- بەكبولات عافۋۇلى, ەلٸمٸزدەگٸ ساپارىڭىز سەتتٸ بولسىن. الدىمەن ٶزٸڭٸزدٸ قىسقاشا تانىستىرا كەتسەڭٸز?
- مەن موڭعولييانىڭ ۇلانباتىر قالاسىندا تۇرامىن. بايانٶلگەي ٶلكەسٸندە ٶمٸرگە كەلٸپ, سوندا ورتا مەكتەپ بٸتٸردٸم. ۇلانباتىردا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە گەولوگييا فاكۋلتەتٸن 1994-1998 جىلدارى تاۋىسىپ گەولوگ, تاۋ-كەن ماماندىعىن الىپ, تاۋ-كەن سالاسىندا 34 جىل جۇمىس جاسادىم.
- موڭعولييادا جٷز مىڭنان استام قانداسىمىز تۇرىپ جاتىر. قازٸرگٸ ولاردىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸ قالاي? بٸزدە كٶپتەگەن شەتەلدەردە تۇراتىن قانداستاردىڭ تٸلٸ مەن دٸلٸ جەرگٸلٸكتٸ كٶپشٸلٸكتٸڭ ىقپالىنا تٷسٸپ كەتە مە دەگەن الاڭداۋشىلىق باسىم. مۇنداي قاۋٸپ موڭعوليياداعى قازاقتاردا بايقالا ما?
- موڭعولييادا 140 مىڭداي قازاق تۇرادى. ونىڭ باسىم بٶلٸگٸ, 100 مىڭعا تاياۋى بايانٶلگەي ايماعىندا قونىستانعان جەنە ولار نەگٸزٸنەن مال شارۋاشىلىعىمەن, بٸر بٶلٸمٸ ەگٸنشٸلٸكپەن اينالىسادى. قازاق دەستٷرٸن ۇستانىپ, قازاق تٸلٸندە بٸلٸم الادى.
مەنٸڭ ويىمشا بۇل جٷز مىڭ قازاق ٶز انا تٸلٸنەن, ۇلتتىق سالت-دەستٷرٸنەن ايىرىلا قويمايدى. قالعان ۇلانباتىر, قوبدا, ەردەنەت, دارحان سيياقتى قالالاردا تۇراتىن قازاقتاردىڭ الدىنان كەلەشەكتە بۇل مەسەلە شىعۋى ەبدەن مٷمكٸن. شىعىپ تا جاتىر. ٶيتكەنٸ ولار باستاۋىشتان باستاپ موڭعول تٸلٸندە وقيدى, موڭعول ازاماتتارىمەن جيٸ ارالاسادى. سوندىقتان سولاردىڭ سالتىنا, تٸلٸنە اۋىپ بارا جاتقان جايى بار.
- قازاق ەلٸنە العاشقى كٶشتٸ باستاعانداردىڭ بٸرٸ موڭعولييا قازاقتارى ەدٸ. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارى كٶشٸ-قون قارقىندى جٷردٸ. ال قازٸرگٸ اسسيميلياتسييانۋ الدىندا تۇرعان قانداستاردىڭ اراسىندا كٶشٸ-قون ٷردٸستەرٸ قالاي جٷرۋدە?
- 1992 جىلدان باستاپ 2000 جىلدىڭ العاشقى ون جىلىنا دەيٸن كٶشٸ-قون ٶتە قارقىندى جٷردٸ. ٶز ەلٸم, ٶز جەرٸم دەپ كەلدٸ. ەلگە كەلٸپ سالتى مەن تٸلٸن دامىتقىسى, ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاپ قالعىسى كەلدٸ. كەيٸن قازاقستانداعى ٶتپەلٸ دەۋٸردەگٸ ەكونوميكالىق داعدارىس جەنە باسقا دا ساياسي جەنە ەلەۋمەتتٸك سەبەپتەرگە بايلانىستى كٶش بۇرىنعىداي جالعاسپادى, سايابىرسىپ قالدى.
