق ەلٸنٸڭ يەسٸندە. مال جايۋ, ەگٸن ٶسٸرۋ, ٷي سالۋ, جەردٸ ٶڭدەۋ ھەم جەردٸ پايدالى ٸس ماقساتىندا قازىناعا قايتارۋ حٷكمەت رۇقساتىمەن بولادى.
IV. سوت تۋراسىندا
21. سوت بيلٸگٸ ٶز ەركٸمەن ٸسكە اسادى.
22. سوتتىڭ حٷكٸمٸ زاكونعا ھەم سوت ەرەجەلەرٸنە سٷيەنەدٸ.
23. سۋيالار داۋ شەشكەندە حٷكمەتكە ياكي ادام بالاسىنا باعىنباي, زاكون ھەم سوت ەرەجەلەرٸ نەگٸزٸمەن حٷكٸم شىعارۋلارى شارت. سۋديالارعا ەسەر جاساعاندارعا سوتتىڭ ٷكٸمٸ كەسٸلەدٸ.
24. قازاق ەلٸندە بار سۋديالار ۇلت مەجٸلٸسٸنە ٶمٸر بويى سايلانادى. زاكوندى بۇزعان ھەم ورىنداماعان سۋديالار ورىندارىنان الىنادى.
25. ورنىنان الۋدى ادام بالاسىنىڭ ارىزىنىڭ نەگٸزٸندە ھەم قازاق ەلٸ سوتىنىڭ پرەدسەداتەلٸنٸڭ حٷكٸمٸمەن ۇلت مەجٸلٸسٸندە كٶپ داۋىسپەن راستايدى. ولاي بولماسا, سۋديا ٶز اتىنا قايتارىلادى.
26. سۋديالار قازاق تٸلٸن بٸلۋٸ شارت. باسقا نەسٸلدەردٸڭ سوتتا ٶز تٸلدەرٸندە سٶيلەۋگە حۇقى بار.
27. پريسياجنىي سوتى اۋىر قىلمىستى ٸستەردٸ شەشۋگە حۇقىلى. پريسياجنىي سانى 7 ادام.
28. سوت ورنىندا پارتييالار بولماۋى شارت. سۋديالار پارتيياعا كٸرۋ حۇقىنان ايىرىلادى. جاسىرىن مٷشە بولسا, ورنىنان الىنادى.
13 ييۋن, 1911 جىل, س.پەتەربۋرگ, س.ب.الاشينسكيي
