– Orystyń Pravoslav shirkeýi Aleksandr Nevskiidiń eskertkishin ornatpaq eken degen aqparat shyqty. Biraq, olardyń ruqsat alǵanyn estimedik, sonda muny qalai túsinýge bolady?
–2021 - 2022 jyldary Orystyń Pravoslav shirkeýi Almaty ákimdigine qalanyń qoǵamdyq aýmaǵyna biiktigi 5 metrlik Aleksandr Nevskiidiń eskertkishin ornatý bastamasymen júgingen bolatyn. Zań talaptaryna sáikes, Almaty qalasynyń tarihi jáne mádeni eskertkishterin qorǵaý jónindegi komissiia bul máseleni birneshe ret qarady. Ol otyrystarǵa komissiia múshesi bolǵandyqtan men de qatysqanmyn. Pravoslav shirkeýi ókilderiniń Aleksandr Nevskiige arnap eskertkish ornatý jónindegi ótinishi úsh ret keri qaitarylǵany naqty esimde. Sońǵy ret komissiia osy jyldyń mamyr aiynda eskertkishti ornatýdan bas tarqan edi.
Osy oraida, meniń ózim de, áriptesterim de usynylǵan eskertkishtiń Almatynyń sondai-aq jalpy Qazaqstannyń tarihyna qatysy joq ekenin atap aitqanbyz. Buǵan qosa, qala aýmaǵynda eskertkishterdi ornatýǵa arnalǵan bos jer ýchaskeleri joq desek te bolady. Sondyqtan Qazaqstannyń keibir tarihi tulǵalaryna, mysaly, qazaq handaryna, batyrlaryna jáne t.b. eskertkishter áli ornatylǵan joq.
Tipti eskertkish qoiý týraly Úkimet qaýlylary shyqqan tulǵalar da bar. Alaida, qarajat pen jer ýchaskeleriniń bolmaýyna bailanysty olarǵa eskertkishter áli ornatylmady. Nevskiidiń eskertkishine qatysty áriptesterimniń tarapynan ózge de birqatar eskertpe aityldy. Eskertkishtiń proportsiiasy boiynsha da eskertpeler bolǵany esimde. Osyndai sebepterdiń negizinde de usynys qabyldanbady.
– Olai bolsa bul joly qalai ruqsat alynyp júr?
– Meniń bilýimshe, olarǵa is júzinde eshqandai ruqsat berilgen joq. Qazaqstannyń Pravoslav shirkeýi eskertkishti óziniń aýmaǵynda, iaǵni shirkeý aýlasynda ornatýǵa sheshim qabyldaǵan. Álbette, mundai jaǵdaida resmi ruqsat berilmeidi ári eskertkish ornatý máselesi de bizdiń komissiianyń quzyretine kirmeidi. Jalpy bul – keń taralǵan tájiribe.
Áli esimde, 2018 jyly Latif Hamidi boiyndaǵy áielder monastyri aýlasynda áýlieler sanatyndaǵy úsh tulǵa - Senim, Úmit, Mahabbat pen olardyń anasy Sofiiaǵa arnap eskertkish ashylǵan edi. Atalǵan músinderdi qoiý kezinde de arnaiy ruqsat alýǵa eshqandai qajettilik bolǵan joq. Iaǵni, olardy ornatý Qazaqstan zańdaryna qaishy kelmeitinin atap ótken jón. Biraq, mundai jaǵdaida sóz bolyp otyrǵan monýmentterdiń tarihi jáne mádeni eskertkish degen mártebesi bolmaitynyn da eskergen jón.
Qazaqstannyń zaiyrly memleket ekenin jáne din isterine iaǵni shirkeýdiń máselelerine aralaspaitynyn bárimiz jaqsy bilemiz. Onyń ústine Aleksandr Nevskii – pravoslavielik áýlie. Sondyqtan shirkeý óz áýliesine óz aýmaǵynda eskertkish ornatyp, qurmet kórsete alady.
– Siz tarihshysyz, Aleksandr Nevskiige tulǵa retinde qalai qaraisyz? Jalpy, onyń tarihymyzǵa qandai da bir qatysy bar ma?
– Ǵylymi zertteý jasap júrgen taqyrybym – ortaǵasyrlyq tarih, onyń ishinde «Altyn Orda» degen atpen tanymal Joshy Ulysynyń tarihy. Orys jeriniń tarihy sol kezdegi alyp derjava – Altyn Orda tarihynyń bóligi sanalady. Álbette, ol kezderi Altyn Ordanyń orys kniazdikterimen qarym-qatynasy imperiialyq-vassaldyq qatynasta boldy. Orys kniazderiniń ielikteri «Orys Ulysy» retinde belgili edi.
Aleksandr Nevskii – sol kezeńdegi orys tarihyndaǵy iri tarihi tulǵalardyń biri boldy. Ol uly Kniazdiktiń belgisin ataqty Batý hannyń óz qolynan aldy. Bul rette, Aleksandr Nevskiige degen kózqaras tipti Reseidiń ózinde de, ártúrli. Biraq ol óz dini úshin kóp qajyr-qairatyn jumsady. Reseidiń katoliktik emes, pravoslavtyq baǵytta qalýynda sheshýshi ról atqardy dep baǵa berýshiler bar. Sondyqtan ony XVI ǵasyrda Orys pravoslav shirkeýi áýlie retinde ulyqtady.