ال 2016 جىلدان باستاپ موڭعولييادا ەكونوميكالىق دامۋ ەلسٸرەپ, جۇمىسسىزدىق كٶبەيە باستادى. ەسٸرەسە, كورونوۆيرۋس پاندەميياسىنان كەيٸن قازاقستانعا كٶشەمٸز دەۋشٸلەردٸڭ قاراسى كٶبەيدٸ. قازٸر كٶشٸپ كەلگٸسٸ كەلەتٸن جاستار ٶتە كٶپ.
ەسٸرەسە ۇلانباتىر تٶڭٸرەگٸندەگٸ قازاقتاردى كٶشٸرٸپ الۋدى ويلاستىرۋ قاجەت سيياقتى.
- دەل, سول ۇلانباتىر تٶڭٸرەگٸندەگٸ قازاقتار قازاقستان تۋرالى ەڭگٸمە ەتە مە? ولاردىڭ كەلۋ ويى بار ما?
- كٶپ ەڭگٸمە بولادى. ەسٸرەسە جاستار ٶتە قىزىعادى. بٸلٸمدٸ جاستار ٶتە كٶپ. قازٸر موڭعوليياداعى قازاق جاستارىنىڭ ٸشٸندە ەۆروپادان, اقش-تان بٸلٸم الاتىنداردىڭ سانى ايتارلىقتاي. سونداي بٸلٸمدٸ, سانا-سەزٸمٸ جوعارى جاستار قازاقستانعا كٶشۋ تۋرالى كٶپ ايتادى. سونداي-اق قازاقستانداعى جاعدايلاردى كٶپ تالقىلايدى.
مىسالى بيىلعى پارلامەنت سايلاۋىندا موڭعولييادان كەلگەن 3 ازامات دەپۋتات بولدى. بۇنىڭ ٶزٸ ٷلكەن جەتٸستٸك. موڭعوليياداعى قازاقتارى وعان قاتتى قۋاندى. بۇل ەلگە كەلۋشٸلەردٸ ىنتالاندىرۋمەن بٸردەي بولدى.
موڭعولييا قازاقتارىنىڭ جولىن اشۋ دەگەن سٶز. ولار تٸل, سالت-دەستٷر مەسەلەسٸن كٶتەرسە دە, كٶشٸ-قون مەسەلەسٸن كٶتەرسە دە ٸشتەگٸ دە, سىرتتاعى دا قازاقتار ٷشٸن پايداسىنان باسقا زييانى جوق دەپ جاتتى. وسىنداي قازاقستانداعى جاعدايدىڭ بەرٸ ول جاقتاعى قازاقتاردى قىزىقتىرىپ وتىرادى.
- موڭعولييادا قانداستارىمىز عانا ەمەس, قازاقستاندىق كەسٸپكەرلەر دە جۇمىس جاسايدى. ٶتكەن جىلدان بەرٸ كٶمٸر ۇرلىعى تۋرالى ايتىلىپ, بٸرنەشە موڭعول شەنەۋنٸكتەرٸ مەن كەسٸپكەرلەرٸ ايىپتالدى. جۇرت اراسىندا كٶمٸر ۇرلىعىندا قازاقستان ازاماتتارى دا ايىپتالعان دەگەن سٶز بار? بۇل راس پا?
- جوق. موڭعوليياداعى كٶمٸر ۇرلىعىنا قازاقتاردىڭ, قازاقستان ازاماتتارىنىڭ قاتىسى جوق. ەشقانداي قازاق ايىپتالعان جوق. كٶمٸر ۇرلىعى ۇزاق جىلدان بەرٸ جالعاسقان جەمقورلىقتىڭ سالدارى. بۇعان بيلٸكتەگٸ ادامداردىڭ قاتىسى بولعان. بۇل موڭعولييا بيلٸگٸندەگٸ كٶمٸر ۇرلىعىنا قاتىسى بار كٷدٸكتٸ ازاماتتاردى انىقتاۋ مەسەلەسٸ بولاتىن.
- تاۋ-كەن سالاسىنىڭ مامانى ەكەنسٸز, ولاي بولسا عالىمجان جاقييانوۆ پەن تٶلەن توقتاسىنوۆتى تانيسىز با?
