كەز كەلگەن دەموكراتييالىق مەملەكەتتٸڭ بەرٸكتٸگٸ مەن ساياسي تۇراقتىلىعى تەك قابىلدانعان زاڭدارمەن ەمەس, سولاردى ٶمٸرگە ەنگٸزەتٸن ينستيتۋتتاردىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸمەن ٶلشەنەدٸ. وسى ورايدا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسى (وسك) — بيلٸك تارماقتارىنىڭ توعىسىندا ورنىققان, مەملەكەتتٸك ەرٸك-جٸگەردٸ قالىپتاستىرۋشى ايرىقشا كونستيتۋتسييالىق ورگان.
كونستيتۋتسييالىق-قۇقىقتىق عىلىمدا وسك-نىڭ مەرتەبەسٸن تەك اتقارۋشى نەمەسە ەكٸمشٸلٸك قۇرىلىمنىڭ بٸر بٶلٸگٸ رەتٸندە قاراستىرۋ — ٷستٸرت كٶزقاراس. نەگٸزگٸ زاڭنىڭ تالاپتارىنا سەيكەس, ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسى بٸرىڭعاي سايلاۋ جٷيەسٸن باسقاراتىن, زاڭ شىعارۋشى جەنە اتقارۋشى بيلٸك تارماقتارىنان ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان وقشاۋلانعان دەربەس كونستيتۋتسييالىق ورگان بولىپ تابىلادى.
ونىڭ باسقا مەملەكەتتٸك ورگانداردان باستى ايىرماشىلىعى — ٶكٸلەتتٸگٸنٸڭ تٸكەلەي اتا زاڭ دەڭگەيٸندە بەكٸتٸلۋٸندە. وسك مەملەكەتتٸك اپپاراتتىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋشى ەمەس, حالىقتىڭ ساياسي ەركٸن تٸكەلەي جٷزەگە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتەتٸن زاڭدى اربيتر رٶلٸن اتقارادى.
وسك-نىڭ كونستيتۋتسييالىق-قۇقىقتىق مەرتەبەسٸن ايقىندايتىن ماڭىزدى ەلەمەنت — ونىڭ قۇرامىن جاساقتاۋ تەرتٸبٸ. كوميسسييا مٷشەلەرٸن جاساقتاۋعا مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ ٷش تارماعى دا قاتىسادى:
تٶراعانى جەنە ەكٸ مٷشەنٸ — قر پرەزيدەنتٸ تاعايىندايدى;
ەكٸ مٷشەنٸ — پارلامەنت سەناتى لاۋازىمعا وتىرعىزادى;
ەكٸ مٷشەنٸ — پارلامەنت مەجٸلٸسٸ بەكٸتەدٸ.
بۇل «بٶلٸپ تاعايىنداۋ» مەحانيزمٸ بٸردە-بٸر بيلٸك تارماعىنىڭ سايلاۋ ورگانىن مونوپولييالاپ الۋىنا جول بەرمەيدٸ. مۇنداي تەپە-تەڭدٸك پەن تەجەمەلٸك جٷيەسٸ وسك-نىڭ ساياسي بەيتاراپتىعىن, شەشٸم قابىلداۋداعى دەربەستٸگٸن جەنە ەدٸلدٸگٸن ساقتاۋدىڭ باستى كونستيتۋتسييالىق كەپٸلٸ بولىپ تابىلادى.
سايلاۋ پروتسەسٸنٸڭ كونستيتۋتسييالىق كەپٸلٸ رەتٸندەگٸ مٸندەتتەرٸ
وسك-نىڭ قۇقىقتىق مەرتەبەسٸ ونىڭ اتقاراتىن ايرىقشا فۋنكتسييالارىمەن تولىعادى. كوميسسييا جاي گانا تەحنيكالىق ۇيىمداستىرۋشى ەمەس, ول:
زاڭدىلىق كەپٸلٸ: سايلاۋ زاڭناماسىنىڭ ەل اۋماعىندا بٸركەلكٸ ەرٸ دەل قولدانىلۋىن قاداعالايدى.
ازاماتتاردىڭ سايلاۋ قۇقىقتارىن قورعاۋشى: داۋىس بەرۋ, كانديداتۋرانى ۇسىنۋ جەنە ٷگٸت-ناسيحات جٷرگٸزۋ كەزەڭدەرٸندە تەڭ مٷمكٸندٸكتەردٸ قامتاماسىز ەتەدٸ.
