Qazaqstanda ishki kóshi-qonnyń negizgi baǵyty burynǵysynsha Almaty, Astana jáne Shymkent qalalary bolyp otyr. Sonyń saldarynan bul megapolisterde turǵyn úige, kólikke, áleýmettik jáne injenerlik infraqurylymǵa túsetin júkteme jyldan-jylǵa artyp keledi, dep habarlaidy dalanews.kz.
Óńirlik damý máseleleri jónindegi Qazaq Expert Club sarapshysy Fatima Gerfanovanyń aitýynsha, máseleniń túp-tórkini – elimizdegi shaǵyn qalalardyń ózine júktelgen negizgi mindetti tolyq atqara almaýynda.
Shaǵyn qala aýyl men megapolis arasyndaǵy kópir bolýy kerek
Sarapshynyń pikirinshe, aýdan ortalyqtary aýyl turǵyndary úshin qala ómirine beiimdelýdiń alǵashqy satysyna ainalýy tiis.
«Aýdan ortalyǵy aýyl turǵynyna aýylda joq múmkindikterdi usynýy qajet. Munda turaqty jumys, kolledj, sapaly meditsinalyq qyzmet, zamanaýi servister jáne balalardyń bolashaǵyna múmkindik bolýy kerek. Sonymen qatar aýdan úshin mundai qala aýyl sharýashylyǵy ónimderi óńdeletin, saýda damyp, jańa jumys oryndary ashylatyn ekonomikalyq ortalyqqa ainalǵany mańyzdy. Eger bul júzege aspasa, halyq birden megapolisterge kóshedi», – deidi Fatima Gerfanova.
Túrkistan oblysynan 111 myń adam kóship ketken Statistika da bul úrdisti rastaidy.
2025 jyldyń ózinde ǵana Túrkistan oblysynan Qazaqstannyń basqa óńirlerine 111 myń adam qonys aýdarǵan. Olardyń shamamen 80 paiyzy respýblikalyq mańyzy bar úsh qalaǵa kóshken. Onyń jartysyna jýyǵy Shymkentti tańdasa, qalǵandary Astana men Almatyǵa barǵan.
Mundai kóshi-qon qurylymy sońǵy úsh jyl boiy ózgermei keledi.
Osy kezeńde:
- Astana halqy 87,4 myń adamǵa,
- Almaty 33,1 myń adamǵa,
- Shymkent 15,1 myń adamǵa artqan.
Qazir oń kóshi-qon saldosynyń basym bóligi dál osy úsh qalaǵa tiesili.
Aýdandyq mańyzy bar qalalar nege tartymsyz?
2026 jyldyń basynda Qazaqstanda jalpy sany 1,26 million adam turatyn 48 aýdandyq mańyzy bar qala bolǵan. Onyń 45-i aýdan ortalyǵy sanalady jáne ainalasyndaǵy aýyldar úshin negizgi tartylys ortalyǵy bolýy tiis.
Alaida is júzinde bul mindet oryndalmai otyr.
Fatima Gerfanovanyń málimetinshe, 2009–2021 jyldary aýdandyq mańyzy bar qalalardyń halqy 15,8 paiyzǵa ósse, 2021 jyldan 2026 jyldyń basyna deiin ósim nebári 0,1 paiyzdy ǵana quraǵan.
Sarapshynyń aitýynsha, búginde qala mártebesiniń ózi jańa múmkindikter ashpaidy.
Zań eldi mekenderdi halyq sanyna qarai sanattarǵa bólgenimen, shaǵyn qalalarǵa qosymsha qarjy bólýdi mindettemeidi.
Kerisinshe, keibir aýyldar qala mártebesin alýǵa asyǵar emes. Mysaly, Mańǵystaý oblysyndaǵy Beineý men Túrkistan oblysyndaǵy Qarabulaq halqynyń sany boiynsha kóptegen aýdandyq qalalardan asyp ketken.
