– Bizder úshin aýyl neni bildiredi? Aýyl – bizdiń ulttyq bolmysymyzdyń besigi. Qazaqtyń túp-tamyry aýylda jatyr, aýyl otanshyldyqtyń qainar kózi jáne baiyrǵy dástúrlerdiń bulaǵy. Sondyqtan aýyldy damytý máseleleri árqaisymyzǵa óte jaqyn jáne túsinikti. Bul aýyldyq jerlerde turatyn 42 paiyz qazaqstandyqtarǵa ǵana emes, barsha Qazaqstan halqyna qatysty úlken másele.
Búginde jalpy tabystyń ósýine qaramastan, aýyl turǵyndarynyń jaǵdaiy jaqsy emes ekeni týraly pikir bildirip eshkimdi tańqaldyra almaisyń.
Múmkin elimizde aýylsharýashylyǵy ónerkásip retinde osyǵan bailanysty toqtap turǵan shyǵar? Aýyl sharýashylyǵy - Qazaqstan ekonomikasynyń negizgi salasy. Elimiz árqashan astyq óndirýmen tanymal. Al halqymyzdyń ómir saltynyń ajyramas bóligi mal sharýashylyǵy, ol ejelden ár qazaqqa intýitivti turǵyda jaqyn, genetikalyq deńgeide túsinikti.
Onda nege barlyq tabiǵi jáne tarihi negizder bola tura otandyq azyq-túlik ónimderiniń 80 paiyzy qol jetimsiz? Bul eldiń turaqtylyǵy men ishki ekonomikalyq qaýipsizdigi úshin qajet deńgei. Halqymyz týǵan jerge erekshe qurmetpen qarap kelse de, nege aýyl sharýashylyǵy kóp jyldar boiy ekonomikanyń problemaly salasy bolyp keledi? Bul jaǵdai búgin baiqap otyrǵanymyzdai qoǵammen, ásirese aýyldyq jerlerdiń turǵyndarymen aýqymdy áńgime, kásibi suhbatty qajet etedi, – dedi ol.
D.Nazarbaeva Qazaqstanda Óńirlik damý ministrligi joq ekenin eskere ketti. Senat – jergilikti máslihattar sailaǵan senatorlar arqyly óńirlerdi institýtsionaldy túrde kórsetetin jalǵyz ulttyq organ bolyp otyr. Sondyqtan aýyldyq jerlerdi damytýǵa bailanysty aimaqtyq damýdyń áleýmettik problemalary kóp jaǵdaida Senattyń da jaýapkershilik aimaǵy ekenin eskerdi.
– Parlamenttik tyńdaýlardyń qarsańynda Senat depýtattary uiymdastyrýmen qatar kóptegen mańyzdy jumystar atqardy. Tiisti departamentterdiń, memlekettik korporatsiialardyń, fermerlerdiń kásibi birlestikteriniń ókilderimen, óńirlerde aýyl sharýashylyǵynda jumys jasaityn adamdarmen ondaǵan kezdesýler ótti. Salanyń problemalary týraly biregei jáne qarama-qaishylyqtarǵa toly materialdar jinaldy.
Sandyq jáne paiyzdyq kórsetkishterdiń ósip jatqanyna qaramastan, biz keiingi 10 jyl aralyǵynda salanyń toqyraýǵa ushyraǵanyn kórip otyrmyz. Aýyl sharýashylyǵynyń Jalpy Ishki Óniminiń úlesi 10 jyl ishinde 5 paiyzdan asqan joq, al sońǵy jyldary turaqty túrde tómendep keledi (2019 jyly 4,4%).
Kóbine kesteler men sandardyń artynda adamdardyń naqty problemalary turǵanyn kóre bermeimiz. Biz salanyń áleýmettik ólshemine nazar aýdarý kerekpiz. Aýyldyń turmys salty men ómir filosofiiasy qaladaǵy ómirden múldem ózgeshe, – dep qosty Nazarbaeva.
Spikerdiń sózinshe, statistika komitetiniń málimetteri boiynsha, aǵymdaǵy jyldyń 1 qańtarynda ekonomika salasyndaǵy eń tómengi jalaqy aýyl sharýashylyǵynda bolǵan.
Agrarlyq sektordy turaqty túrde júiesiz reformalaý jyldary aýyl sharýashylyǵyn daǵdarysqa, óndiristiń kúrt quldyraýyna, óndirýshilerdiń tabystarynyń tómendeýine, aýylsharýashylyq ónimderiniń, shikizat pen azyq-túlik baǵalarynyń kóterilýine jáne basqa da keleńsiz jaǵdailarǵa alyp keldi.