لەگيتيمدٸلٸك كٶزٸ: داۋىس بەرۋ قورىتىندىلارىن رەسمي تٷردە بەلگٸلەپ, سايلانعان پرەزيدەنتتٸڭ, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ ٶكٸلەتتٸكتەرٸن تانۋ ارقىلى بيلٸكتٸڭ لەگيتيمدٸلٸگٸن بەكٸتەدٸ.
قوردالانعان ساياسي-قۇقىقتىق رەفورمالار جاعدايىندا ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسىنىڭ كونستيتۋتسييالىق-قۇقىقتىق مەرتەبەسٸ ساپالىق جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلدٸ. وسك — دەموكراتييالىق قاعيداتتاردىڭ ساقتالۋىن, قوعامداعى ساياسي تۇراقتىلىقتى جەنە حالىق پەن مەملەكەتتٸك بيلٸك اراسىنداعى اشىق ديالوگتى قامتاماسىز ەتەتٸن نەگٸزگٸ كونستيتۋتسييالىق ينستيتۋت بولىپ قالا بەرەدٸ.
فورمالدى-قۇقىقتىق ستيل: مەتٸن عىلىمي-ساراپتامالىق تٸلدە, «سايلاۋ جٷيەسٸن باسقاراتىن اتقارۋشى ورگان» دەگەن قاراپايىم تٸركەستەردٸڭ ورنىنا «كونستيتۋتسييالىق فەنومەن», «ينستيتۋتسيونالدىق وقشاۋلانۋ», «زاڭدى اربيتر» سيياقتى سالماقتى تەرميندەردٸ قولدانۋ ارقىلى جازىلعان.
حالىقارالىق ساياسي-قۇقىقتىق تەجٸريبەدە سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋ مەن باسقارۋعا جاۋاپتى مەكەمەلەردٸڭ (Election Management Bodies — EMB) ورنى مەن مەرتەبەسٸ ەرتٷرلٸ جٷيەلەرگە جٸكتەلەدٸ. وسى ورايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسىن (وسك) دٷنيەجٷزٸلٸك مودەلدەرمەن سالىستىرا وتىرىپ, ونىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن ايقىنداۋعا بولادى.حالىقارالىق ينستيتۋتتاردىڭ (مىسالى, IDEA نەمەسە بقدب/وبسە) جٸكتەۋٸ بويىنشا سايلاۋ ورگاندارى نەگٸزگٸ ٷش ٷلگٸگە بٶلٸنەدٸ:1. تەۋەلسٸز كوميسسييالىق مودەل (Independent Model)سيپاتى: بۇل مودەلدە سايلاۋ ورگانى اتقارۋشى بيلٸك پەن ٷكٸمەتتەن تٷبەگەيلٸ بٶلەك, دەربەس كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىم رەتٸندە جۇمىس ٸستەيدٸ. ونىڭ جەكە بيۋدجەتٸ, ۇزاق مەرزٸمدٸ تۇراقتى قۇرامى جەنە زاڭ شىعارۋ باستاماسى نەمەسە باقىلاۋ ٶكٸلەتتٸكتەرٸ بولادى. ەلەمدەگٸ مىسالدار: كانادا (Elections Canada), وڭتٷستٸك افريكا رەسپۋبليكاسى, ٷندٸستان (Election Commission of India). قازاقستاندىق وسك-مەن ۇقساستىعى مەن ايىرماشىلىعى: قازاقستاننىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسى دا فورمالدى تٷردە وسى تەۋەلسٸز مودەلگە جاتادى — ول ٷكٸمەتتٸڭ قۇرامىنا كٸرمەيدٸ جەنە اتا زاڭمەن تۇراقتى جۇمىس ٸستەيتٸن ورگان رەتٸندە بەكٸتٸلگەن. الايدا, قالىپتاسۋ تەرتٸبٸ جاعىنان ٷندٸستان نەمەسە كانادا تەجٸريبەسٸنەن ٶزگەشە: ول جەردە كادر تاعايىنداۋعا اتقارۋشى بيلٸكتٸڭ ارالاسۋى شەكتەۋلٸ بولسا, قازاقستاندا وسك مٷشەلەرٸن تاعايىنداۋ بيلٸكتٸڭ ەكٸ تارماعى (پرەزيدەنت پەن پارلامەنت پالاتالارى) اراسىندا بٶلٸنگەن.
