Ortalyq Aziia renessansy: ornyqty damý jáne órkendeý joly

Kóshpeli jáne otyryqshy ómir saltynyń ún­destigi mundaǵy sharýashylyq júieniń negizi bolyp qana qoimai, aimaqtyń ózindik saiasi-quqyq­tyq mádenietin jáne kez kelgen ózgeriske beiimdigi­men, tózimdiligimen erekshelenetin qundylyqtar jiyn­tyǵyn qalyptastyrýǵa yqpal etti.  Ortalyq Aziia keńistigi san alýan imperiianyń qurylǵany­na, ydyraǵanyna, saiasi jáne ekonomikalyq modelderdiń tabiǵi jolmen damyǵanyna kýá boldy, biraq ózine tán biregeiligin saqtap qaldy. Halyqtarymyz ejelden túrli órkenietpen til tabysyp, qarym-qatynas ornata bildi. Sonyń arqasynda bul aimaq óziniń etnomádeni jáne rýhani ereksheligin saqtai otyryp, Uly Jibek jolynyń jáne tutastai alǵanda úlken Eýraziianyń tarihynda sheshýshi ról atqardy.

Damýdyń jańa tarihi kezeńinde elderimiz kóptegen synaq pen qiyndyqty bastan ótkerdi. Degenmen Ortalyq Aziia respýblikalary «qalyp­taspaǵan memleketterdiń» qataryna nemese failed states dep atalatyn topqa qosylady degen pes­simistik boljam rastalǵan joq. Aimaqtaǵy elder ózderiniń qalyptasqan derbes memleket ekenin dáleldep, halyqaralyq qaýymdastyqtaǵy laiyqty ornyn aldy. Halyqtarymyzdyń birligi men danalyǵynyń arqasynda biz ózimizdiń aýmaqtyq tutastyǵymyzdy, erkindigimiz ben egemendigimizdi nyǵaittyq.

Búginde óńirdegi árbir eldiń memlekettik qurylys, naryqtyq ekonomikany damytý, mádeni murasyn qalpyna keltirý, ulttyq biregeiligin qalyptastyrý isinde ózindik tájiribesi bar desek, artyq aitqandyq emes.

Qoǵamdyq jáne memlekettik ins­titýttar jańǵyrtyldy. Damyǵan infra­qurylym men ónerkásip jeli­si quryldy, myńdaǵan shaqyrym jańa temirjol men avtokólik joly salyndy, mańyzdy áleýmettik nysandar boi kóterdi. Bizdiń ashyqtyq pen jańarý jolyndaǵy baǵytymyz ulttyq eko­no­mikalarymyzdyń dáiek­ti túr­de ósýin jáne olardyń álem­dik eko­no­mi­kalyq qatynastarǵa yqpal­da­sýyn qamtamasyz etti. Bilim berý, den­­saýlyq saqtaý jáne zeinetaqy júieleriniń josparly damýy ha­lyq­­tyń áleýmettik-ekonomikalyq jaǵ­daiynyń aitarlyqtai jaqsa­rýyna septigin tigizdi.

Óńirdegi memleketaralyq qaty­nastar da túbegeili ózgeriske ushyra­dy. Elderimizdiń arasynda barlyq deńgeide syndarly ekijaqty jáne kópjaqty dialog jolǵa qoiyldy, óza­ra tiimdi yntymaqtastyq damyp keledi. Osyǵan deiin aimaqta­ǵy qa­rym-qatynasty jan-jaqty damy­týǵa kedergi keltirip, qaishylyq tý­ǵyzǵan máselelerdi sheshý jolyndaǵy jetistikterimizdiń mán-mańyzy zor.

Sý-energetika salasynda ózara tiim­di sheshim tabýǵa qatysty tabys­tarymyzdy joǵary baǵalaýǵa bolady. Memlekettik shekaralardy deli­mitatsiialaýǵa, shekaradaǵy ótkizý beketteriniń jumysyn jetildirýge, kólik qatynasyn keńeitýge, jańa baǵyttardy iske qosýǵa jáne azamat­tardyń barys-kelisin jeńildetýge qatysty máselelerdi kezeń-kezeńimen sheshýge qolaily jaǵdai jasalyp otyr. Óńirdiń uzaqmerzimdi qaýip­sizdigin jáne órkendeýin qamtamasyz etý úshin kúsh biriktirý jolyndaǵy is-qimyldar da turaqty túrde júzege asyrylyp keledi. Bul baǵyttan ainymasymyz anyq.

Búgingi tańda bes memleket ara­syndaǵy saiasi, saýda-ekonomikalyq jáne mádeni-gýmanitarlyq qatynas­tar naqty mazmunǵa ie bolyp, te­reń strategiialyq áriptestik pen odaq­tastyq deńgeige kóterildi. Ortalyq Aziia memleketteri syrtqy saiasi qarym-qatynasta óziniń saliqaly strategiiasyn jasai aldy. Bul qadam elaralyq jáne óńiraralyq múddeler tepe-teńdigin saqtap, elderimizdiń jahandyq úderisterge tolyqqandy qatysýyna jol ashty.

