Кез келген демократиялық мемлекеттің беріктігі мен саяси тұрақтылығы тек қабылданған заңдармен емес, соларды өмірге енгізетін институттардың тәуелсіздігімен өлшенеді. Осы орайда, Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы (ОСК) — билік тармақтарының тоғысында орныққан, мемлекеттік ерік-жігерді қалыптастырушы айрықша конституциялық орган.
Конституциялық-құқықтық ғылымда ОСК-ның мәртебесін тек атқарушы немесе әкімшілік құрылымның бір бөлігі ретінде қарастыру — үстірт көзқарас. Негізгі заңның талаптарына сәйкес, Орталық сайлау комиссиясы бірыңғай сайлау жүйесін басқаратын, заң шығарушы және атқарушы билік тармақтарынан институционалдық тұрғыдан оқшауланған дербес конституциялық орган болып табылады.
Оның басқа мемлекеттік органдардан басты айырмашылығы — өкілеттігінің тікелей Ата заң деңгейінде бекітілуінде. ОСК мемлекеттік аппараттың тапсырмасын орындаушы емес, халықтың саяси еркін тікелей жүзеге асыруды қамтамасыз ететін заңды арбитр рөлін атқарады.
ОСК-ның конституциялық-құқықтық мәртебесін айқындайтын маңызды элемент — оның құрамын жасақтау тәртібі. Комиссия мүшелерін жасақтауға мемлекеттік биліктің үш тармағы да қатысады:
Төрағаны және екі мүшені — ҚР Президенті тағайындайды;
Екі мүшені — Парламент Сенаты лауазымға отырғызады;
Екі мүшені — Парламент Мәжілісі бекітеді.
Бұл «бөліп тағайындау» механизмі бірде-бір билік тармағының сайлау органын монополиялап алуына жол бермейді. Мұндай тепе-теңдік пен тежемелік жүйесі ОСК-ның саяси бейтараптығын, шешім қабылдаудағы дербестігін және әділдігін сақтаудың басты конституциялық кепілі болып табылады.
Сайлау процесінің конституциялық кепілі ретіндегі міндеттері
ОСК-ның құқықтық мәртебесі оның атқаратын айрықша функцияларымен толығады. Комиссия жай гана техникалық ұйымдастырушы емес, ол:
Заңдылық кепілі: Сайлау заңнамасының ел аумағында біркелкі әрі дәл қолданылуын қадағалайды.
Азаматтардың сайлау құқықтарын қорғаушы: Дауыс беру, кандидатураны ұсыну және үгіт-насихат жүргізу кезеңдерінде тең мүмкіндіктерді қамтамасыз етеді.
Легитимділік көзі: Дауыс беру қорытындыларын ресми түрде белгілеп, сайланған Президенттің, Парламент депутаттарының өкілеттіктерін тану арқылы биліктің легитимділігін бекітеді.
Қордаланған саяси-құқықтық реформалар жағдайында Орталық сайлау комиссиясының конституциялық-құқықтық мәртебесі сапалық жаңа деңгейге көтерілді. ОСК — демократиялық қағидаттардың сақталуын, қоғамдағы саяси тұрақтылықты және халық пен мемлекеттік билік арасындағы ашық диалогты қамтамасыз ететін негізгі конституциялық институт болып қала береді.
Формальды-құқықтық стиль: Мәтін ғылыми-сараптамалық тілде, «сайлау жүйесін басқаратын атқарушы орган» деген қарапайым тіркестердің орнына «конституциялық феномен», «институционалдық оқшаулану», «заңды арбитр» сияқты салмақты терминдерді қолдану арқылы жазылған.
