- Bekbolat Ǵafýuly, elimizdegi saparyńyz sátti bolsyn. Aldymen ózińizdi qysqasha tanystyra ketseńiz?
- Men Mońǵoliianyń Ulanbatyr qalasynda turamyn. Baianólgei ólkesinde ómirge kelip, sonda orta mektep bitirdim. Ulanbatyrda Ulttyq ýniversitetinde Geologiia fakýltetin 1994-1998 jyldary taýysyp geolog, taý-ken mamandyǵyn alyp, taý-ken salasynda 34 jyl jumys jasadym.
- Mońǵoliiada júz myńnan astam qandasymyz turyp jatyr. Qazirgi olardyń tynys-tirshiligi qalai? Bizde kóptegen shetelderde turatyn qandastardyń tili men dili jergilikti kópshiliktiń yqpalyna túsip kete me degen alańdaýshylyq basym. Mundai qaýip Mońǵoliiadaǵy qazaqtarda baiqala ma?
- Mońǵoliiada 140 myńdai qazaq turady. Onyń basym bóligi, 100 myńǵa taiaýy Baianólgei aimaǵynda qonystanǵan jáne olar negizinen mal sharýashylyǵymen, bir bólimi eginshilikpen ainalysady. Qazaq dástúrin ustanyp, qazaq tilinde bilim alady.
Meniń oiymsha bul júz myń qazaq óz ana tilinen, ulttyq salt-dástúrinen aiyryla qoimaidy. Qalǵan Ulanbatyr, Qobda, Erdenet, Darhan siiaqty qalalarda turatyn qazaqtardyń aldynan keleshekte bul másele shyǵýy ábden múmkin. Shyǵyp ta jatyr. Óitkeni olar bastaýyshtan bastap mońǵol tilinde oqidy, mońǵol azamattarymen jii aralasady. Sondyqtan solardyń saltyna, tiline aýyp bara jatqan jaiy bar.
- Qazaq eline alǵashqy kóshti bastaǵandardyń biri Mońǵoliia qazaqtary edi. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary kóshi-qon qarqyndy júrdi. Al qazirgi assimiliatsiianý aldynda turǵan qandastardyń arasynda kóshi-qon úrdisteri qalai júrýde?
- 1992 jyldan bastap 2000 jyldyń alǵashqy on jylyna deiin kóshi-qon óte qarqyndy júrdi. Óz elim, óz jerim dep keldi. Elge kelip salty men tilin damytqysy, ulttyq bolmysyn saqtap qalǵysy keldi. Keiin Qazaqstandaǵy ótpeli dáýirdegi ekonomikalyq daǵdarys jáne basqa da saiasi jáne áleýmettik sebepterge bailanysty kósh burynǵydai jalǵaspady, saiabyrsyp qaldy.
Al 2016 jyldan bastap Mońǵoliiada ekonomikalyq damý álsirep, jumyssyzdyq kóbeie bastady. Ásirese, koronovirýs pandemiiasynan keiin Qazaqstanǵa kóshemiz deýshilerdiń qarasy kóbeidi. Qazir kóship kelgisi keletin jastar óte kóp.
Ásirese Ulanbatyr tóńiregindegi qazaqtardy kóshirip alýdy oilastyrý qajet siiaqty.
- Dál, sol Ulanbatyr tóńiregindegi qazaqtar Qazaqstan týraly áńgime ete me? Olardyń kelý oiy bar ma?
- Kóp áńgime bolady. Ásirese jastar óte qyzyǵady. Bilimdi jastar óte kóp. Qazir Mońǵoliiadaǵy qazaq jastarynyń ishinde Evropadan, AQSh-tan bilim alatyndardyń sany aitarlyqtai. Sondai bilimdi, sana-sezimi joǵary jastar Qazaqstanǵa kóshý týraly kóp aitady. Sondai-aq Qazaqstandaǵy jaǵdailardy kóp talqylaidy.
Mysaly biylǵy Parlament sailaýynda Mońǵoliiadan kelgen 3 azamat depýtat boldy. Bunyń ózi úlken jetistik. Mońǵoliiadaǵy qazaqtary oǵan qatty qýandy. Bul elge kelýshilerdi yntalandyrýmen birdei boldy.