Ortalyq Aziia elderi TMD, ShYU, AÓSShK, EYU, EAEO, TMU jáne basqa da tabysty ári yqpaldy uiymdardyń quryltaishysy retinde beibitshilikti jaqtaityn memleketter ekenin dáleldei otyryp, óziniń ideialary men jobalaryn kópjaq­ty qurylymdarda belsendi túrde ilgeriletip keledi. Mine, osynyń bári «Ortalyq Aziia bestigin» Eýraziia qurlyǵynyń tórinde turaqty damyp kele jatqan baqýatty elder dep senimmen aitýǵa múmkindik beredi.

Ortaq tarihymyz, ǵasyrlar boiy jalǵasyp kele jatqan dostyǵymyz ben tatý kórshilik dástúrimiz baýyr­las halyqtardy burynǵydan da ja­qyn­dastyra túsetin myzǵymas tuǵyr bolyp qala beretini anyq.

II. DAMÝDYŃ JAŃA KEZEŃINDEGI AIMAQTYŃ RÓLI

Ortalyq Aziia memleketteri men halyqtary geografiialyq ornyna bailanysty ǵasyrlar boiy birin-biri mádeni jaǵynan baiytýǵa jáne qurlyqta órkenietaralyq dialog ornatýǵa yqpal etti, beibitshilik pen ózara túsinistikti saqtaý isine qomaqty úles qosty. Ortalyq Aziia qazir de osy izgi ári jaýapty missiia­syn tabysty jalǵastyryp keledi.

Bizdiń memleketterimiz Birikken Ulttar Uiymy Bas Assambleiasynyń mańyzdy qararlarynyń teń avtorlary atana otyryp, jahandyq ornyqty damý, jalpyǵa birdei qaýipsizdik pen tu­raqtylyqty qamtamasyz etý, óńir­lik jáne halyqaralyq qurylymdar aiasynda bir-birine qoldaý kórsetý siiaqty máseleler boiynsha ortaq ustanymnan ainyǵan emes.

«OA pliýs» formatyndaǵy jańa dialog oryndarynyń paida bolýy Ortalyq Aziianyń halyqaralyq saiasat sýbektisi retindegi saiasi salmaǵy arta túskenin ańǵartady. Osyǵan deiin mundai formatta 9 sammit jáne joǵary deńgeidegi kezdesý ótti. Keiingi eki jylda «OA – RF» (Astana), «OA – QHR» (Sian), «OA – AQSh» (Niý-Iork), «OA – GFR» (Berlin) birinshi sammitteri, OA jáne Eýropalyq Odaq memleketteri basshylarynyń eki kezdesýi (Astana, Sholpan-Ata), «OA – PShAMYK» (Jidda) birinshi sammiti, sondai-aq «OA – Úndistan» sammiti (onlain formatta) ótkizildi. Biyl Astanada alǵash ret «OA – Japoniia» sammiti ótedi.

Osy formattaǵy ózara yqpaldas­tyqqa basqa da elder, halyqaralyq uiym­dar qyzyǵýshylyq tanytyp otyr­ǵanyn atap ótken jón. Osylai­sha, óńirdiń álemdik arena sýbektisi retindegi ornyn bekitýge mańyzdy qadam jasalyp jatyr.

Jańǵyrtýǵa jáne ozyq bilimge umtylýmen qatar, dástúrli qundy­lyq­tardy ustaný joly – Ortalyq Aziianyń damý baǵdary. Sóitip, bizdiń aimaq jańaryp jatqan ha­lyq­aralyq júieniń derbes ári yq­pal­dy múshesine ainalyp keledi. Bú­ginde biz halyqaralyq geosaiasi jáne geoekonomikalyq ózgeristerdiń Eýraziiadaǵy ortalyǵy retindegi ró­li­mizdi nyǵaitýdy kózdep otyrmyz.

Óńirdiń ekonomikalyq salma­ǵy­nyń arta túsýi, innovatsiialar úshin ashyq bolýy jáne ziiatkerlik áleýeti onyń qazirgi zamanǵy álem­dik qurylymnyń negizgi qozǵaý­shy kúshteriniń birine ainalýyna múmkindik beretin alǵysharttardy qalyptastyrady. Bizdiń memleket­terimizdiń buǵan qajetti barlyq resýrsy men múmkindigi bar.

Syrtqy áriptesterimizben bir­lesip júrgizetin óńirlik jobalar aiasyndaǵy ortaq ustanymdarymyzdy dialog alańdarynda jan-jaqty ilge­riletý úshin kúsh biriktirý máselesi erekshe nazar aýdarýǵa laiyq.

Ortalyq Aziiany Eýropa men Aziianyń arasyndaǵy kópir retinde ǵana emes, halyqaralyq qatynastar salasynda jahandyq deńgeidegi jańa ortalyqqa ainalýǵa qabiletti jeke oiynshy retinde tanytatyn ýaqyt kelgenine senimdimin.

