Қазақстанда ішкі көші-қонның негізгі бағыты бұрынғысынша Алматы, Астана және Шымкент қалалары болып отыр. Соның салдарынан бұл мегаполистерде тұрғын үйге, көлікке, әлеуметтік және инженерлік инфрақұрылымға түсетін жүктеме жылдан-жылға артып келеді, деп хабарлайды dalanews.kz.
Өңірлік даму мәселелері жөніндегі Qazaq Expert Club сарапшысы Фатима Герфанованың айтуынша, мәселенің түп-төркіні – еліміздегі шағын қалалардың өзіне жүктелген негізгі міндетті толық атқара алмауында.
Шағын қала ауыл мен мегаполис арасындағы көпір болуы керек
Сарапшының пікірінше, аудан орталықтары ауыл тұрғындары үшін қала өміріне бейімделудің алғашқы сатысына айналуы тиіс.
«Аудан орталығы ауыл тұрғынына ауылда жоқ мүмкіндіктерді ұсынуы қажет. Мұнда тұрақты жұмыс, колледж, сапалы медициналық қызмет, заманауи сервистер және балалардың болашағына мүмкіндік болуы керек. Сонымен қатар аудан үшін мұндай қала ауыл шаруашылығы өнімдері өңделетін, сауда дамып, жаңа жұмыс орындары ашылатын экономикалық орталыққа айналғаны маңызды. Егер бұл жүзеге аспаса, халық бірден мегаполистерге көшеді», – дейді Фатима Герфанова.
Түркістан облысынан 111 мың адам көшіп кеткен Статистика да бұл үрдісті растайды.
2025 жылдың өзінде ғана Түркістан облысынан Қазақстанның басқа өңірлеріне 111 мың адам қоныс аударған. Олардың шамамен 80 пайызы республикалық маңызы бар үш қалаға көшкен. Оның жартысына жуығы Шымкентті таңдаса, қалғандары Астана мен Алматыға барған.
Мұндай көші-қон құрылымы соңғы үш жыл бойы өзгермей келеді.
Осы кезеңде:
- Астана халқы 87,4 мың адамға,
- Алматы 33,1 мың адамға,
- Шымкент 15,1 мың адамға артқан.
Қазір оң көші-қон сальдосының басым бөлігі дәл осы үш қалаға тиесілі.
Аудандық маңызы бар қалалар неге тартымсыз?
2026 жылдың басында Қазақстанда жалпы саны 1,26 миллион адам тұратын 48 аудандық маңызы бар қала болған. Оның 45-і аудан орталығы саналады және айналасындағы ауылдар үшін негізгі тартылыс орталығы болуы тиіс.
Алайда іс жүзінде бұл міндет орындалмай отыр.
Фатима Герфанованың мәліметінше, 2009–2021 жылдары аудандық маңызы бар қалалардың халқы 15,8 пайызға өссе, 2021 жылдан 2026 жылдың басына дейін өсім небәрі 0,1 пайызды ғана құраған.
Сарапшының айтуынша, бүгінде қала мәртебесінің өзі жаңа мүмкіндіктер ашпайды.
Заң елді мекендерді халық санына қарай санаттарға бөлгенімен, шағын қалаларға қосымша қаржы бөлуді міндеттемейді.
Керісінше, кейбір ауылдар қала мәртебесін алуға асығар емес. Мысалы, Маңғыстау облысындағы Бейнеу мен Түркістан облысындағы Қарабұлақ халқының саны бойынша көптеген аудандық қалалардан асып кеткен.
Бірақ мәртебе өзгерсе:
бюджет саласы қызметкерлерінің ауылдық үстемақысы,
«Дипломмен – ауылға» бағдарламасы бойынша берілетін көтерме төлемдер жойылады.
«Нәтижесінде парадокс қалыптасты: қала мәртебесі жаңа мүмкіндік әкелмейді, керісінше бұрынғы жеңілдіктерден айырады», – дейді сарапшы.
Барлық шағын қаланың жағдайы бірдей емес
2009–2026 жылдар аралығында аудандық маңызы бар қалалар әртүрлі бағытта дамыған.
- 12 қалада халық саны тұрақты өскен;
- 9 қалада өсім 2021 жылға дейін байқалып, кейін тоқтаған;
- тағы 9 қала кейіннен тұрғындарын жоғалта бастаған;
- 7 қалада халық саны соңғы бес жылда азайған;
- ал 5 қалада халық саны 2009 жылдан бері үздіксіз қысқарып келеді.
Сарапшы мысал ретінде Ақмола облысының Буланды ауданындағы Макинск қаласын келтіреді.
2025 жылы Буланды ауданы ауыл шаруашылығы өнімінің көлемі бойынша Қазақстанда бірінші орынға шыққан. Өндіріс көлемі 164,2 млрд теңгеге жеткен.
2020–2024 жылдары еліміздегі ең ірі құс фабрикасының іске қосылуының арқасында өнеркәсіп өндірісі 4,5 есеге артқан.
Аудандағы орташа жалақы 372 мың теңгеге дейін көтеріліп, елдегі медианалық деңгейден жоғары болған.
Соған қарамастан, Макинск халқы 2021 жылғы 18 098 адамнан 2026 жылдың басында 17 910 адамға дейін азайған. Соңғы бес жыл бойы ауданның көші-қон сальдосы да теріс болып қалған.
Экономикалық өсімнің өзі жеткіліксіз
Фатима Герфанованың пікірінше, экономиканың дамуы ғана халықты ұстап қала алмайды.
Егер білім беру, денсаулық сақтау, тұрғын үй құрылысы, қоғамдық кеңістіктер мен қалалық орта қатар дамымаса, адамдар ауданда жұмыс істегенімен, болашағын басқа қалалармен байланыстырады.
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (OECD) зерттеулеріне сәйкес, аралық қалалар айналасындағы аумақ үшін экономикалық, білім беру және қызмет көрсету орталығына айналуы қажет.
Шешім әр өңірде әртүрлі болуы керек
Сарапшының айтуынша, барлық шағын қалаға бірдей тәсіл қолдану мүмкін емес.
- Алматы мен Астана маңындағы қалалар үшін басты міндет – халық санының қарқынды өсуін тиімді басқару;
- оңтүстіктегі аудан орталықтары жаңа жұмыс орындарын, тұрғын үй мен білім беру инфрақұрылымын дамытуы тиіс;
- солтүстік және шығыстағы шағын қалалар негізгі әлеуметтік қызметтерді сақтап, ауылдармен байланысын нығайтуы қажет.
«Ең бастысы – шағын қаланың ауыл мен мегаполис арасындағы аралық орталық рөлін қайта қалпына келтіру. Экономикасы мықты аудандардағы Макинск сияқты қалалар ауыл тұрғындарына мыңдаған шақырым жерге көшпей-ақ қала өміріне алғашқы қадам жасауға мүмкіндік беруі керек. Әйтпесе ауыл мен мегаполис арасындағы алшақтық одан әрі ұлғая береді», – деп түйіндеді Фатима Герфанова.
