قازاقستاندا ٸشكٸ كٶشٸ-قوننىڭ نەگٸزگٸ باعىتى بۇرىنعىسىنشا الماتى, استانا جەنە شىمكەنت قالالارى بولىپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان بۇل مەگاپوليستەردە تۇرعىن ٷيگە, كٶلٸككە, ەلەۋمەتتٸك جەنە ينجەنەرلٸك ينفراقۇرىلىمعا تٷسەتٸن جٷكتەمە جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدٸ, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
ٶڭٸرلٸك دامۋ مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ Qazaq Expert Club ساراپشىسى فاتيما گەرفانوۆانىڭ ايتۋىنشا, مەسەلەنٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸ – ەلٸمٸزدەگٸ شاعىن قالالاردىڭ ٶزٸنە جٷكتەلگەن نەگٸزگٸ مٸندەتتٸ تولىق اتقارا الماۋىندا.
شاعىن قالا اۋىل مەن مەگاپوليس اراسىنداعى كٶپٸر بولۋى كەرەك
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, اۋدان ورتالىقتارى اۋىل تۇرعىندارى ٷشٸن قالا ٶمٸرٸنە بەيٸمدەلۋدٸڭ العاشقى ساتىسىنا اينالۋى تيٸس.
«اۋدان ورتالىعى اۋىل تۇرعىنىنا اۋىلدا جوق مٷمكٸندٸكتەردٸ ۇسىنۋى قاجەت. مۇندا تۇراقتى جۇمىس, كوللەدج, ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت, زاماناۋي سەرۆيستەر جەنە بالالاردىڭ بولاشاعىنا مٷمكٸندٸك بولۋى كەرەك. سونىمەن قاتار اۋدان ٷشٸن مۇنداي قالا اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸ ٶڭدەلەتٸن, ساۋدا دامىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلاتىن ەكونوميكالىق ورتالىققا اينالعانى ماڭىزدى. ەگەر بۇل جٷزەگە اسپاسا, حالىق بٸردەن مەگاپوليستەرگە كٶشەدٸ», – دەيدٸ فاتيما گەرفانوۆا.
تٷركٸستان وبلىسىنان 111 مىڭ ادام كٶشٸپ كەتكەن ستاتيستيكا دا بۇل ٷردٸستٸ راستايدى.
2025 جىلدىڭ ٶزٸندە عانا تٷركٸستان وبلىسىنان قازاقستاننىڭ باسقا ٶڭٸرلەرٸنە 111 مىڭ ادام قونىس اۋدارعان. ولاردىڭ شامامەن 80 پايىزى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ٷش قالاعا كٶشكەن. ونىڭ جارتىسىنا جۋىعى شىمكەنتتٸ تاڭداسا, قالعاندارى استانا مەن الماتىعا بارعان.
مۇنداي كٶشٸ-قون قۇرىلىمى سوڭعى ٷش جىل بويى ٶزگەرمەي كەلەدٸ.
وسى كەزەڭدە:
- استانا حالقى 87,4 مىڭ ادامعا,
- الماتى 33,1 مىڭ ادامعا,
- شىمكەنت 15,1 مىڭ ادامعا ارتقان.
قازٸر وڭ كٶشٸ-قون سالدوسىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ دەل وسى ٷش قالاعا تيەسٸلٸ.
اۋداندىق ماڭىزى بار قالالار نەگە تارتىمسىز?
2026 جىلدىڭ باسىندا قازاقستاندا جالپى سانى 1,26 ميلليون ادام تۇراتىن 48 اۋداندىق ماڭىزى بار قالا بولعان. ونىڭ 45-ٸ اۋدان ورتالىعى سانالادى جەنە اينالاسىنداعى اۋىلدار ٷشٸن نەگٸزگٸ تارتىلىس ورتالىعى بولۋى تيٸس.
الايدا ٸس جٷزٸندە بۇل مٸندەت ورىندالماي وتىر.
فاتيما گەرفانوۆانىڭ مەلٸمەتٸنشە, 2009–2021 جىلدارى اۋداندىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ حالقى 15,8 پايىزعا ٶسسە, 2021 جىلدان 2026 جىلدىڭ باسىنا دەيٸن ٶسٸم نەبەرٸ 0,1 پايىزدى عانا قۇراعان.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بٷگٸندە قالا مەرتەبەسٸنٸڭ ٶزٸ جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشپايدى.
زاڭ ەلدٸ مەكەندەردٸ حالىق سانىنا قاراي ساناتتارعا بٶلگەنٸمەن, شاعىن قالالارعا قوسىمشا قارجى بٶلۋدٸ مٸندەتتەمەيدٸ.
كەرٸسٸنشە, كەيبٸر اۋىلدار قالا مەرتەبەسٸن الۋعا اسىعار ەمەس. مىسالى, ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى بەينەۋ مەن تٷركٸستان وبلىسىنداعى قارابۇلاق حالقىنىڭ سانى بويىنشا كٶپتەگەن اۋداندىق قالالاردان اسىپ كەتكەن.
بٸراق مەرتەبە ٶزگەرسە:
بيۋدجەت سالاسى قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ اۋىلدىق ٷستەماقىسى,
«ديپلوممەن – اۋىلعا» باعدارلاماسى بويىنشا بەرٸلەتٸن كٶتەرمە تٶلەمدەر جويىلادى.
