Kez kelgen demokratiialyq memlekettiń beriktigi men saiasi turaqtylyǵy tek qabyldanǵan zańdarmen emes, solardy ómirge engizetin institýttardyń táýelsizdigimen ólshenedi. Osy oraida, Qazaqstan Respýblikasynyń Ortalyq sailaý komissiiasy (OSK) — bilik tarmaqtarynyń toǵysynda ornyqqan, memlekettik erik-jigerdi qalyptastyrýshy airyqsha konstitýtsiialyq organ.
Konstitýtsiialyq-quqyqtyq ǵylymda OSK-nyń mártebesin tek atqarýshy nemese ákimshilik qurylymnyń bir bóligi retinde qarastyrý — ústirt kózqaras. Negizgi zańnyń talaptaryna sáikes, Ortalyq sailaý komissiiasy biryńǵai sailaý júiesin basqaratyn, zań shyǵarýshy jáne atqarýshy bilik tarmaqtarynan institýtsionaldyq turǵydan oqshaýlanǵan derbes konstitýtsiialyq organ bolyp tabylady.
Onyń basqa memlekettik organdardan basty aiyrmashylyǵy — ókilettiginiń tikelei Ata zań deńgeiinde bekitilýinde. OSK memlekettik apparattyń tapsyrmasyn oryndaýshy emes, halyqtyń saiasi erkin tikelei júzege asyrýdy qamtamasyz etetin zańdy arbitr rólin atqarady.
OSK-nyń konstitýtsiialyq-quqyqtyq mártebesin aiqyndaityn mańyzdy element — onyń quramyn jasaqtaý tártibi. Komissiia múshelerin jasaqtaýǵa memlekettik biliktiń úsh tarmaǵy da qatysady:
Tóraǵany jáne eki músheni — QR Prezidenti taǵaiyndaidy;
Eki músheni — Parlament Senaty laýazymǵa otyrǵyzady;
Eki músheni — Parlament Májilisi bekitedi.
Bul «bólip taǵaiyndaý» mehanizmi birde-bir bilik tarmaǵynyń sailaý organyn monopoliialap alýyna jol bermeidi. Mundai tepe-teńdik pen tejemelik júiesi OSK-nyń saiasi beitaraptyǵyn, sheshim qabyldaýdaǵy derbestigin jáne ádildigin saqtaýdyń basty konstitýtsiialyq kepili bolyp tabylady.
Sailaý protsesiniń konstitýtsiialyq kepili retindegi mindetteri
OSK-nyń quqyqtyq mártebesi onyń atqaratyn airyqsha fýnktsiialarymen tolyǵady. Komissiia jai gana tehnikalyq uiymdastyrýshy emes, ol:
Zańdylyq kepili: Sailaý zańnamasynyń el aýmaǵynda birkelki ári dál qoldanylýyn qadaǵalaidy.
Azamattardyń sailaý quqyqtaryn qorǵaýshy: Daýys berý, kandidatýrany usyný jáne úgit-nasihat júrgizý kezeńderinde teń múmkindikterdi qamtamasyz etedi.
Legitimdilik kózi: Daýys berý qorytyndylaryn resmi túrde belgilep, sailanǵan Prezidenttiń, Parlament depýtattarynyń ókilettikterin taný arqyly biliktiń legitimdiligin bekitedi.
Qordalanǵan saiasi-quqyqtyq reformalar jaǵdaiynda Ortalyq sailaý komissiiasynyń konstitýtsiialyq-quqyqtyq mártebesi sapalyq jańa deńgeige kóterildi. OSK — demokratiialyq qaǵidattardyń saqtalýyn, qoǵamdaǵy saiasi turaqtylyqty jáne halyq pen memlekettik bilik arasyndaǵy ashyq dialogty qamtamasyz etetin negizgi konstitýtsiialyq institýt bolyp qala beredi.
Formaldy-quqyqtyq stil: Mátin ǵylymi-saraptamalyq tilde, «sailaý júiesin basqaratyn atqarýshy organ» degen qarapaiym tirkesterdiń ornyna «konstitýtsiialyq fenomen», «institýtsionaldyq oqshaýlaný», «zańdy arbitr» siiaqty salmaqty terminderdi qoldaný arqyly jazylǵan.
