Byltyr dóńgelengen dúnieniń dúbirine dúbir qosqan milliarder Úlken Devid Rokfeller Niý-Iorkte kóz jumdy. Ile-shala saiasatkerler «bul AQSh-tyń jáne álemdik saiasatta qalyptasqan jaǵdaidy eptep bolsa da shaiqaltýy múmkin» degen boljam jasady. Óitkeni aqsha júrgen jerde alasapyran tirshilik te teńselip turady. Ol kóz jumǵan kúni 101 jasta edi, eki ai shydaǵanda 102 jasyn qarsy alar edi…
2017 jyly 20 naýryzda Forbes jýrnaly jariialaǵan bailardyń tiziminde reiting boiynsha Rokfeller 581-i oryndy ielengen. Jalpy bailyǵy 3,3 mlrd dollardy quraityn qaltaly qaria týraly Forbes «Jer sharyndaǵy eń kári milliarder» dep jariialady. Kóp ýaqyt ótpei qariianyń qyrýar qarajaty tóńireginde alypqashpa áńgime kóbeidi.
Úlken Devid Rokfeller álemdegi aqsúiekterdiń biri. Sebebi, onyń trilliondaǵan dollarǵa baǵalanatyn aktivteri AQSh-tyń jalpy ishki óniminiń belgili bir bóligin quraidy. Sondyqtan Rokfellerdiń ólimin álemdik mashtabtaǵy oqiǵa deýge negiz bar. Onyń janynda AQSh kongresiniń nemese transulttyq korporatsiia basshysynyń ólimi túkke turmaidy.
Rokfellerler otbasynyń qupiiasyn bilýge qumartýshylar da jetkilikti. Marqumnyń ómiriniń sońyna deiin Rotshild otbasymen básekeles bolǵanyn aitady. Tek 2012 jyly 96 jastaǵy Devid Rokfeller men 76 jastaǵy lord Djeikob Rotshild óz kapitaldaryn biriktirip, 40 milliard dollarǵa baǵalanǵan aktivterdi basqaratyn kompaniia qurǵan.
Devid Rokfeller — amerikalyq bankir, memleket qairatkeri retinde tanymal. Úrim-butaǵymen taqta otyrǵan olardyń arasynda Devid Rokfeller tanymaldyǵymen tańǵaldyrǵan. 1936 jyly Garvard ýniversitetin bitirgen. 1940 jyly Chikago ýniversitietinde ekonomikadan doktorlyǵyn qorǵap, sol jyly memlekettik qyzmetke ornalasady.
1941-1942 jyldary Devid Rokfeller Qorǵanys departamentinde jumys isteidi. 1942-1945 jyldary áskerde bolyp, kapitan dárejesine deiin kóteriledi. Soǵys jyldary Soltústik Afrika men Frantsiiada qyzmet etedi. Frantsýz tilin erkin meńgergen. Sondyqtan bolar, biraz ýaqyt Parijdegi AQSh elshiliginde áskeri attasheniń kómekshisi bolǵan. Tek 1946 jyly Cheiz Manhetten Bankte jańa ómirin bastaidy. Sol jyldary eń az jalaqymen úsh jylyn ótkizedi. 1947 jyly óz erkimen Latyn Amerikasy bólimine aýysyp, naǵyz qarajat tabýdyń qainaǵan ortasyna túsedi.
1949 jyly Rokfeller vitse-prezident bolyp taǵaiyndalyp, Latyn Amerikasyndaǵy barlyq operatsiialardy qadaǵalaýǵa alady. Al 1961 jyly Devid Rokfeller Chase Manhattan Bank prezidenti bolyp, 1969 jyly direktorlar keńesin basqarady. Tipti Keńester odaǵynyń naryǵyna shyǵyp, 1964 jyly Nikita Hrýshevpen júzdesedi. Osylaisha saiasattan góri ekonomikany oilaityn ol ózi basqaratyn banktiń 70 elde bólimshesin ashady.
D. Rokfeller kóptegen elderdiń kórnekti basshylarymen til tabysqan tulǵa. Olardyń arasynda Qytai basshysy Den Siaopin, Irannyń sońǵy shahy Mohammed Reza Pehlevi, Mysyr prezidenti Anvar Sadat, KSRO basshysy Mihail Gorbachiov. Boris Eltsin, Kýba basshysy Fidel Kastro taǵy basqalar boldy. Osynyń ózi onyń bilikti qarjyger ǵana emes, kóregen saiasatker ekendigin de dáleldeidi.
Qoǵamdyq jumystarǵa da belsene aralasqan qairatker ári qarjyger qaiyrymdylyq sharalarynan da qur qalmaǵan. 2006 jyly The New York Times gazeti onyń qaiyrymdylyq sharalaryna jumsaǵan qarajaty 900 million dollardan asqanyn habarlady. 2008 jyly Rokfeller 100 mln dollardy Garvard ýniversitetine jumsady.
Mine, naǵyz patriottar eline osylai qyzmet etse kerek-ti.
Joldasbek DÝANABAI
Derekkózi: "Aiqyn" gazeti