III. ÓZARA YQPALDASTYQTYŃ JAŃA FORMATY

Aldaǵy on jyl bizdiń aimaqtyń bolashaǵyn aiqyndaityn kezeń bolatyny aidan anyq. Osy tarihi múmkindikti qanshalyqty tiimdi paidalana alatynymyz tek ózimizge bailanysty.

Jahandyq geosaiasi ahýal aýmaly-tókpeli bolyp turǵan qazirgi kezde biz óńirde ózara senimge jáne or­taq ári birtutas qaýipsizdikke negiz­del­gen keńistik qurdyq, óńirlik yq­­pal­dastyqqa bóget keder­gi­lerdi joidyq, kóp qyrly yn­ty­maq­tastyǵymyzdy joǵary sapaly deńgeige shyǵaratyn tuǵyr qalyptastyrdyq.

Qazaqstan búginde Qyrǵyzstan, Tájik­stan, Ózbekstan elderimen odaq­tastyq qatynas ornatyp, Túrik­­menstanmen strategiialyq árip­testikti dáiekti túrde keńeitip keledi. Ha­lyq­tarymyzdyń ózara ja­qyn bo­lýǵa umtylysy bar­lyq deńgeidegi bai­lanystyń kú­sheiýi­nen de kórinedi. Memleket bas­shylarynyń bir-biri­ne jii saparlap, turaqty kezdesýi parla­mentaralyq, úkimet­aralyq jáne vedomstvoaralyq bailanystardy tereńdetýge tyń serpin berdi.

Belsendi saiasi dialog pen izgi niet besjaqty yqpaldastyqty damy­tý isinde mańyzdy uiystyrýshy fak­torǵa ainaldy. Óńirdegi memleketter bir-biriniń táýelsizdigin, egemendigin jáne aýmaqtyq tutastyǵyn qurmet­teý, kelispeýshilikter týyndai qalsa ony beibit jolmen sheshý siiaqty irgeli qaǵidattarǵa negizdelgen ynty­maqtastyqtyń Ortalyq Aziiaǵa ǵana tán biregei úlgisin qalyptastyrdy.

Ortalyq Aziia memleketteri bas­shy­larynyń Astanada, Tashkentte, Túrikmenbashyda, Sholpan-Atada, Dýshanbede bes konsýltativtik kez­desýi boldy. Sonyń nátijesinde óńir­lik yqpaldastyq barynsha te­reń­­dep, keńeie tústi. Tipti buryn-soń­­dy bol­maǵan deńgeige kóterilip, inte­g­ra­­tsiialyq úderister dáiekti, júieli jáne eń bastysy, úzdiksiz si­patqa ie boldy desem, artyq aitqan­dyq emes.

2018 jyly Astanada ótken al­ǵashqy kezdesýde óńirdegi bes eldiń yqpal­dastyǵyna qatysty negizgi ba­ǵyt­tar aiqyndaldy. Sonyń arqa­syn­da óńirlik qaýipsizdikti qamta­masyz etý salasyndaǵy bailanystar jandana tústi.

2019 jyly Tashkenttegi ekin­shi kezdesýde Ortalyq Aziia kósh­basshylary óńirlik yqpaldas­tyq­ty nyǵaita túsetin bolashaǵy zor birqatar bastama kóterdi. Atap ait­qanda, Qazaqstan HHI ǵasyr­da Or­talyq Aziiany damytý úshin Dostyq, tatý kórshilik jáne yntymaqtastyq týraly shartqa qol qoiý, sondai-aq óńir elderiniń Qaýipsizdik keńes­teri hatshylarynyń turaqty kezde­sýin ótkizý qajettigi týraly usy­nys bildirdi. Sammitterdi ótkizý reg­la­mentiniń qabyldanýy basqosýdyń mańyzdy nátijesi bolǵany daýsyz.

2021 jyly Túrikmenbashy qala­­syn­daǵy úshinshi sammit óte maz­mundy ótti. Memleket bas­shy­­lary Parlamentaralyq forým men Jastar forýmyn shaqyrý, Is­ker­lik keńes qurý týraly bastama kóterdi. Konsýltativtik kezdesýler simvolikasynyń bekitilýi de – aitýly qadam.

2022 jyly Sholpan-Atada ót­ken tórtinshi kezdesýdiń basty saia­si qorytyndysy retinde HHI ǵasyr­da Ortalyq Aziiany damytý úshin Dostyq, tatý kórshilik jáne ynty­maqtastyq týraly besjaqty shartqa qol qoiý rásiminiń bastalýyn, sondai-aq Ortalyq Aziianyń «Jasyl kún tártibi» baǵdarlamasynyń jáne kópjaqty formattar aiasyndaǵy yqpaldastyq tujyrymdamasynyń bekitilýin aitýǵa bolady.