Mońǵoliia qazaqtarynyń jolyn ashý degen sóz. Olar til, salt-dástúr máselesin kóterse de, kóshi-qon máselesin kóterse de ishtegi de, syrttaǵy da qazaqtar úshin paidasynan basqa ziiany joq dep jatty. Osyndai Qazaqstandaǵy jaǵdaidyń bári ol jaqtaǵy qazaqtardy qyzyqtyryp otyrady.
- Mońǵoliiada qandastarymyz ǵana emes, qazaqstandyq kásipkerler de jumys jasaidy. Ótken jyldan beri kómir urlyǵy týraly aitylyp, birneshe mońǵol sheneýnikteri men kásipkerleri aiyptaldy. Jurt arasynda kómir urlyǵynda Qazaqstan azamattary da aiyptalǵan degen sóz bar? Bul ras pa?
- Joq. Mońǵoliiadaǵy kómir urlyǵyna qazaqtardyń, Qazaqstan azamattarynyń qatysy joq. Eshqandai qazaq aiyptalǵan joq. Kómir urlyǵy uzaq jyldan beri jalǵasqan jemqorlyqtyń saldary. Buǵan biliktegi adamdardyń qatysy bolǵan. Bul Mońǵoliia biligindegi kómir urlyǵyna qatysy bar kúdikti azamattardy anyqtaý máselesi bolatyn.
- Taý-ken salasynyń mamany ekensiz, olai bolsa Ǵalymjan Jaqiianov pen Tólen Toqtasynovty tanisyz ba?
- Árine, ol kisilerdi tanyp qana qoimai, 2008 jyldan beri birge jumys jasaǵanmyn.
- Ol eki azamatqa qaraǵan kompaniianyń ataýy qandai, nemen ainalysqan edi? Siz qandai qyzmet atqardyńyz?
- 2007 jyly Ǵalymjan Jaqiianov pen Tólen Toqtasynov ALGT ltd kompaniiasyn qurdy. Geologiia salasynda jumys jasaidy ekensiń dep kompaniiaǵa kelýge sol kezde usynys jasady. Bul kisiler Mońǵoliiada taý-ken salasymen ainalysty. Ývs aimaǵy Narynbulaq sumynda kishigirim temir kenin satyp aldy. Men Tókeńmen 2008 jyldan, Ǵalekeńmen 2017 jyldan bastap qoian-qoltyq jumys jasadym.
- Osydan birneshe ai buryn, (2 qańtar kúni) Adyrna portalyna Tólen Toqtasynov suhbat berip óziniń burynǵy dosy Ǵalymjan Jaqiianovqa qarsy biraz kiná taǵyp, aýyr sózder aitypty. Óz kezeginde Ǵalymjan Jaqiianov aqparat quraldaryna málimdeme jasap Tólen Toqtasynovtyn sózderi jalǵan dep málimdedi. Artynan ekeýiniń ortasyndaǵy daý ulǵaiyp sotqa jetti-aý deimin. Sizdiń óz oiyńyz qandai?
- Men tarazynyń basyna Ǵalymjan artyq, Tólen artyq dep tek bir jaǵyn qoldamaimyn. Ekeýin de jamandamaimyn. Ekeýimen de birge jumys jasadym. Biraq bul jerde Tólenniń keibir aityp otyrǵan sózderi jalǵan.
- Osy suhbatynda Tókeń Mońǵoliiada óziniń ústinen qylmysty is qozǵalǵan týraly aita kele, «Men ózim jaqyn dos dep júrgen talai jyl birge júrgen dosym Ǵalymjan Jaqiianov osynyń bárin istep otyr» degen eken. Ǵalekeń bolsa, oǵan bylaisha qaitarǵan: «Tólen Toqtasynov maǵan qarsy Mońǵoliianyń saqshy oryndaryna aryz berdi. Alaida, barlyq jaǵdai men qujattardy jan-jaqty teksergen soń meniń tarapymnan eshqandai qylmys ne zań buzýshylyq bolmaǵany málim boldy. Qylmys quramy joq bolǵandyqtan is ashylmady. Barlyq jaǵdai men qujattardy teksergennen keiin, kerisinshe, Mońǵoliianyń tergeý komiteti men prokýratýrasy ALGT ltd kompaniiasynyń burynǵy atqarýshy direktor retinde Toqtasynovtyń ózin alaiaqtyqpen qujattardy qoldan jasaǵany úshin jaýapqa tartýǵa sheshim qabyldady. Ózi tapsyrǵan aqparat jáne meniń ótinishim negizinde Mońǵoliia qylmystyq kodeksiniń 17.3-babyna sáikes oǵan ózine qarsy qylmystyq is qozǵady. Tergeýshige bergen ýádesine qaramastan jáne zańdy buza otyryp, Toqtasynov 2022 jylǵy 10 qazanda Mońǵoliiadan ketip qaldy, qazirgi ýaqytta oǵan halyqaralyq izdeý jariialanǵan». Sizdiń oiyńyzsha, bul jaǵdai qalai bolǵan? Mońǵoliianyń politsiiasyna aryzdy birinshi bergen kim?