Biraq mártebe ózgerse:
biýdjet salasy qyzmetkerleriniń aýyldyq ústemaqysy,
«Diplommen – aýylǵa» baǵdarlamasy boiynsha beriletin kóterme tólemder joiylady.
«Nátijesinde paradoks qalyptasty: qala mártebesi jańa múmkindik ákelmeidi, kerisinshe burynǵy jeńildikterden aiyrady», – deidi sarapshy.
Barlyq shaǵyn qalanyń jaǵdaiy birdei emes
2009–2026 jyldar aralyǵynda aýdandyq mańyzy bar qalalar ártúrli baǵytta damyǵan.
- 12 qalada halyq sany turaqty ósken;
- 9 qalada ósim 2021 jylǵa deiin baiqalyp, keiin toqtaǵan;
- taǵy 9 qala keiinnen turǵyndaryn joǵalta bastaǵan;
- 7 qalada halyq sany sońǵy bes jylda azaiǵan;
- al 5 qalada halyq sany 2009 jyldan beri úzdiksiz qysqaryp keledi.
Sarapshy mysal retinde Aqmola oblysynyń Býlandy aýdanyndaǵy Makinsk qalasyn keltiredi.
2025 jyly Býlandy aýdany aýyl sharýashylyǵy óniminiń kólemi boiynsha Qazaqstanda birinshi orynǵa shyqqan. Óndiris kólemi 164,2 mlrd teńgege jetken.
2020–2024 jyldary elimizdegi eń iri qus fabrikasynyń iske qosylýynyń arqasynda ónerkásip óndirisi 4,5 esege artqan.
Aýdandaǵy ortasha jalaqy 372 myń teńgege deiin kóterilip, eldegi medianalyq deńgeiden joǵary bolǵan.
Soǵan qaramastan, Makinsk halqy 2021 jylǵy 18 098 adamnan 2026 jyldyń basynda 17 910 adamǵa deiin azaiǵan. Sońǵy bes jyl boiy aýdannyń kóshi-qon saldosy da teris bolyp qalǵan.
Ekonomikalyq ósimniń ózi jetkiliksiz
Fatima Gerfanovanyń pikirinshe, ekonomikanyń damýy ǵana halyqty ustap qala almaidy.
Eger bilim berý, densaýlyq saqtaý, turǵyn úi qurylysy, qoǵamdyq keńistikter men qalalyq orta qatar damymasa, adamdar aýdanda jumys istegenimen, bolashaǵyn basqa qalalarmen bailanystyrady.
Ekonomikalyq yntymaqtastyq jáne damý uiymynyń (OECD) zertteýlerine sáikes, aralyq qalalar ainalasyndaǵy aýmaq úshin ekonomikalyq, bilim berý jáne qyzmet kórsetý ortalyǵyna ainalýy qajet.
Sheshim ár óńirde ártúrli bolýy kerek
Sarapshynyń aitýynsha, barlyq shaǵyn qalaǵa birdei tásil qoldaný múmkin emes.
- Almaty men Astana mańyndaǵy qalalar úshin basty mindet – halyq sanynyń qarqyndy ósýin tiimdi basqarý;
- ońtústiktegi aýdan ortalyqtary jańa jumys oryndaryn, turǵyn úi men bilim berý infraqurylymyn damytýy tiis;
- soltústik jáne shyǵystaǵy shaǵyn qalalar negizgi áleýmettik qyzmetterdi saqtap, aýyldarmen bailanysyn nyǵaitýy qajet.
«Eń bastysy – shaǵyn qalanyń aýyl men megapolis arasyndaǵy aralyq ortalyq rólin qaita qalpyna keltirý. Ekonomikasy myqty aýdandardaǵy Makinsk siiaqty qalalar aýyl turǵyndaryna myńdaǵan shaqyrym jerge kóshpei-aq qala ómirine alǵashqy qadam jasaýǵa múmkindik berýi kerek. Áitpese aýyl men megapolis arasyndaǵy alshaqtyq odan ári ulǵaia beredi», – dep túiindedi Fatima Gerfanova.