- ەرينە, ول كٸسٸلەردٸ تانىپ قانا قويماي, 2008 جىلدان بەرٸ بٸرگە جۇمىس جاساعانمىن.
- ول ەكٸ ازاماتقا قاراعان كومپانييانىڭ اتاۋى قانداي, نەمەن اينالىسقان ەدٸ? سٸز قانداي قىزمەت اتقاردىڭىز?
- 2007 جىلى عالىمجان جاقييانوۆ پەن تٶلەن توقتاسىنوۆ ALGT ltd كومپانيياسىن قۇردى. گەولوگييا سالاسىندا جۇمىس جاسايدى ەكەنسٸڭ دەپ كومپانيياعا كەلۋگە سول كەزدە ۇسىنىس جاسادى. بۇل كٸسٸلەر موڭعولييادا تاۋ-كەن سالاسىمەن اينالىستى. ۋۆس ايماعى نارىنبۇلاق سۇمىندا كٸشٸگٸرٸم تەمٸر كەنٸن ساتىپ الدى. مەن تٶكەڭمەن 2008 جىلدان, عالەكەڭمەن 2017 جىلدان باستاپ قويان-قولتىق جۇمىس جاسادىم.
- وسىدان بٸرنەشە اي بۇرىن, (2 قاڭتار كٷنٸ) ادىرنا پورتالىنا تٶلەن توقتاسىنوۆ سۇحبات بەرٸپ ٶزٸنٸڭ بۇرىنعى دوسى عالىمجان جاقييانوۆقا قارسى بٸراز كٸنە تاعىپ, اۋىر سٶزدەر ايتىپتى. ٶز كەزەگٸندە عالىمجان جاقييانوۆ اقپارات قۇرالدارىنا مەلٸمدەمە جاساپ تٶلەن توقتاسىنوۆتىن سٶزدەرٸ جالعان دەپ مەلٸمدەدٸ. ارتىنان ەكەۋٸنٸڭ ورتاسىنداعى داۋ ۇلعايىپ سوتقا جەتتٸ-اۋ دەيمٸن. سٸزدٸڭ ٶز ويىڭىز قانداي?
- مەن تارازىنىڭ باسىنا عالىمجان ارتىق, تٶلەن ارتىق دەپ تەك بٸر جاعىن قولدامايمىن. ەكەۋٸن دە جاماندامايمىن. ەكەۋٸمەن دە بٸرگە جۇمىس جاسادىم. بٸراق بۇل جەردە تٶلەننٸڭ كەيبٸر ايتىپ وتىرعان سٶزدەرٸ جالعان.
- وسى سۇحباتىندا تٶكەڭ موڭعولييادا ٶزٸنٸڭ ٷستٸنەن قىلمىستى ٸس قوزعالعان تۋرالى ايتا كەلە, «مەن ٶزٸم جاقىن دوس دەپ جٷرگەن تالاي جىل بٸرگە جٷرگەن دوسىم عالىمجان جاقييانوۆ وسىنىڭ بەرٸن ٸستەپ وتىر» دەگەن ەكەن. عالەكەڭ بولسا, وعان بىلايشا قايتارعان: «تٶلەن توقتاسىنوۆ ماعان قارسى موڭعولييانىڭ ساقشى ورىندارىنا ارىز بەردٸ. الايدا, بارلىق جاعداي مەن قۇجاتتاردى جان-جاقتى تەكسەرگەن سوڭ مەنٸڭ تاراپىمنان ەشقانداي قىلمىس نە زاڭ بۇزۋشىلىق بولماعانى مەلٸم بولدى. قىلمىس قۇرامى جوق بولعاندىقتان ٸس اشىلمادى. بارلىق جاعداي مەن قۇجاتتاردى تەكسەرگەننەن كەيٸن, كەرٸسٸنشە, موڭعولييانىڭ تەرگەۋ كوميتەتٸ مەن پروكۋراتۋراسى ALGT ltd كومپانيياسىنىڭ بۇرىنعى اتقارۋشى ديرەكتور رەتٸندە توقتاسىنوۆتىڭ ٶزٸن الاياقتىقپەن قۇجاتتاردى قولدان جاساعانى ٷشٸن جاۋاپقا تارتۋعا شەشٸم قابىلدادى. ٶزٸ تاپسىرعان اقپارات جەنە مەنٸڭ ٶتٸنٸشٸم نەگٸزٸندە موڭعولييا قىلمىستىق كودەكسٸنٸڭ 17.3-بابىنا سەيكەس وعان ٶزٸنە قارسى قىلمىستىق ٸس قوزعادى. تەرگەۋشٸگە بەرگەن ۋەدەسٸنە قاراماستان جەنە زاڭدى بۇزا وتىرىپ, توقتاسىنوۆ 2022 جىلعى 10 قازاندا موڭعولييادان كەتٸپ قالدى, قازٸرگٸ ۋاقىتتا وعان حالىقارالىق ٸزدەۋ جارييالانعان». سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, بۇل جاعداي قالاي بولعان? موڭعولييانىڭ پوليتسيياسىنا ارىزدى بٸرٸنشٸ بەرگەن كٸم?