Халықаралық саяси-құқықтық тәжірибеде сайлауды ұйымдастыру мен басқаруға жауапты мекемелердің (Election Management Bodies — EMB) орны мен мәртебесі әртүрлі жүйелерге жіктеледі. Осы орайда Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясын (ОСК) дүниежүзілік модельдермен салыстыра отырып, оның ерекшеліктерін айқындауға болады.Халықаралық институттардың (мысалы, IDEA немесе БҚДБ/ОБСЕ) жіктеуі бойынша сайлау органдары негізгі үш үлгіге бөлінеді:1. Тәуелсіз комиссиялық модель (Independent Model)Сипаты: Бұл модельде сайлау органы атқарушы билік пен үкіметтен түбегейлі бөлек, дербес конституциялық құрылым ретінде жұмыс істейді. Оның жеке бюджеті, ұзақ мерзімді тұрақты құрамы және заң шығару бастамасы немесе бақылау өкілеттіктері болады. Әлемдегі мысалдар: Канада (Elections Canada), Оңтүстік Африка Республикасы, Үндістан (Election Commission of India). Қазақстандық ОСК-мен ұқсастығы мен айырмашылығы: Қазақстанның Орталық сайлау комиссиясы да формалды түрде осы тәуелсіз модельге жатады — ол үкіметтің құрамына кірмейді және Ата заңмен тұрақты жұмыс істейтін орган ретінде бекітілген. Алайда, қалыптасу тәртібі жағынан Үндістан немесе Канада тәжірибесінен өзгеше: ол жерде кадр тағайындауға атқарушы биліктің араласуы шектеулі болса, Қазақстанда ОСК мүшелерін тағайындау биліктің екі тармағы (Президент пен Парламент палаталары) арасында бөлінген.
2. Атқарушы немесе үкіметтік модель (Governmental / Executive Model)Сипаты: Бұл жүйеде сайлауды ұйымдастыру тікелей атқарушы билікке (министрліктерге, ішкі істер немесе әділет ведомстволарына) жүктеледі. Мұнда жеке тұрақты комиссия болмауы мүмкін, процеспен үкімет шенеуніктері басшылық жасауы ықтимал. Әлемдегі мысалдар: Ұлыбритания (дәстүрлі түрде жергілікті әкімшіліктер мен министрліктер атқарады), АҚШ-тың кейбір штаты (сайлауды хатшылар немесе жергілікті атқарушы департаменттер ұйымдастырады), Сингапур. Қазақстандық ОСК-мен айырмашылығы: Қазақстан бұл модельден мүлде бөлек. Егер АҚШ пен Ұлыбританияда сайлауды ұйымдастырушылардың саяси тәуелділігі жергілікті басқару дәстүрлері арқылы теңгерілсе, Қазақстанда сайлауды үкімет немесе министрліктер емес, тек арнайы мәртебесі бар орталық конституциялық орган жүргізеді.
3. Соттық немесе аралас модель (Judicial / Mixed Model)Сипаты: Сайлау үдерісін ұйымдастыру және оның қорытындысын шығару тікелей жоғары сот органдарына немесе арнайы конституциялық трибуналдарға жүктеледі.Әлемдегі мысалдар: Латын Америкасының бірқатар елдері (мысалы, Бразилиядағы Жоғарғы сайлау соты — Tribunal Superior Eleitoral), Франция (конституциялық кеңес пен сайлауды бақылаудың аралас жүйесі). Қазақстандық ОСК-мен айырмашылығы: Қазақстанда ОСК сот органы болып табылмайды, ол — әкімшілік-ұйымдастырушылық және бақылау функцияларын қатар атқаратын квази-соттық өкілеттіктері бар (шағымдарды қарайтын) дербес алқалы орган. Ал даулардың соңғы нүктесін қажет болған жағдайда Конституциялық сот немесе Жоғарғы сот қояды. Қазақстандық Орталық сайлау комиссиясы әлемдік тәжірибедегі «тұрақты кәсіби комиссиялық модельге» көбірек сәйкес келеді. Басқа елдермен салыстырғандағы басты ерекшеліктері: Тұрақтылық: Уақытша (ad hoc) емес, тұрақты жұмыс істейтін институционалдық сипатқа ие. Формалды тәуелсіздік: Үкімет құрамына кірмесе де, оны жасақтауға мемлекеттік биліктің барлық тармағы қатысады (бұл билік балансын сақтауға бағытталған тетік). Өкілеттік ауқымы: Батыс елдеріндегі кейбір функциялар жергілікті өзін-өзі басқару органдарына немесе тәуелсіз қоғамдық институттарға бөлініп берілсе, Қазақстанда ОСК республикалық деңгейде де, төменгі комиссиялардың жұмысын үйлестіруде де орталықтандырылған үлкен әкімшілік құзыретке ие.