2023 jyly Dýshanbedegi merei­­toilyq besinshi kezdesýde Or­talyq Aziia memleketteri basshy­­larynyń konsýltativtik kezdesý­leriniń for­matyn institýttandyrý jolyn­da alǵashqy qadam jasaldy. El­­derdiń kóshbasshylary Ult­tyq úi­les­tirýshiler keńesin (Ortalyq Aziia memleketteri basshylarynyń kon­sýl­tativtik kezdesýleri isteri boiyn­sha) qurý týraly sheshim qa­byl­dady.

Astanadaǵy altynshy konsýl­ta­tivtik kezdesýde kólik salasyndaǵy vedomstvo basshylarynyń basqo­sýy odan ári jalǵasady, energetika mi­nistrleriniń alǵashqy kezde­sýi bolady. Sondai-aq óńirdegi memle­ketterdiń buqaralyq aqparat qural­daryna jáne aqparat máselelerine jaýapty ministrleri men ózge de laýazymdy tulǵalarynyń keńesi ótedi.

Jalpy alǵanda, joǵary deńgei­degi júieli kezdesýler barlyq ba­ǵyt boiynsha birlesken jumysqa eleýli serpin berdi. Óńirlik yntymaq­tas­tyqty damytýǵa arnalǵan jol kartalarynyń qabyldanýy buǵan zor septigin tigizip otyr. Olarǵa yqpal­dastyqty nyǵaitý jónindegi naq­ty is-sharalar engizilgen. Sonyń nátijesinde, aimaqta saýda-ekono­mikalyq jáne iskerlik bailanystar aitarlyqtai jandandy. Ortalyq Aziia aýmaǵy tarih turǵy­synan qaraǵanda tym qysqa merzim ishinde saýda, investitsiialyq jáne kó­lik-kommýnikatsiialyq áleýeti jyl­dam artyp kele jatqan ózara tiim­di yntymaqtastyq keńistigine ainaldy.

Keiingi 5 jylda (2018-2023 jyldar) ózara saýda ainalymy 2 esege jýyq kóbeiip, 5,7 milliard dollar­dan 11 milliard dollarǵa deiin art­ty. Ótken jyldyń qorytyn­dy­sy boiynsha ishki taýar ainaly­my 25 paiyzǵa ósti. Sonyń ishinde Qazaqstannyń Ortalyq Aziia elderi­men saýdasy byltyr 26,8 paiyzǵa artyp, 8 milliard dollarǵa jetti.

Birlesken iri jobalar oǵan qa­ty­­sý­shy elderge qomaqty paida áke­lip qana qoimai, Ortalyq Aziia ekonomikasynyń búkil qurylymyn ózgertip otyr.

Shekara mańyndaǵy aýdandarda saýda-logistika jáne ónerkásip habtarynyń jelisin damytý isi ynty­maqtastyqtyń mańyzdy baǵyty sanalady. Bul habtar ózara saýda men or­taq investitsiialyq qyzmetti alǵa bastaityn jańa draiver bola alady.

Elderimizdiń kólik-logistikalyq áleýetin tiimdi paidalanýdyń strate­giialyq mańyzy artyp keledi. Bul sala óńirdiń qarqyndy damýyna jańasha serpin beretin qozǵaýshy kúshke ainalýǵa tiis.

Ekonomikalyq órleýdiń naqty bastaýy sanalatyn ónerkásip, energetika, aýyl sharýashylyǵy, kólik jáne tsifrlandyrý salalarynda birlesken kásiporyndar qurýǵa kóp kóńil bólinip jatyr. Ortalyq Aziia memleketteriniń ónerkásiptik kooperatsiiasyn damytý jónindegi is-qi­myl josparynyń biyl bekitilýi osy baǵyttaǵy mańyzdy qadam bolmaq.

IV. ÓŃIRLIK YQPALDASTYQTYŃ KELEShEGI TÝRALY JALPY PAIYM

Osynyń aldynda Dýshanbede ót­ken sammit bes memlekettiń «ortaq mekenin» transformatsiialaý jolynda kúsh jumyldyrýy Orta­lyq Aziia­nyń ekonomikasy damyǵan jáne kórkeigen óńirge ainalýy­na qýat­ty serpin beretinin taǵy bir dálel­dedi. Bul rette Astana kezde­sýi óńir mem­leketterin aldaǵy bes jylda (2024-2028 jyldar) damytýǵa arnalǵan jańa kezeńniń bastaýy bolýǵa tiis.

Qazirgi jahansyzdaný jaǵdaiyn­da Ortalyq Aziia elderiniń óńiri­shi­­­lik yqpaldastyǵy onyń erekshe ór­ke­­niet arealy retinde ózin ózi saqtaýy úshin de, birtutas bolmys retinde óńir­di turaqtandyrý úshin de asa ózekti. Elderimiz ben halyqtarymyz­dyń tari­hy men mádenieti ortaq bolǵan­dyq­tan, bes memleket birin biri to­lyqtyryp otyrady. Bul bizdi birik­ti­retin basty kúsh bolýǵa tiis.