Halyqaralyq saiasi-quqyqtyq tájiribede sailaýdy uiymdastyrý men basqarýǵa jaýapty mekemelerdiń (Election Management Bodies — EMB) orny men mártebesi ártúrli júielerge jikteledi. Osy oraida Qazaqstan Respýblikasynyń Ortalyq sailaý komissiiasyn (OSK) dúniejúzilik modeldermen salystyra otyryp, onyń erekshelikterin aiqyndaýǵa bolady.Halyqaralyq institýttardyń (mysaly, IDEA nemese BQDB/OBSE) jikteýi boiynsha sailaý organdary negizgi úsh úlgige bólinedi:1. Táýelsiz komissiialyq model (Independent Model)Sipaty: Bul modelde sailaý organy atqarýshy bilik pen úkimetten túbegeili bólek, derbes konstitýtsiialyq qurylym retinde jumys isteidi. Onyń jeke biýdjeti, uzaq merzimdi turaqty quramy jáne zań shyǵarý bastamasy nemese baqylaý ókilettikteri bolady. Álemdegi mysaldar: Kanada (Elections Canada), Ońtústik Afrika Respýblikasy, Úndistan (Election Commission of India). Qazaqstandyq OSK-men uqsastyǵy men aiyrmashylyǵy: Qazaqstannyń Ortalyq sailaý komissiiasy da formaldy túrde osy táýelsiz modelge jatady — ol úkimettiń quramyna kirmeidi jáne Ata zańmen turaqty jumys isteitin organ retinde bekitilgen. Alaida, qalyptasý tártibi jaǵynan Úndistan nemese Kanada tájiribesinen ózgeshe: ol jerde kadr taǵaiyndaýǵa atqarýshy biliktiń aralasýy shekteýli bolsa, Qazaqstanda OSK múshelerin taǵaiyndaý biliktiń eki tarmaǵy (Prezident pen Parlament palatalary) arasynda bólingen.
2. Atqarýshy nemese úkimettik model (Governmental / Executive Model)Sipaty: Bul júiede sailaýdy uiymdastyrý tikelei atqarýshy bilikke (ministrlikterge, ishki ister nemese ádilet vedomstvolaryna) júkteledi. Munda jeke turaqty komissiia bolmaýy múmkin, protsespen úkimet sheneýnikteri basshylyq jasaýy yqtimal. Álemdegi mysaldar: Ulybritaniia (dástúrli túrde jergilikti ákimshilikter men ministrlikter atqarady), AQSh-tyń keibir shtaty (sailaýdy hatshylar nemese jergilikti atqarýshy departamentter uiymdastyrady), Singapýr. Qazaqstandyq OSK-men aiyrmashylyǵy: Qazaqstan bul modelden múlde bólek. Eger AQSh pen Ulybritaniiada sailaýdy uiymdastyrýshylardyń saiasi táýeldiligi jergilikti basqarý dástúrleri arqyly teńgerilse, Qazaqstanda sailaýdy úkimet nemese ministrlikter emes, tek arnaiy mártebesi bar ortalyq konstitýtsiialyq organ júrgizedi.
3. Sottyq nemese aralas model (Judicial / Mixed Model)Sipaty: Sailaý úderisin uiymdastyrý jáne onyń qorytyndysyn shyǵarý tikelei joǵary sot organdaryna nemese arnaiy konstitýtsiialyq tribýnaldarǵa júkteledi.Álemdegi mysaldar: Latyn Amerikasynyń birqatar elderi (mysaly, Braziliiadaǵy Joǵarǵy sailaý soty — Tribunal Superior Eleitoral), Frantsiia (konstitýtsiialyq keńes pen sailaýdy baqylaýdyń aralas júiesi). Qazaqstandyq OSK-men aiyrmashylyǵy: Qazaqstanda OSK sot organy bolyp tabylmaidy, ol — ákimshilik-uiymdastyrýshylyq jáne baqylaý fýnktsiialaryn qatar atqaratyn kvazi-sottyq ókilettikteri bar (shaǵymdardy qaraityn) derbes alqaly organ. Al daýlardyń sońǵy núktesin qajet bolǵan jaǵdaida Konstitýtsiialyq sot nemese Joǵarǵy sot qoiady. Qazaqstandyq Ortalyq sailaý komissiiasy álemdik tájiribedegi «turaqty kásibi komissiialyq modelge» kóbirek sáikes keledi. Basqa eldermen salystyrǵandaǵy basty erekshelikteri: Turaqtylyq: Ýaqytsha (ad hoc) emes, turaqty jumys isteitin institýtsionaldyq sipatqa ie. Formaldy táýelsizdik: Úkimet quramyna kirmese de, ony jasaqtaýǵa memlekettik biliktiń barlyq tarmaǵy qatysady (bul bilik balansyn saqtaýǵa baǵyttalǵan tetik). Ókilettik aýqymy: Batys elderindegi keibir fýnktsiialar jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryna nemese táýelsiz qoǵamdyq institýttarǵa bólinip berilse, Qazaqstanda OSK respýblikalyq deńgeide de, tómengi komissiialardyń jumysyn úilestirýde de ortalyqtandyrylǵan úlken ákimshilik quzyretke ie.