- موڭعولييانىڭ ساقشىسىنا الدىمەن ارىز بەرگەن تٶلەن بولاتىن. تٶلەننٸڭ ارىزى بويىنشا عالىمجاندى تەكسەردٸ. تەكسەرٸس بارىسىندا ودان ەشقانداي زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالمادى. سودان كەيٸن عالىمجان تٶلەنگە قارسى ٶزٸنٸن ابىروي بەدەلٸن قورعاۋ ٷشٸن شاعىم تٷسٸردٸ.
- تٶلەن توقتاسىنوۆ عالىمجان جاقييانوۆتى موڭعولييا بيلٸگٸندە وتىرعان ساياساتكەرلەرمەن, اقپارات قۇرالدارىمەن سىبايلاس دەپتٸ. بۇل تۋرالى نە ايتاسىز?
- بۇنىڭ بەرٸ جالعان. مەن بٸلەتٸن عالىمجان تازا جٷرەتٸن ادام, ەشقانداي زاڭسىزدىققا بارمايدى.
- الماتى قالاسى مەدەۋ اۋداندىق سوتىندا تٶلەن توقتاسىنوۆ پەن مۇحامەدقالي وسپانوۆ اراسىندا ازاماتتىق ٸس جٷرگٸزٸلگەن ەكەن. سوت 200 ميلليون تەڭگە قارىزدى توقتاسىنوۆ قايتارسىن دەگەن شەشٸم قابىلداپتى. وسى جايلى پٸكٸرٸڭٸزدٸ ايتساڭىز.
- تٶلەننٸڭ مۇحامەدقالي وسپانوۆقا قارىزى قايتارىلسىن دەگەن سوت شەشٸمٸن باسپاسٶزدەن وقىدىم.
ول اقشانى تٶلەن مۇحامەتقاليدەن جوعارعى ٶسٸممەن 2012 جىلدارى العان. جەكە ٶز ماقساتىنا قارىزعا العان قاراجاتتى كومپانييا ەسەبٸنەن تٶلەمەكشٸ بولعان. 2020-21 جىلدارى, مەن ALGT ltd-دىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى بولىپ تۇرعان كەزٸمدە, قارجىلىق اۋديت جٷرگٸزۋ نەتيجەسٸندە تٶلەننٸڭ كومپانيياعا ەشقانداي قارجىنى كٸرگٸزبەگەنٸ انىقتالدى.
ول كەزدە تٶلەننٸڭ جەكە باسىندا باسقا كومپانييالار بولعان. مٷمكٸن سولارعا سالعان شىعار, باسقا جەكە جۇمىستارىنا ٸستەتكەن شىعار. ول جاعىن بٸلمەيمٸن.
- سٸز ALGT ltd-دا قانشا ۋاقىت اتقارۋشى ديرەكتور بولدىڭىز?
- تٶلەن 2019 جىلى ALGT ltd-دىڭ اتقارۋشى ديرەكتورلىعىنان كەتتٸ. سول كەزدەن باستاپ 2021 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيٸن ديرەكتور بولدىم.