Uly ál-Farabidiń «Halyqtar baqytqa jetý úshin bir-birine kó­mek­tese bilse, búkil jer beti izgilik­ke tola­dy» degen sózi bar. Damýdyń jańa kezeńinde bizdiń aldymyzda osy óńirdiń jáne ony meken etken ha­lyq­tardyń taǵdyryn aiqyndai­tyn birqa­tar mańyzdy maqsat-mindet­ tur.

Birinshi. Ortalyq Aziiada ǵana emes, sonymen qatar irgeles jat­qan aimaqtarda da beibitshilik pen turaqtylyqty saqtaý – uzaq mer­zim­ge arnalǵan órkendeý men damý­dyń mańyz­dy alǵysharty.

Qazaqstannyń syrtqy saiasa­tyndaǵy basym baǵyttyń biri – tepe-teńdikti saqtaýǵa umtylý. Biz árdaiym «Beibitshilik bárinen qym­bat» degen qaǵidany ustanamyz. Qa­zaqstan álem qoǵamdastyǵynyń jaýapty múshesi retinde halyqaralyq quqyq qaǵidattaryn qatań saqtaý, egemendikti qurmetteý jáne sheka­ranyń tutastyǵyna qol suqpaý qajet dep sanaidy.

Qazaqstannyń bul paiymymen kelisetin elder az emes dep senim­men aita alamyn. Kóptegen eldiń usta­nymdary bir-birine uqsaidy. Onyń bári ádil ári boljaýǵa bolatyn álem­dik tártip ornatýǵa negizdelgen. Bul ustanym qazirgi beimaza zamanda bola­shaq týraly syndarly kózqaras qalyptastyrýǵa jol ashady.

Ortalyq Aziianyń ainalasynda kúrdeli áskeri-saiasi ahýal saqtalyp otyrǵan qazirgi jaǵdaida qorǵanys saiasaty men qaýipsizdik salasynda birlese áreket jasaý qajettigi týyn­daidy. Óńirlik qaýipsizdik júie­sin qurý, onyń ishinde Ortalyq Aziia­nyń qaýipsizdigine bailanysty syn-qaterler tizimin jáne onyń aldyn alý sharalaryn ázirleý máselesi óte ózekti.

Ortalyq Aziiada birtutas qaýip­siz­dik keńistigin qalyptastyrý, bu­ryn­nan bar jáne jańadan paida bolǵan qaýip-qaterlerge qarsy kúresýge qatysty negizgi túitkilderdi sheshetin keshendi tásilder qarastyrý, olardyń aldyn alý jáne qaterler týyndasa qolǵa alynatyn sharalardy oilastyrý, sondai-aq BUU-men jáne osy saladaǵy basqa da halyqaralyq, óńirlik uiym­darmen belsendi yqpaldastyq ornatý aimaqtaǵy memleketterdiń eń basty basymdyqtary sanalady.

Ekinshi. Ekonomikalyq áleýe­ti­mizdi odan ári arttyrý, yqpal­dastyqty tereńdetý.

Kópjaqty yqpaldastyqtyń berik ekonomikalyq negizin qalyptastyrý máselesi bizdiń elderimizdiń ainymas mindeti bolyp qala beretini sózsiz. Óńirdegi memleketterdiń birlesken kúsh-jigeri men qýatty ekonomikalyq áleýetiniń arqasynda Ortalyq Aziia aýmaǵy saýda, investitsiia, ǵylym jáne innovatsiia salasynda zor múm­kin­dikteri bar keńistikke ainalyp otyr.

Elderimizdiń jalpy aýmaǵy – 3 882 000 sharshy shaqyrym, hal­qynyń sany 80 millionnan asady, al ishki jalpy ónimi 450 milliard dollarǵa jýyqtaidy. Álemdegi ýran qorynyń shamamen 20, munai­dyń 17,2, tabiǵi gazdyń 7 paiyzy – biz­diń aimaqtyń enshisinde. Ortalyq Aziia kómir óndi­rý­den álemde 10-shy, elektr energiiasyn óndirýden 19-orynda tur.

Bizdiń ekonomikalarymyz birin-biri tolyqtyryp otyrady. Bul jaǵ­­dai elderimizdiń syrtqy fak­­­tor­larǵa laiyqty tótep be­rýin qam­tam­a­syz etip, saýda-óndi­ris sala­synda­ǵy tsikl­derdi ártarap­tandy­rýǵa múmkindik beredi. Birlesken eko­­no­mikalyq jobalardy tiimdi iske asy­rý osy úderiske oń yqpal ete alady.

Ekonomikalarymyzdy tehnolo­giia­lyq jaǵynan damytý – mańyzdy mindet. Biz tabiǵi resýrstarǵa táýel­dilikten birtindep arylýymyz qajet. Osy rette media, kino, mýzyka, dizain, bilim berý jáne aqparattyq teh­nologiialar salasyn qamtityn kreativti indýstriia men tsifrlandyrý isi ekonomikaǵa tyń serpin beretin kúshke ainala alady. Óńir elderiniń osy baǵytta birlesken jobalar ázirleýge áleýeti de jetedi.