Naqty tarihi derekter bolmasa da, Aleksandrdyń ákesi, Vladimir kniazi – Vsevolod qypshaq qyzyna úilengen degen boljam bar. Buǵan qosa, Aleksandr Nevskiidiń anasy da qypshaq handary áýletinen shyqqan. Sondyqtan ony «jien» dep aitýǵa bolady.
Aleksandr Nevskii sol kezeńdegi orys kniazderi arasyndaǵy eń kórnekti diplomaty boldy. Ol maqsatty túrde Altyn Orda bileýshilerimen beibit jáne dostyq qarym-qatynasty damytty. Batý han oǵan oń kózben qarap, uly Kniaz ataǵyn bergen. Aleksandr Nevskii Batý hannyń jaqsy kóretin uly Sartakpen dos bolyp, baýyr tutqany jaiynda da aitylady. Bul týraly ásirese Lev Gýmilev jazdy. Biraq qazirgi tarihshylardyń kóbi ony oidan shyǵarylǵan dúnie dep sanaidy.
Alaida, orys qolbasshysy Aleksandr Nevskiidiń eshqashan Altyn Ordaǵa qarap qylyshyn qynnan almaǵany shyn máninde tarihi fakt. Kerisinshe, ol Uly Dala memleketimen barynsha dostyq, odaqtastyq qarym-qatynas ornatýǵa barynsha tyrysqan.
«Orys jylnamalaryna» súiensek, Altyn Ordaǵa alym tóleý úshin jalpy halyq sanaǵyn júrgizýge qarsylyq kórsetken Novgorod kóterilisi kezinde Aleksandr Nevskii Orda jaǵyna shyqqan. Árine, mundai sheshim orystar úshin jaǵymsyz qadam retinde kórindi. Alaida, sol kezdegi uly dala derjavasynyń qýatyn eskerer bolsaq, bul onyń saiasi kóregendiginiń aiqyn dáleli bola alady.
L. N. Gýmilevtiń sózimen aitqanda, ol Rýsti Uly Dalamen jaqyndastyrǵan adam boldy.
Aleksandr Nevskiidiń qolbasshy bolǵany da eshkimge qupiia emes. Ol ondaǵan jyl boiy óz eliniń batys shekaralarynda kórshilerimen keskilesken kúres júrgizdi. Keibir tarihshylardyń pikirinshe, ataqty Muz shaiqasynda orystar Altyn Ordanyń qýatty qoldaýy arqasynda ǵana jeńiske jete alǵan. Bul, basqalaryn aitpaǵanda, katolitsizmniń Rýske taralýyna tosqaýyl boldy.
Sondyqtan Reseidiń pravoslavtyq ustanymda qalýyna bizdiń atalarymyzdyń da belgili bir deńgeide úlesi bar ekenin aitýǵa bolady. Sonymen qatar, kóptegen orys tarihshylary Altyn Ordanyń orys memlekettiliginiń qalyptasýyna áser etkenin moiyndaidy. Jalpy, Uly Dala men Reseidiń qarym-qatynasy jáne ózara yqpaly tarihyn durys túsinýdi qajet etetin qyzyqty jaittar óte kóp.
– Demek, siz Aleksandr Nevskiige eskertkish qoiǵanda turǵan eshteme joq dep sanaisyz ba?
– Menińshe, óz tarihymyzda eskertkish qoiylýy tiis tarihi tulǵalarymyz jetkilikti. Sondyqtan Almaty ákimdigi janyndaǵy bizdiń komissiia qalanyń qoǵamdyq aýmaǵyna eskertkish qoiýǵa bailanysty máselede durys qadam jasady dep oilaimyn.
Sonymen qatar, men Orys Pravoslav shirkeýiniń óz aýmaǵynda, óz qarjysyna orys halqynyń tarihi tulǵasynyń eskertkishin ornatýynan oǵash eshteńe kórip turǵan joqpyn.
Árine, men de qazaqstandyqtardyń kópshiligi siiaqty, Resei men Ýkraina arasyndaǵy soǵysty aiyptaimyn. Dese de bizde Uly Dala men Resei halyqtaryn jaqyndastyratyn, sondai-aq osy igi ispen ainalysqan tarihi tulǵalarymyzǵa qatysty da ortaq tarihymyz bar. Ondai adamdarǵa eskertkish qoiýǵa bolady jáne qajet dep te sanaimyn.
Mysaly, 2019 jyly Reseide XVI ǵasyrda Qazaq handyǵy men Resei memleketi arasyndaǵy bailanysty damytýǵa úlken úles qosqan qazaq sultany Oraz-Muhammed Ondanulynyń qurmetine eskertkish ornatylǵany belgili. Atalǵan eskertkishtiń ashylýyna men de qatysqan edim.
Sonymen qatar, Qazaqstanda pravoslav dini negizgi dinderdiń biri ekenin eskerý qajet. Osy oraida, Aleksandr Nevskii pravoslavielik áýlie retinde osy senimdi ustanatyn jerlesterimiz úshin de mańyzdy tulǵa ekenin umytýǵa bolmaidy. Eskertkish tuǵyrda oń qolynda ikonasy bar Aleksandr Nevskiidiń qarýsyz turǵan beinesi somdalǵany esimde qalypty. Onyń orys qolbasshysy Aleksandr Nevskiige emes, pravoslavielik áýlie Aleksandr Nevskiige arnalǵan eskertkish ekenin ańǵarýǵa bolady. Osyndai aiyrmashylyqty otandastarymyz da túsinedi dep oilaimyn.