«نەتيجەسٸندە پارادوكس قالىپتاستى: قالا مەرتەبەسٸ جاڭا مٷمكٸندٸك ەكەلمەيدٸ, كەرٸسٸنشە بۇرىنعى جەڭٸلدٸكتەردەن ايىرادى», – دەيدٸ ساراپشى.
بارلىق شاعىن قالانىڭ جاعدايى بٸردەي ەمەس
2009–2026 جىلدار ارالىعىندا اۋداندىق ماڭىزى بار قالالار ەرتٷرلٸ باعىتتا دامىعان.
- 12 قالادا حالىق سانى تۇراقتى ٶسكەن;
- 9 قالادا ٶسٸم 2021 جىلعا دەيٸن بايقالىپ, كەيٸن توقتاعان;
- تاعى 9 قالا كەيٸننەن تۇرعىندارىن جوعالتا باستاعان;
- 7 قالادا حالىق سانى سوڭعى بەس جىلدا ازايعان;
- ال 5 قالادا حالىق سانى 2009 جىلدان بەرٸ ٷزدٸكسٸز قىسقارىپ كەلەدٸ.
ساراپشى مىسال رەتٸندە اقمولا وبلىسىنىڭ بۋلاندى اۋدانىنداعى ماكينسك قالاسىن كەلتٸرەدٸ.
2025 جىلى بۋلاندى اۋدانى اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمٸنٸڭ كٶلەمٸ بويىنشا قازاقستاندا بٸرٸنشٸ ورىنعا شىققان. ٶندٸرٸس كٶلەمٸ 164,2 ملرد تەڭگەگە جەتكەن.
2020–2024 جىلدارى ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ ٸرٸ قۇس فابريكاسىنىڭ ٸسكە قوسىلۋىنىڭ ارقاسىندا ٶنەركەسٸپ ٶندٸرٸسٸ 4,5 ەسەگە ارتقان.
اۋدانداعى ورتاشا جالاقى 372 مىڭ تەڭگەگە دەيٸن كٶتەرٸلٸپ, ەلدەگٸ مەديانالىق دەڭگەيدەن جوعارى بولعان.
سوعان قاراماستان, ماكينسك حالقى 2021 جىلعى 18 098 ادامنان 2026 جىلدىڭ باسىندا 17 910 ادامعا دەيٸن ازايعان. سوڭعى بەس جىل بويى اۋداننىڭ كٶشٸ-قون سالدوسى دا تەرٸس بولىپ قالعان.
ەكونوميكالىق ٶسٸمنٸڭ ٶزٸ جەتكٸلٸكسٸز
فاتيما گەرفانوۆانىڭ پٸكٸرٸنشە, ەكونوميكانىڭ دامۋى عانا حالىقتى ۇستاپ قالا المايدى.
ەگەر بٸلٸم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, تۇرعىن ٷي قۇرىلىسى, قوعامدىق كەڭٸستٸكتەر مەن قالالىق ورتا قاتار دامىماسا, ادامدار اۋداندا جۇمىس ٸستەگەنٸمەن, بولاشاعىن باسقا قالالارمەن بايلانىستىرادى.
ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جەنە دامۋ ۇيىمىنىڭ (OECD) زەرتتەۋلەرٸنە سەيكەس, ارالىق قالالار اينالاسىنداعى اۋماق ٷشٸن ەكونوميكالىق, بٸلٸم بەرۋ جەنە قىزمەت كٶرسەتۋ ورتالىعىنا اينالۋى قاجەت.
شەشٸم ەر ٶڭٸردە ەرتٷرلٸ بولۋى كەرەك
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بارلىق شاعىن قالاعا بٸردەي تەسٸل قولدانۋ مٷمكٸن ەمەس.
- الماتى مەن استانا ماڭىنداعى قالالار ٷشٸن باستى مٸندەت – حالىق سانىنىڭ قارقىندى ٶسۋٸن تيٸمدٸ باسقارۋ;
- وڭتٷستٸكتەگٸ اۋدان ورتالىقتارى جاڭا جۇمىس ورىندارىن, تۇرعىن ٷي مەن بٸلٸم بەرۋ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋى تيٸس;
- سولتٷستٸك جەنە شىعىستاعى شاعىن قالالار نەگٸزگٸ ەلەۋمەتتٸك قىزمەتتەردٸ ساقتاپ, اۋىلدارمەن بايلانىسىن نىعايتۋى قاجەت.
«ەڭ باستىسى – شاعىن قالانىڭ اۋىل مەن مەگاپوليس اراسىنداعى ارالىق ورتالىق رٶلٸن قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ. ەكونوميكاسى مىقتى اۋداندارداعى ماكينسك سيياقتى قالالار اۋىل تۇرعىندارىنا مىڭداعان شاقىرىم جەرگە كٶشپەي-اق قالا ٶمٸرٸنە العاشقى قادام جاساۋعا مٷمكٸندٸك بەرۋٸ كەرەك. ەيتپەسە اۋىل مەن مەگاپوليس اراسىنداعى الشاقتىق ودان ەرٸ ۇلعايا بەرەدٸ», – دەپ تٷيٸندەدٸ فاتيما گەرفانوۆا.
