Tarih betinde tur - aýyzbirshilik bolmady, alaýyzdyqqa kóp jol berdik. Sóittik te, jeńildik.
"Altyn ordanyń" murageri bola tura muratymyzǵa jete almadyq, menbilermendik pen menmendiktiń jibin úzip kete almadyq.
Az dushpan ailasyn asyrdy, kóp dushpan degenine kóndirdi. Tarydai shashyrap, ár túrli taǵdyrdyń talaiyna ushyradyq.
Umytyldy...
Uzaq ýaqyt quldyqta bolǵandyqtan, sanamyzdan «meniń elbasym», «meniń memleketim» degen syndy uǵymdar umytylyp, "tól tulǵaǵa" boisuný degen sezimder joǵalyp ketti. Iá, biz "taipalyq toleranttylyq", "rýlyq ishtartý" sekildi bailanysty saqtadyq. Jer betinde aman qalý úshin jerlestik qarym-qatynasty da jek kórmedik. Áli kúnge "jerlesim" dese, bórkimizdi atýǵa daiynbyz. Rýlasymyz qyzmetke tursa rýxtanyp qalamyz. Aǵaiynnyń aty shapsa, taqym qysamyz. Qońsymyzdyń qoiy egiz tapsa oǵan qýanamyz.
Biraq «bul - meniń memleketim, elbasym-elimniń egesi, onyń mártebesi - meniń mártebem, elbasyna aitylǵan aýyr sóz - maǵan da qatysty ǵoi» dep oilai alatyn deńgei, ókinishke qarai, ár qazaqtan tabylmai tur.
Rýymyzdy boqtatpaq túgili, qoqyraiǵannyń qolynda ólýge barmyz.
Al, "memleketim, meniń ultym", degen jerde, "bitken elmiz ǵoi", "shirigen júie ǵoi", "bárine bilik kináli", dep, otyrǵan butaqty qiyp jiberýge, "ne bolsa o bolsyn", dep, ortaq kiizdi tilip jiberýge daiar turamyz.
Kúieý balamyz kedenshi bolsa qyzymyzdy bermeitindei, qudamyz general bolsa, úiine barmaityndai, joǵarydaǵy joly bolǵannyń kóbin jemqor, áldiniń bárin ádiletsiz kóremiz.
Áitsede, memlekettik mekemelerge barǵanda, sonda isteitin tanysy kezdesse, ainalyp ótip tanymaityn terezege barǵan pendeni keziktirmedim.
Joǵary jyldamdyqpen júrip qoiyp, "jolpol" toqtatqan kezde "jiberip qalar ma eken", dep, jumsaq jymiyp, onyń zań talap etpeýin ishtei dámetip, "tar jerde tanyp qap, bosata qoiar ma eken", degen emeksý ekiniń biriniń oiynda júrgen pendeshilik emes pe?.. ".
Ótirik ókpe
"Árkimniń óz maqsaty kereginde..." dep, Abai xakim aitqandai, Elbasyna ekilene tiisip, bilikke ishi jylymas bop alǵandardyń elmen arlasyp júrgende birneshe túrin kórdim.
Biri, "qisyq-qyńyr bop, biliktiń qabyrǵasyna tizeńdi taqap, mazasyn alyp, búii tigendei qyp, bar ekenińdi baiqatyp otyrmasań, biiktegiler basynady. Qolqańa qulaq salmaidy. Qoiasyn aqtaryp,qorqytyp otyrsań ǵana, bererimen bólisip, bedelińdi qaperine alady", degen túsinikpen júrgender.
Ekinshisi,
kishigirim biliktiń dámin tatyp, kisi jumsap, taltaiyp turyp, shalqaiyp sóilep úirengender. Odan da biik jotaǵa joǵarylaimyn, dep, júrgende ártúrli sebeppen joly jabylyp, qoly qaǵylǵandar.
Olar da, bilikke degen ókpesin, mansapqa qushtar pendeshiligin "xalyqtyń qamy, kóptiń talaby" siiaqty perdelerdiń artyna jasyryp, soqqysyn jasap, esebin túgendeidi. Jazataiym joly bola qalsa, túr-túsi de, kúlkisi de ózgere qalatynyna kúmánińiz bolmasyn.