2. اتقارۋشى نەمەسە ٷكٸمەتتٸك مودەل (Governmental / Executive Model)سيپاتى: بۇل جٷيەدە سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋ تٸكەلەي اتقارۋشى بيلٸككە (مينيسترلٸكتەرگە, ٸشكٸ ٸستەر نەمەسە ەدٸلەت ۆەدومستۆولارىنا) جٷكتەلەدٸ. مۇندا جەكە تۇراقتى كوميسسييا بولماۋى مٷمكٸن, پروتسەسپەن ٷكٸمەت شەنەۋنٸكتەرٸ باسشىلىق جاساۋى ىقتيمال. ەلەمدەگٸ مىسالدار: ۇلىبريتانييا (دەستٷرلٸ تٷردە جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمشٸلٸكتەر مەن مينيسترلٸكتەر اتقارادى), اقش-تىڭ كەيبٸر شتاتى (سايلاۋدى حاتشىلار نەمەسە جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى دەپارتامەنتتەر ۇيىمداستىرادى), سينگاپۋر. قازاقستاندىق وسك-مەن ايىرماشىلىعى: قازاقستان بۇل مودەلدەن مٷلدە بٶلەك. ەگەر اقش پەن ۇلىبريتانييادا سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ساياسي تەۋەلدٸلٸگٸ جەرگٸلٸكتٸ باسقارۋ دەستٷرلەرٸ ارقىلى تەڭگەرٸلسە, قازاقستاندا سايلاۋدى ٷكٸمەت نەمەسە مينيسترلٸكتەر ەمەس, تەك ارنايى مەرتەبەسٸ بار ورتالىق كونستيتۋتسييالىق ورگان جٷرگٸزەدٸ.
3. سوتتىق نەمەسە ارالاس مودەل (Judicial / Mixed Model)سيپاتى: سايلاۋ ٷدەرٸسٸن ۇيىمداستىرۋ جەنە ونىڭ قورىتىندىسىن شىعارۋ تٸكەلەي جوعارى سوت ورگاندارىنا نەمەسە ارنايى كونستيتۋتسييالىق تريبۋنالدارعا جٷكتەلەدٸ.ەلەمدەگٸ مىسالدار: لاتىن امەريكاسىنىڭ بٸرقاتار ەلدەرٸ (مىسالى, برازيليياداعى جوعارعى سايلاۋ سوتى — Tribunal Superior Eleitoral), فرانتسييا (كونستيتۋتسييالىق كەڭەس پەن سايلاۋدى باقىلاۋدىڭ ارالاس جٷيەسٸ). قازاقستاندىق وسك-مەن ايىرماشىلىعى: قازاقستاندا وسك سوت ورگانى بولىپ تابىلمايدى, ول — ەكٸمشٸلٸك-ۇيىمداستىرۋشىلىق جەنە باقىلاۋ فۋنكتسييالارىن قاتار اتقاراتىن كۆازي-سوتتىق ٶكٸلەتتٸكتەرٸ بار (شاعىمداردى قارايتىن) دەربەس القالى ورگان. ال داۋلاردىڭ سوڭعى نٷكتەسٸن قاجەت بولعان جاعدايدا كونستيتۋتسييالىق سوت نەمەسە جوعارعى سوت قويادى. قازاقستاندىق ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسى ەلەمدٸك تەجٸريبەدەگٸ «تۇراقتى كەسٸبي كوميسسييالىق مودەلگە» كٶبٸرەك سەيكەس كەلەدٸ. باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعانداعى باستى ەرەكشەلٸكتەرٸ: تۇراقتىلىق: ۋاقىتشا (ad hoc) ەمەس, تۇراقتى جۇمىس ٸستەيتٸن ينستيتۋتسيونالدىق سيپاتقا يە. فورمالدى تەۋەلسٸزدٸك: ٷكٸمەت قۇرامىنا كٸرمەسە دە, ونى جاساقتاۋعا مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ بارلىق تارماعى قاتىسادى (بۇل بيلٸك بالانسىن ساقتاۋعا باعىتتالعان تەتٸك). ٶكٸلەتتٸك اۋقىمى: باتىس ەلدەرٸندەگٸ كەيبٸر فۋنكتسييالار جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ ورگاندارىنا نەمەسە تەۋەلسٸز قوعامدىق ينستيتۋتتارعا بٶلٸنٸپ بەرٸلسە, قازاقستاندا وسك رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە دە, تٶمەنگٸ كوميسسييالاردىڭ جۇمىسىن ٷيلەستٸرۋدە دە ورتالىقتاندىرىلعان ٷلكەن ەكٸمشٸلٸك قۇزىرەتكە يە.