Osy reformalar kezeńinde adami faktor eń úlken deformatsiiaǵa ushyrady, ol myna jaǵdailardan kórinedi:
- aýylsharýashylyǵynda jumys kúshiniń qunsyzdanýy;
- aýyldyq jerlerde jumys oryndary men jumyspen qamtý deńgeiiniń qysqarýy;
- agrarly eńbek naryǵynyń jetilmeýi jáne shielenis koeffitsientiniń joǵarylaýy;
- áleýmettik infraqurylym obektileri men áleýmettik-turmystyq qyzmetterdiń qysqarýy.
– Aýyl turǵyndarynyń sany azaiyp, birtindep bútin eldi mekender joiylyp ketip jatyr. Aýyl halqyna infraqurylym obektileri qol jetimsiz bolǵandyqtan olardyń ómir súrý sapasy zardap shegip keledi. Mundai jaǵdaida turǵyndardyń áleýmettik kóńil-kúii qanaǵattanarlyq bolmaidy jáne olarda týǵan aýylynda turýǵa degen yqylas joq.
Bul suraqtardyń barlyǵy memleket nazarynan tys qalmaǵan, memleket baǵdarlamalardy júzege asyryp aýyldardy damytyp, halyqqa bolashaqqa senim men óziniń kishi Otanyn kórkeitýge degen umtylys berip, aýyl turǵyndaryn jaily ómirmen qamtamasyz etýge talpyndyrady. 2010 jyldan bastap Qazaqstanda 3 memlekettik baǵdarlama qabyldandy. Agroónerkásiptik keshendi damytýdyń qoldanystaǵy úshinshi memlekettik baǵdarlamasy 2021 jyly aiaqtalady. 2017-2021 jyldar aralyǵynda aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónimin 2 esege arttyrý josparlanýda.
Statistika Komitetiniń málimetteri boiynsha 2017 jyldan bastap 2019 jylǵa deiingi aýylsharýashylyǵynyń jalpy ónimi tórt jarym trillion (4,5 trln) teńgeden aspaǵan, al 2021 jylǵa qarai salany damytý baǵdarlamasy aiasynda ol segiz bútin onnan eki trillionǵa (8,2) deiin ósýi kerek. Baǵdarlamany júzege asyrýdyń 3 jylynda 2 trillion teńgege jýyq qarajat tek agroónerkásip keshenin sýbsidiialaýǵa jumsalǵan. Memleket bul salany belsendi damytýǵa alǵysharttar jasap, jaǵdaidy jaqsartý úshin únemi sharalar qabyldap júr dep bilemiz. Aýyl turǵyndary júzege asyrylyp jatqan memlekettik baǵdarlamalardan eń kóp jeńildikter men járdemaqy alýshylar qatarynda dep esepteimiz. Biraq is júzinde baǵdarlamalar aýyl turǵyndarynyń ál-aýqatyn jaqsartyp jatyr ma?
Bizderge qurmetti áriptester, memlekettik baǵdarlamalardyń sátti ári nátijeli júzege asyrylýyna ne kedergi ekenin túsiný kerek? Baǵdarlamany daiyndaý barysynda júielik qatelikter jiberiletini anyq, memleket qansha kúsh salsa da sol olqylyqtar saldarynan bul sala uzaq ýaqyt toqyraýdan shyǵa almai tur.
Sondyqtan biz agroónerkásiptik keshen men memlekettik qurylymdardyń ókilderin, ǵalymdar men sarapshylardy, jergilikti ózin-ózi basqarý depýtattaryn jáne aýyldar men aýyldardyń turǵyndaryn elimizdegi aýyl sharýashylyǵyn damytý jónindegi keń aýqymdy suhbatqa shaqyramyz. Búgingi kúni eshkimde daiyn formýla joq. Bizdiń mindetimiz jan-jaqty ashyq jáne ádil talqylaý arqyly jaǵdaidy jan-jaqty kórý jáne baǵalaý. Sonymen qatar, tabysty elderdiń tájiribesin tereń zerttei otyryp, qazaqstannyń ózindik aýylsharýashylyq damý jolyn tańdaý. Jumystyń nátijeli bolýyn óz jaýapkershiligimizge alý. Talqylaýdy bastaýdy usynamyn, – dedi Dariǵa Nazarbaeva.