- Mońǵoliianyń saqshysyna aldymen aryz bergen Tólen bolatyn. Tólenniń aryzy boiynsha Ǵalymjandy tekserdi. Tekseris barysynda odan eshqandai zań buzýshylyq anyqtalmady. Sodan keiin Ǵalymjan Tólenge qarsy ózinin abyroi bedelin qorǵaý úshin shaǵym túsirdi.
- Tólen Toqtasynov Ǵalymjan Jaqiianovty Mońǵoliia biliginde otyrǵan saiasatkerlermen, aqparat quraldarymen sybailas depti. Bul týraly ne aitasyz?
- Bunyń bári jalǵan. Men biletin Ǵalymjan taza júretin adam, eshqandai zańsyzdyqqa barmaidy.
- Almaty qalasy Medeý aýdandyq sotynda Tólen Toqtasynov pen Muhamedqali Ospanov arasynda azamattyq is júrgizilgen eken. Sot 200 million teńge qaryzdy Toqtasynov qaitarsyn degen sheshim qabyldapty. Osy jaily pikirińizdi aitsańyz.
- Tólenniń Muhamedqali Ospanovqa qaryzy qaitarylsyn degen sot sheshimin baspasózden oqydym.
Ol aqshany Tólen Muhametqaliden joǵarǵy ósimmen 2012 jyldary alǵan. Jeke óz maqsatyna qaryzǵa alǵan qarajatty kompaniia esebinen tólemekshi bolǵan. 2020-21 jyldary, men ALGT ltd-dyń atqarýshy direktory bolyp turǵan kezimde, qarjylyq aýdit júrgizý nátijesinde Tólenniń kompaniiaǵa eshqandai qarjyny kirgizbegeni anyqtaldy.
Ol kezde Tólenniń jeke basynda basqa kompaniialar bolǵan. Múmkin solarǵa salǵan shyǵar, basqa jeke jumystaryna istetken shyǵar. Ol jaǵyn bilmeimin.
- Siz ALGT ltd-da qansha ýaqyt atqarýshy direktor boldyńyz?
- Tólen 2019 jyly ALGT ltd-dyń atqarýshy direktorlyǵynan ketti. Sol kezden bastap 2021 jyldyń maýsymyna deiin direktor boldym.
-Sizben áńgime barysynda uqqanym, Toqtasynovpen basqa da iskerlik qarym-qatynasyńyz bolǵan sekildi...
- Iá, mysaly, «Barýýngeo» degen kompaniiasynyń taý-ken boiynsha 3 litsenziiasy bolǵan. Tólen ol jeke kompaniiasyn 2015 jyly qurǵan. Ol týraly Ǵalymjan bilmedi. Atqarýshy direktory etip meni qoiyp, tiisti jalaqymdy beretin bolǵan. 2019 jyly sol kompaniiany óz atymnan Tókeńe aýdaryp berdim. Biraq bastaǵy kelisken ailyqtarymdy beremin dep júrip tólemei ketti. Osy jolǵy osynda kelgen maqsatym Tólenmen jolyǵý bolatyn. Birge júrgen azamat, qol astynda jumys jasadym, kezigeiin dep oiladym. Biraq ol kisiniń telefony jabyq. Habarlama jazsam vatsapyna jaýap bermedi. Alma jeńgemiz de telefonymdy kótermedi. Sonda bul kisilermen men de sottasyým kerek dep oilandym.