Tsifrlyq jáne kreativti indýs­triia­nyń jappai qarqyn alýy shi­kizatqa súiengen ekonomikadan ziiat­­kerlik sipattaǵy óndiriske dáiek­ti túrde kóshýge yqpal ete­tin bola­dy. Or­­talyq Aziianyń yq­pal­das­ty­ǵy biz­­diń elderimizdiń ult­tyq ekono­mi­­ka­lyq ósiminiń basty sebep­shisi bol­ma­ǵanymen, onyń negizgi qai­nar kóziniń biri bola alatynyna senim­dimin.

Úshinshi. Óńirdiń jer júzindegi eń mańyzdy kólik-logistika jáne tranzit habtardyń birine ainalýǵa tolyq múmkindigi bar.

Ortalyq Aziia aimaǵy kún ót­ken saiyn jahandyq kólik qatynas­tarynyń basty tarmaǵyna ainalyp keledi. Bul rette eń aldymen, Qy­tai­dyń bastamasymen qolǵa alynǵan, bolashaǵynan zor úmit kúttiretin «Bir beldeý, bir jol» jobasyn jáne «Soltústik – Ońtústik» halyqaralyq kólik dálizin atap ótýge bolady. Bul jobalarǵa óńirdegi elderdiń bári belgili bir deńgeide qatysyp jatyr.

Qazir bizdiń memleketterimiz jańa kólik dálizderin qalyptastyrýǵa qa­tys­ty basqa da mańyzdy ideialardy júzege asyrýǵa kiristi. Qazaqstan ózi­niń seriktesterimen birlesip, Trans­kaspii halyqaralyq kólik baǵdaryn (Orta dáliz) barynsha damytyp jatyr. Osy baǵytpen tasymaldana­tyn júk kólemi orta merzimde bes esege artýy múmkin.

Qazaqstanda teńiz infraqury­lymynyń, iaǵni Aqtaý jáne Quryq ailaqtarynyń damýyna bailanysty jańa múmkindikter ashylyp jatyr. Atalǵan porttar arqyly Qytaidan, Ortalyq Aziia elderinen Ońtústik Kavkazǵa, Túrkiiaǵa, odan ári Eýropa­ǵa jóneltiletin júk kólemi artyp keledi.

Qazir Aýǵanstan aýmaǵy arqyly ótetin kólik dálizderin ashý qaras­ty­­­ry­lyp jatyr. Bul qadam Ońtús­tik Aziia elderiniń áleýeti mol naryq­taryna jáne Úndi muhityndaǵy ailaqtarǵa shyǵýǵa jol ashady. Buǵan osy óńirdegi búkil el múddeli. Biz Or­ta­lyq Aziianyń óz ishinde jáne odan tys­qary eldermen kólik salasyndaǵy yn­tymaqtastyq aýqymyn keńeitý ar­qy­ly kóptegen maqsatqa jete alamyz.

Kólik qatynastaryn keshendi túr­de jaqsartý (áýe reisteriniń jii­ligin arttyrý, jańa áýe jáne temir­jol baǵyttaryn iske qosý, sheka­ra­daǵy ótkelderdi jańǵyrtý, t.b.), in­no­vatsiialyq tehnologiialar­dy engize otyryp, kólik infraqurylymynyń qarqyndy damýyn qamtamasyz etý, tranzit múmkindikterin keńeitý jáne óńirdiń tranzittik-logistikalyq áleýetin tiimdi paidalaný máseleleri bolashaqta bizdiń elderimizdiń tranzit-kólik salasyndaǵy yqpaldastyǵynyń negizgi baǵyttaryna ainalýǵa tiis.

Tórtinshi. Sý, energetika jáne azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etetin ortaq ustanymdardy ázirleý.

Sońǵy jyldary aimaqtaǵy bar­lyq el sý tapshylyǵyn kórip otyr. Bul jaǵdai aýyl sharýashylyǵy eńbek­kerleriniń áleýmettik-ekonomika­lyq jaǵdaiyn tómendetip, halyqqa edáýir zalalyn tigizdi. Osy ret­te Halyqaralyq Araldy qutqarý qory­nyń (HAQQ) asa mańyzdy sý-ener­getikalyq, ekologiialyq jáne áleý­mettik-ekonomikalyq problemalardy talqylaý jáne sheshý jolyndaǵy biregei óńirlik qurylym retinde airyqsha ról atqaratynyn atap ótkim keledi.