-سٸزبەن ەڭگٸمە بارىسىندا ۇققانىم, توقتاسىنوۆپەن باسقا دا ٸسكەرلٸك قارىم-قاتىناسىڭىز بولعان سەكٸلدٸ...
- يە, مىسالى, «بارۋۋنگەو» دەگەن كومپانيياسىنىڭ تاۋ-كەن بويىنشا 3 ليتسەنزيياسى بولعان. تٶلەن ول جەكە كومپانيياسىن 2015 جىلى قۇرعان. ول تۋرالى عالىمجان بٸلمەدٸ. اتقارۋشى ديرەكتورى ەتٸپ مەنٸ قويىپ, تيٸستٸ جالاقىمدى بەرەتٸن بولعان. 2019 جىلى سول كومپانييانى ٶز اتىمنان تٶكەڭە اۋدارىپ بەردٸم. بٸراق باستاعى كەلٸسكەن ايلىقتارىمدى بەرەمٸن دەپ جٷرٸپ تٶلەمەي كەتتٸ. وسى جولعى وسىندا كەلگەن ماقساتىم تٶلەنمەن جولىعۋ بولاتىن. بٸرگە جٷرگەن ازامات, قول استىندا جۇمىس جاسادىم, كەزٸگەيٸن دەپ ويلادىم. بٸراق ول كٸسٸنٸڭ تەلەفونى جابىق. حابارلاما جازسام ۆاتساپىنا جاۋاپ بەرمەدٸ. الما جەڭگەمٸز دە تەلەفونىمدى كٶتەرمەدٸ. سوندا بۇل كٸسٸلەرمەن مەن دە سوتتاسىۋم كەرەك دەپ ويلاندىم.
- ALGT ltd-دا تٶلەن توقتاسىنوۆپەن 2008 جىلدان, عالىمجان جاقييانوۆپەن 2017 جىلدان باستاپ بٸرگە جۇمىس جاسادىم دەدٸڭٸز. تٶلەن مىرزا سۇحباتىندا عالىمجان جاقييانوۆ ەڭبەگٸمدٸ باعالامادى دەگەندەي ايتىپتى. بۇعان نە دەيسٸز? كومپانييا قاي كەزدە تابىستى جۇمىس جاسادى?
- شىنىن ايتۋ كەرەك, تٶلەننٸڭ كەزٸندەگٸ 2008 جىلدان 2016 جىلعا دەيٸن كومپانييا ليتسەنزييا العانىمەنەن, ەشبٸر جۇمىس ٸستەلٸنبەدٸ. كەيٸن عانا عالىمجاننىڭ كٷشٸمەن كومپانييا العا قوزعالدى. بۇل كەزدە عالەكەڭنٸڭ قاسىندا بٸرگە جٷرٸپ, بەرٸن ٶز كٶزٸممەن كٶردٸم. قىتايمەن بايلانىس جاسادى. كەڭ قازۋ جەنە ٶندٸرٸسٸن قۇردىق. 650 كيلومەتر جولدىڭ مەسەلەسٸن شەشتٸك. جەرگٸلٸكتٸ حالىق, مالشىلارى جەنە باسشىلارىمەن تٸل تابىستىق. ٶزدەرٸڭٸز بٸلەتٸن بولارسىز, قىردا, ەسٸرەسە, موڭعولييادا ونداي ٶندٸرٸس جۇمىستارىن جٷرگٸزٷ ٶتە قيىن. تٸرٸ جان جوق دالادا ماشينامىز جٷرمەي, قارلى بوران نە شاڭ استىندا قالعان تالاي كٷندەرٸمٸز بولدى. ەيتەٷٸر, قىرۋار ەڭبەك تەرٸن تٶگٸپ نەتيجەگە جەتتٸك. 2017 جىلى تاۋ-كەڭ ٶنٸمدەرٸمٸزدٸ ەكسپورتقا شىعارا باستادىق. وسى جەردە عالىمجاننىڭ بٸلٸمٸن, تەجيرەبەسٸن جەنە ۇيىمداستىرۋ قابىلەتٸن ەرەكشە اتاپ كەتكەن جٶن بولار. مەن ٶزٸم دە ايانباي ەڭبەك ەتتٸم.