Úshinshiler, alpaýyt elderdiń astaýynan jem jep, attyń qamytyn taiǵa kigizgisi kep, túimeniń kózine túieli kisini kirgizgisi kep, tańerteń eńbektegen balany tal túste júrgizgisi kep júrgender.
Tarixy men tanymy bólek, qýaty men qarymy bólek damyǵan elderdei bola qoimadyń, dep, keshe ǵana "jerdiń jaiyna qarai kóship-qonyp, maldyń jaiyna qarai ósip-ónip, aiǵyry shaýyp, biesi taýyp, etti qazanǵa sap qoiyp, shejire shertip, áńgime aityp otyrǵan", qamsyz qazaqtyń qareketshil, jinaqy bolmaǵyna sabyr qyla almai, sastyrtatyndar.
Syrttan tańylatyn tanymdar men aqparattardy arqalap kelip, óz jurtyna "jaý saǵynǵan" jaramsaqtar.
"Ákeńdi jaqsy kóresiń be, joq, shesheńdi jaqsy kóresiń be?» dep balanyń basyn qatyratyn bátýasyz adamdardai «bilikpen birgesiń be, joq, halyqpen birgesiń be?» dep kópe-kórneý qaýymdy ekige bóletin túsiniktegiler.
Tórtinshiler, Abai atamyz aitpaqshy, "kózinen basqa oiy joq", estigeni men kórgenine ǵana senetinder. Jetken aqparat ósek pe, aqiqat pa, anyǵyn qajet etpeitinder.
Otynyń basyna sózin ótkize almai otyryp, otandyq máselege sheshim aitatyndar.
Taǵdyrǵa ketken esesin klaviatýrany qaqyrata basyp, áleýmettik jeliniń álimjettiligin paidalanatyndar, internet iininde otyryp alyp, aty shyqqannyń alqymyna jarmasyp, aty shapqannyń artynan tas laqtyrýdy "azamattyq paryzym", dep esepteitinder. Atam qazaq aitpaqshy: "Kósh keri burylsa, aqsaq túie aldyǵa shyǵady".
Kósem men sheshen, tekti men betti atylyp-satylyp, sapamyz ketkeli, qarǵalyǵyna qaramai qyrannyń tuǵyryn egelegender, qashyrlyǵyna qaramai, tulpardyń taǵasyn tuiaǵyna shegelegender.
Kimge ne dáleldep, kimge aibar kórsetkendeimiz?
Dúnieniń didary kúnde ózgerip jatyr. Álem bolsa- álemtapyraq. Mádenietter midai aralasyp, imani imýniteti joqtar jahanǵa jutylyp bara jatyr. Kimge ne dáleldep, kimge aibar kórsetkendeimiz.
Keibir deńgeiles elder Alladan surap, armandap qol jetkize almai otyrǵan, kósh bastar-Erdiń de qadirine jete almai, etekten tartyp, esin jidyrtpaýǵa daiyn otyrǵandar bar.
Eń qiyny,
aidaladaǵy bilik ókilin aitpaǵanda, tula boiyn renish kernep, aǵaiynymen at quiryǵyn kesisýge daiyn, jarty aýyz sóz úshin jaryna talaq bere salýdan taisalmaityn, ul-qyzynyń qaida, kimmen júrgenine mán bermeitin qapersiz qaýymǵa ainalyp bara jatyrmyz.
Úsh ǵasyr kigen bodandyq qamyty basymyzdan sheshilgenmen, sanamyzdan saldary keter emes.
Bir týdyń astyna úsh qazaqtyń basyn biriktirgen erdiń elesi ǵana esimizde. Ondai qaharmandy "ózim" dep, ózeýreýge júregimiz qattylyq, qushaǵymyz tarlyq qylyp jatyr. Ata-áje kórmegen balanyń ózi úlkenge ilikpei, izetke sarań bop jatady, ata-anasynyń bireýi bolmai jalǵyzilikti tárbie kórgen perzent te jurtpen birden juǵysa almai, ákeden almaǵan erkóńildikti boiynan tappai, anadan almaǵan meiirim bulaǵynyń kózin asha almai, qanshama súrinip, qanshama túńiledi?... Al, uzaq ýaqyt ulttyq memleket qura almaǵan, ortasynan ozyǵy aldyǵa shyǵa almaǵan, tarixyn satqyndardyń izi shubarlaǵan qaýymnyń xali aitpasa da túsinikti.