- ALGT ltd-da Tólen Toqtasynovpen 2008 jyldan, Ǵalymjan Jaqiianovpen 2017 jyldan bastap birge jumys jasadym dedińiz. Tólen myrza suhbatynda Ǵalymjan Jaqiianov eńbegimdi baǵalamady degendei aitypty. Buǵan ne deisiz? Kompaniia qai kezde tabysty jumys jasady?
- Shynyn aitý kerek, Tólenniń kezindegi 2008 jyldan 2016 jylǵa deiin kompaniia litsenziia alǵanymenen, eshbir jumys istelinbedi. Keiin ǵana Ǵalymjannyń kúshimen kompaniia alǵa qozǵaldy. Bul kezde Ǵalekeńniń qasynda birge júrip, bárin óz kózimmen kórdim. Qytaimen bailanys jasady. Keń qazý jáne óndirisin qurdyq. 650 kilometr joldyń máselesin sheshtik. Jergilikti halyq, malshylary jáne basshylarymen til tabystyq. Ózderińiz biletin bolarsyz, qyrda, ásirese, Mońǵoliiada ondai óndiris jumystaryn júrgizú óte qiyn. Tiri jan joq dalada mashinamyz júrmei, qarly boran ne shań astynda qalǵan talai kúnderimiz boldy. Áiteúir, qyrýar eńbek terin tógip nátijege jettik. 2017 jyly taý-keń ónimderimizdi eksportqa shyǵara bastadyq. Osy jerde Ǵalymjannyń bilimin, tájirebesin jáne uiymdastyrý qabyletin erekshe atap ketken jón bolar. Men ózim de aianbai eńbek ettim.
- Sonda Tókeń ne jumys atqardy?
- Ol kisi Ulanbatyrda kompaniianyń ofisynda otyrdy, direktor retinde qaǵazdarǵa ie boldy.
- Atalǵan eki áriptesińizdi kásibi jáne adami turǵydan qalai baǵalaisyz?
- Adami turǵyda ekeýi de jaman emes. Buryn Tólen Toqtasynov úlken saýda istegen dep estigenbiz. Biraq, mundaǵy qimylynan naq biznes istep kórmegenin baiqadym. Ǵalymjan Jaqiianov saiasatta júrse de biznesti istep úirengen adam eken. Kompaniianyń jumystaryn qalai alyp júrsem degendi basty nazarǵa alady.
Negizi Tókeń basynda sotqa bermei-aq kelispeýshiligi bar jaǵdaida, Ǵalekeńe aityp sheshýge niettense bolatyn edi. Sol kezde Ǵalymjanǵa jolyqtyr, tatýlasaiyq dese, jolyqtyryp ara-aǵaiyndyq jasar edim. Kelisimge kelýdiń ornyna, saqshylarǵa aryzdandy.
- Daýdy Tólen myrza bastaǵan bolsa, qyryq jyldyq dosyna nege bulai jasady? Óziniń qarjylyq jaǵdaiyn ońaltýdy maqsat etti me, álde kóleńkedegi bireýlerdiń tapsyrmasy bolýy múmkin dep oilamaisyz ba?
- Ekeýi de bolýy múmkin. Ekonomikalyq jaǵdaiyn túzeý úshin osylai istegen shyǵar. Ǵalymjannyń saiasi qarsylastary onyń osynda kelip saiasatqa aralasyp kete me dep arandatqan bolýy da múmkin.
- Ózińizge qaita oralsaq, Qazaqstanǵa oralý oiyńyz joq pa?
- Árine, atamekenge oralǵymyz keledi. Jaqynda nemereli boldyq. Almatyǵa kele jatqanda kelinim nemereńizge qazaqsha kitaptar ala kelseńiz dep edi. Óitkeni erteń balabaqshaǵa baratyn bolsa, óz ana tilin umytyp kete me dep ýaiymdaimyz. Taǵy da stýdent balam bar. Ol da qazaqsha ádebi kitaptar ákelip berińiz dep tapsyrǵan. Balalarym shetelde oqysa da, bolashaǵyn Qazaqstanmen bailanystyrady. Solardyń tańdaýyna qarai áreket etemiz.
- Otanda basymyz qosylsyn. Suhbattasqanyńyzǵa raqmet!
Áńgimelesken, Turdybek Qurmethan
https://dalanews.kz/news/89811-qytay-orystyng-gazynan-bas-tartty-mi