- سوندا تٶكەڭ نە جۇمىس اتقاردى?
- ول كٸسٸ ۇلانباتىردا كومپانييانىڭ وفيسىندا وتىردى, ديرەكتور رەتٸندە قاعازدارعا يە بولدى.
- اتالعان ەكٸ ەرٸپتەسٸڭٸزدٸ كەسٸبي جەنە ادامي تۇرعىدان قالاي باعالايسىز?
- ادامي تۇرعىدا ەكەۋٸ دە جامان ەمەس. بۇرىن تٶلەن توقتاسىنوۆ ٷلكەن ساۋدا ٸستەگەن دەپ ەستٸگەنبٸز. بٸراق, مۇنداعى قيمىلىنان ناق بيزنەس ٸستەپ كٶرمەگەنٸن بايقادىم. عالىمجان جاقييانوۆ ساياساتتا جٷرسە دە بيزنەستٸ ٸستەپ ٷيرەنگەن ادام ەكەن. كومپانييانىڭ جۇمىستارىن قالاي الىپ جٷرسەم دەگەندٸ باستى نازارعا الادى.
نەگٸزٸ تٶكەڭ باسىندا سوتقا بەرمەي-اق كەلٸسپەۋشٸلٸگٸ بار جاعدايدا, عالەكەڭە ايتىپ شەشۋگە نيەتتەنسە بولاتىن ەدٸ. سول كەزدە عالىمجانعا جولىقتىر, تاتۋلاسايىق دەسە, جولىقتىرىپ ارا-اعايىندىق جاسار ەدٸم. كەلٸسٸمگە كەلۋدٸڭ ورنىنا, ساقشىلارعا ارىزداندى.
- داۋدى تٶلەن مىرزا باستاعان بولسا, قىرىق جىلدىق دوسىنا نەگە بۇلاي جاسادى? ٶزٸنٸڭ قارجىلىق جاعدايىن وڭالتۋدى ماقسات ەتتٸ مە, ەلدە كٶلەڭكەدەگٸ بٸرەۋلەردٸڭ تاپسىرماسى بولۋى مٷمكٸن دەپ ويلامايسىز با?
- ەكەۋٸ دە بولۋى مٷمكٸن. ەكونوميكالىق جاعدايىن تٷزەۋ ٷشٸن وسىلاي ٸستەگەن شىعار. عالىمجاننىڭ ساياسي قارسىلاستارى ونىڭ وسىندا كەلٸپ ساياساتقا ارالاسىپ كەتە مە دەپ ارانداتقان بولۋى دا مٷمكٸن.
- ٶزٸڭٸزگە قايتا ورالساق, قازاقستانعا ورالۋ ويىڭىز جوق پا?
- ەرينە, اتامەكەنگە ورالعىمىز كەلەدٸ. جاقىندا نەمەرەلٸ بولدىق. الماتىعا كەلە جاتقاندا كەلٸنٸم نەمەرەڭٸزگە قازاقشا كٸتاپتار الا كەلسەڭٸز دەپ ەدٸ. ٶيتكەنٸ ەرتەڭ بالاباقشاعا باراتىن بولسا, ٶز انا تٸلٸن ۇمىتىپ كەتە مە دەپ ۋايىمدايمىز. تاعى دا ستۋدەنت بالام بار. ول دا قازاقشا ەدەبي كٸتاپتار ەكەلٸپ بەرٸڭٸز دەپ تاپسىرعان. بالالارىم شەتەلدە وقىسا دا, بولاشاعىن قازاقستانمەن بايلانىستىرادى. سولاردىڭ تاڭداۋىنا قاراي ەرەكەت ەتەمٸز.
- وتاندا باسىمىز قوسىلسىن. سۇحباتتاسقانىڭىزعا راقمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن, تۇردىبەك قۇرمەتحان
https://dalanews.kz/news/89811-qytay-orystyng-gazynan-bas-tartty-mi