Aqsaqaly joq aýyl- jetim. Kóshbasshysy joq qaýym-jetim.
Bizden buryn ómir súrgen babalarymyz da, ras, halyqtyń muń-muqtajyn basshylarǵa jetkizip, bilikti synaityn. Biraq biz sekildi arany ashyp, jaýlyqqa qiyp jibermeitin. Ádiletti bolatyn. Basshyny qalai synaýdyń joly men jónin biletin. Tekti babalardan qalǵan dástúrli ádisterdi qoldanatyn.
Basshyǵa ońasha aitýǵa, óz aiaǵymen baryp, óz aýzymen aitýǵa múmkindigi bolmasa, aýzy dýaly adam arqyly jetkizýge tyrysatyn.
Bir aýyz sózi qaperge alynsa, kópke maqtanyp, keýdesin urmaityn. Gazetke suhbat berip, ne internetke post jazyp "mine, biz bilikke bylai dep aityp tastadyq", dep urandamaityn.
Qazir she?
Al qazir eki adamnyń basyn qosyp, esiktiń aldyn sypyrta almaityn bireý álemdik deńgeidegi máselelerdi sheship júrgen tulǵaǵa kúlin shashyp otyratyn boldy. Munda qandai ádildik bar?
Ajyrasqaly jatqan eki jasty jarastyryp, aǵasyn aldap-sýlap araǵyn qoiǵyzyp, temekisin tastatyp, jienin jumysqa turǵyzyp, ákesine jańalaý kólik mingizýge tyrysyp, áiteýir, áýletine qamqor bop, problemalaryn sheshýge shyn umtylyp júrgen jan memleket basqarýdyń qandai qiyn ekenin túsiner edi. Óitkeni, memleket - úlken bir otbasy sekildi. Osyǵan meniń kózim ábden jetti.
Otbasy berekeli bolýy úshin - sózi jaraspai tursa da adamdar bir-birin túsinýge tyrysady. Jeńgeńniń qabaǵy salqyn bolsa da, aǵań úshin sol úiden shái iship ketýge mindettisiń.
Keliniń bilý kerek nasixatty qyzyńa aitý arqyly jetkizesiń. Bizdiń memleket - bizdiń otbasy.
Sol otbasymyzdyń basshysynyń jaqsylyǵyn kórmesek, biliktiń bizge unamaǵan sipatynyń neden ekenin naqty túsinýge tyryspasaq, qazirgi múmkindikterimizge dál baǵa bere alýymyz neǵaibyl. Sondyqtan, keide bilikti túsinýge tyrysý, qazir bilik úshin emes, qaýym úshin qajet bolyp tur.
Qanshama memleketterdiń taǵdyry talqandalyp jatqanynyń negizgi sebebi - bilik pen halyqty ekige bólýden bastalǵan bolatyn.
Basy ashyq aqiqat- qai bilik bolsa da óz qaýymyna laiyq. Bilikte otyrǵan tulǵalar jemqor bolsa da, jaǵympaz bolsa da, jaqsy bolsa da, jasampaz bolsa da, sony tárbielep jetildirgen qaýym bar.
Biliktegi bar problema qaýymnan bastaý alyp tur, al qaýymda bar máseleni bilik sheshýge múddeli. Osy eki niet bir jerge toǵyssa, memleket baiandy baqyttyń jolynda.
"Balta óziniń sabyn shappaidy, pyshaq óziniń sabyn jonbaidy. Bilik pen qaýym bútin bir aǵza sekildi. Synaityndar bolý kerek, biraq, syndyryp almaýymyz kerek. Jaqsy kórýimiz kerek, biraq, jaǵympazdyqqa ulasyp ketpeýi kerek... Tuńǵysh prezidentimizdiń kúni qutty bolsyn! El aman, jurt tynysh bolsyn!
Muhamedjan Tazabekov,
Avtordyń áleýmettik jelidegi paraqshasynan alyndy