Sý máselesi óńirdiń azyq-túlik qaýipsizdigimen tyǵyz bailanys­ty. Sondyqtan Qazaqstan HAQQ-tyń qazirgi tóraǵasy retinde osy qordyń aiasyndaǵy yntymaqtastyqty jandandyrýdy, sondai-aq azyq-túlik máselesin de qamti otyryp, Halyqaralyq sý-energetika konsortsiýmyn birge qurýdy usyndy. Bizdiń elimiz bul máselelerdi sheshý jolyndaǵy syndarly ári ashyq dialogke qashanda qoldaý bildiredi.

Qyrǵyzstandaǵy Qambar ata 1-GES-iniń jáne Tájikstandaǵy Rogýn GES-iniń qurylysy búkil óńir úshin energetika salasyndaǵy ǵasyr jobasyna ainalýy múmkin. Bul nysandardy salý barlyq tarapqa jan-jaqty yqpal etedi.

Barsha adamzatty azyq-túlikpen qamtamasyz etý isine áli de jalǵasyp jatqan geosaiasi daǵdarystar kesirin tigizip otyr. Ortalyq Aziia eld­eri­niń syrtqy faktorlarǵa táýeldili­gin azaitý úshin osy baǵytta ózara úi­les­tirilgen sharalar qabyldaý qajet­­tigi týyndady. Sol úshin Qazaq­stan Ortalyq Aziiada azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń 2030 jylǵa deiingi strategiialyq josparyn jasap, bes el arasynda taldaý júrgizip, derekter almasatyn biryńǵai aqparattyq platforma qalyptastyrýdy usyndy.

Jahandyq klimattyń ózgerýiniń saldaryn azaitatyn mańyzdy qadam – «jasyl» ekonomikaǵa kóshý. Óńir elderinde jańartylatyn ener­ge­tikanyń ózderindegi úlken tabiǵi áleýetin iske asyrýǵa umtylys bar. Máselen, Qazaqstan 2030 jylǵa qarai JEK úlesin 15 paiyzǵa deiin jetkizýdi josparlap otyr. Al 2060 jylǵa qarai biz kómirtegi bei­taraptyǵyna qol jetkizýge niettimiz.

Jańartylatyn energiia kózderin keńinen paidalaný parniktik gaz shyǵaryndylaryn azaitý arqyly qorshaǵan ortaǵa paidasyn tigizip qana qoimai, energetikalyq qaýipsizdikti arttyrýǵa jáne jańa jumys oryndaryn qurýǵa yqpal etedi. Bilim, resýrs jáne ozyq tájiribeler almasýdy jalǵastyrý osy saladaǵy ynty­maq­tastyqty nyǵaita túsýge septigin tigizedi.

Besinshi. Ortalyq Aziianyń eń mańyzdy jáne eń qundy resýrsy – bilimdi jas urpaq.

Ortalyq Aziia – álemdegi hal­qy eń jas óńirdiń biri. Aimaq turǵyn­darynyń ortasha jasy – nebári 28,7. BUU-nyń boljamyna súiensek, 2040 jylǵa qarai azamattarymyzdyń ortasha jasy odan ári tómendep, 28,3-ke jetedi. Bul – Soltústik Amerika (41,5), Eýropa (46,8), Qytai (48) siiaqty basqa óńirlerge qatysty boljamdardan áldeqaida tómen kórsetkish.

Muny bes eldiń de ekonomikalyq jáne áleýmettik damýyna keń jol asha­tyn biregei básekelik artyq­shy­lyq deý­ge bolady. Jastar ekonomika, tehnologiia jáne mádeniet sala­la­ryn­daǵy jańarý úderisteriniń qoz­ǵaý­shy kúshi bola alady. Jahandyq báse­kelestik jaǵdaiynda tabysqa jetý­diń kilti óskeleń urpaqtyń qolynda.

Osy oraida ǵylym-bilim salasyn­daǵy yntymaqtastyqty tereńdetý, jas­tar arasyndaǵy bailanysty ny­ǵaitý jáne jas urpaqqa tyń múm­kin­dikter berip, áleýetin asyrýǵa baǵyt­talǵan ortaq qurylymdar qalyp­tastyrý – ózekti mindet.

Qazaqstan joǵary oqý oryndary arasyndaǵy yqpaldastyqty damytý, bir-biriniń aýmaǵynda bilim ordalarynyń filialdaryn jáne ortaq fakýltetter ashý isine baryn­sha qoldaý bildiredi. Biz kórshi elder jastarynyń Qazaqstanda jo­ǵary bilim alýǵa degen umtylysyn jo­ǵary baǵalaimyz jáne olardyń óz ýniversitetterimizde oqýyna beri­letin kvota sanyn birshama arttyramyz. Búginde Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarynda Ortalyq Aziiadan kelgen 9 myńǵa jýyq stýdent bilim alyp júr.

