Ataǵy taýdai. Sol kisi «Sovhozdardyń 10 jyldyq tarihy» degendi jazyp, tarihshy bolǵan. «Sotsialistik Eńbek erin» sol «eńbegine» alǵan adam. Osyny ǵylym dep aitýǵa bola ma? Sovhozdyń 10 jyldyq esep-qisabyn esepshiden alyp jazyp bere salmai ma?! Ony sol esepshiler de eseptep beretin dúnie. Ol – ǵylym emes.
Táýelsizdikten keiin osyndai ǵalymdar paida boldy. Ǵylymnyń deńgeiin sondai ǵalymsymaqtar túsirip jiberdi.
Tarihta aitylmaǵan, jalpy halyqqa jumbaq shyndyq óte kóp. Mysaly, biz shynymen rýhani jańǵyratyn bolsaq, Qazaq handyǵy nege Jetisý jerinde tý tikti? Eshkim bilmeidi. Nege Saryarqaǵa barmady? Nege shyǵysqa tý tikpedi?
Jetisýǵa kelýde syr bar. Ol qandai syr? Kerei men Jánibek «Babamyz Shyńǵys hannyń týǵan, tý kótergen jerinde handyq quramyz» dep Jetisýǵa keldi. Oǵan dálelim kóp. Osy dálelimdi baspasóz betinde jazdym.
Ony bilý úshin aldymen «Mońǵoldyń qupiia shejiresin» oqý kerek. «Altyn topshyny» oqý kerek. Orystar «Altyn topshy» degen mońǵoldyń tuńǵysh shejiresi dep jatyr. Joq, olai emes. Ol – qazaqtyń shejiresi, iaǵni Shyńǵyshannyń shejiresi. Ony orystar atyn ózgertip, «Mońǵoldyń qupiia shejiresi» dep túp-tuqiianyn ózgertip ákep, bizge berdi. Bilimsiz, nadan halyqty aldap otyr.
Rashid ad-Dindi eshkim oqymaidy. «Altyn topshyny» da tarihshylar oqymaidy.
Sonda anyq jazylǵan ǵoi: «Shyńǵyshannyń týǵan jeri – Moǵolstan» dep tur. Moǵolstan – Jetisý. Aqsaq Temir 12 ret shapty. Moǵolstannyń jerlerin atap berdi.
«Sharynǵa keldim. Shelekte bir basshymyz sýǵa ketip óldi. Úrjarǵa bardyq. Aiakózden óttik» deidi. Bul – Moǵolstan. Sol Moǵolstan men Mońǵolstandy ajyrata almadyq qoi, biz. Moǵol degen qazaqtyń arǵy tegi, túrik. Mońǵol degen – qalmaq, oirat. Bir áripten adasqan tarih bul.
Shyńǵyshannyń urpaǵy qalmaqtar bolsa, bizben nege soǵysady? Qazaqtyń barlyq hany Shyńǵyshannan taraidy ǵoi. Qisynǵa kelmeidi tarihshylardyń ýáji. Shyńǵyshannyń urpaǵy qazaq, ózi qalmaq bola ma? Qalmaqtyń, halqanyń, shorostyń eshqaisysynyń kósemi Shyńǵyshannyń urpaǵy emes.
- Jazýshy Beksultan Nurjekeevtiń
“Qala men Dala” gazetine bergen suhbatynan úzindi
(jalǵasy bar)