Keiingi jyldary elimizde sheteldiń birqatar jetekshi ýniversitettiń ókildikteri ashyldy. Ǵylymi zert­teýlerdi júzege asyratyn joǵary oqý oryndarynyń sany artyp kele­di. Tehnologiialyq parkter men inje­nerlik ortalyqtar ashylyp jatyr. Bul jumys Qazaqstandy óńirlik bilim berý habyna ainaldyrý jónin­degi strategiialyq maqsatymyzdyń aiasynda júrgizilip otyr. Biz joǵary bilim berýdiń Ortalyq Aziiadaǵy biryńǵai keńistigin qurý jolynda kúsh-jigerimizdi biriktirip, senimmen alǵa qadam bastyq.

Altynshy. Baýyrlas halyq­tar­dyń mádeni-gýmanitarlyq baila­nys­taryn úilestirý negizinde elde­rimizdiń órkeniettik biregeiligin qalyptastyrý mańyzdy missiiaǵa ainalyp keledi.

Ortalyq Aziianyń zamanaýi kel­betin jasai otyryp, biz azamat­ta­rymyzdyń ulttyq jáne óńirlik bi­re­g­eiligine jańa kózqarasty da qalyp­tastyramyz. Bizdi Ortalyq Aziia­ǵa tán airyqsha bolmysymyz birik­tiredi. Tól mádenietimiz ben dás­túr­lerimiz de sonyń negizinde qalyp­tasqan. Ortaq tarihi tamyrymyzdy qur­metteý, mádenietaralyq dialog jáne konfessiiaaralyq kelisim Ortalyq Aziia biregeiliginiń ózegi sanalady.

Tarihi jadymyz – halyqtary­myzdyń ulttyq sana-seziminiń myz­ǵy­mas tuǵyry. Biz ata-babalary­­myz­dyń jetistikterin jáne bai máde­nietimizdi maqtan tutamyz. Osy oryn­dy maqtanysh qazir barsha ult­tar­­dyń tabysty damýyna, sondai-aq olar­dyń bolashaqqa senimmen qadam basýyna qýatty serpin beredi. Son­dyq­tan biz ortaq tarihymyzdyń jarqyn betterine kóbirek nazar aýda­rýǵa tiispiz. Ortalyq Aziianyń jal­py tarihyn túrki, parsy, arab, qytai, Resei jáne Batys Eýropa de­rek­kózderine súienip jazý mańyzdy mindet dep sanaimyn.

Jahandyq básekege qabiletimizdi arttyrý úshin biz birligimizdi saqtai otyryp, ortaq maqsattarǵa úzdiksiz umtylýymyz kerek. Uly Abai «Birlik – aqylǵa birlik» dep beker aitpaǵan.

Qazir jer júzinde geosaiasi jobalar men ideologemalar dáriptelip jatyr. Mundai jaǵdaida biz ózimiz­ge tán qonaqjailyq, yntymaq jáne ózara qamqorlyq siiaqty qasiet­terimizdi, sondai-aq otbasylyq qun­dy­lyqtarymyzdy jáne basqa da ozyq dástúrlerimizdi qamtityn rýha­ni-mádeni kodymyzdy kózdiń qara­shyǵyndai saqtaýymyz kerek.

*  *  *

Sóz sońynda óńirlik yntymaq­tastyqtyń shynaiy ahýal ǵana emes, ómirlik qajettilik ekenin atap aitqym keledi.

Geosaiasi belgisizdik beleń alyp, álem­dik tártiptiń qalyptasqan úlgisi ydy­rap turǵan qazirgi jaǵdaida bul – shyn máninde, birden-bir ońtaily tásil. Bizdiń bolashaǵymyz birligi­miz­di ny­ǵaitýǵa, ózara senimdi arttyrý­ǵa jáne barsha álemge ashyq bolýǵa baila­nysty. Osy qaǵidattardyń ne­gizinde ǵa­na biz Ortalyq Aziianyń serpindi, in­no­vatsiialyq jáne máde­ni bai óńir re­tin­degi renessansyn qamtamasyz ete alamyz.

Óńirlik birlik paradigmasyn kúsheitý qazirgi jáne bolashaqtaǵy syn-qaterlerge barynsha laiyqty jaýap bolady, jaǵymsyz úrdisterdi tejeýge qatysty ortaq ustanymdardy ázirleýge múmkindik beredi, kez kelgen syrtqy kúshke qarsy turýǵa qajetti pármendi sharalardyń negizine ainalady. Sol úshin Qazaqstannyń usynysy boiynsha Aimaqtyq kooperatsiiany damytý jónindegi «Ortalyq Aziia – 2040» tujyrymdamasy daiyn­daldy. Onda kópqyrly jáne bes­jaqty yqpaldastyqty odan ári damytý baǵdarlary aiqyndalǵan.

Biz óz tarapymyzdan «Tabysty Ortalyq Aziia – tabysty Qazaqstan» qaǵidatyn dáiekti túrde ustanyp kelemiz jáne óńirdegi strategiialyq áriptesterimiz ben odaqtastarymyz integratsiialyq úderisterdi odan ári damytýǵa qanshalyqty daiyn bolsa, biz de sonshalyqty daiyn ekenimizdi málimdeimiz. 

Qasym-Jomart TOQAEV,

Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti