- Azamat Ómirzaquly, Qazaqstandaǵy qorǵanys ónerkásibi, onyń jumysynyń túiitkilderi men tetikteri týraly, sondai-aq osy kúrdeli saladaǵy qazirgi ahýal jaily jalpy jurtshylyq arasynda jalpy túsinik bar. Bizdiń áskeri ónerkásip salasy qanshalyqty myqty jáne qorǵanys-ónerkásip kesheni armiianyń qajettilikterin, iaǵni memlekettiń qaýipsizdigin qanshalyqty qamtamasyz ete alady?
Qazaqstannyń qorǵanys-ónerkásip kesheni – jyl saiyn 200 mlrd teńgege ónim óndiretin 47 memlekettik jáne jeke kásiporynnan turady. Qarýly Kúshterdiń, Ulttyq Ulannyń, UQK Shekara qyzmetiniń jáne Memlekettik kúzet qyzmetiniń múddesi úshin olar patronnan bastap radiolokatsiialyq stantsiialarǵa deiin áskeri maqsattaǵy ónimderdiń keń spektrin jóndeýdi, jańǵyrtýdy jáne óndirýdi júzege asyrady. Búgingi tańda otandyq qorǵanys-ónerkásip kesheni – memlekettik qorǵanys tapsyrysynyń shamamen 50%-yn quraidy. Jalpy otandyq qorǵanys-ónerkásip kesheni tek ishki naryqta ǵana emes, syrtqy eksportta da tabysty jumys atqaryp júr.
- 2016 jyly qorǵanys-ónerkásip keshenin damytý máseleleri Qorǵanys ministrligi quzyrynan Qorǵanys jáne aeroǵarysh ónerkásibi ministrligine berildi. Bul ne úshin qajet boldy?
- Birinshi kezekte, bul «tejeý jáne tepe-teńdik» qaǵidatyn saqtaýdy qamtamasyz etý, satyp alýdy uiymdastyrý men qajettilikterdi anyqtaý boiynsha fýnktsiialardy bólisýge múmkindik berdi. Iaǵni, kúshtik qurylymdar, onyń ishinde Qorǵanys ministrligi memlekettik qorǵanys tapsyrysy aiasynda satyp alynatyn taýarlar, jumystar men kórsetiletin qyzmetterdiń tizbesin, tehnikalyq erekshelikterin qalyptastyrady. Al Qorǵanys jáne aeroǵarysh ónerkásibi ministrligi memlekettik qorǵanys tapsyrysyn qalyptastyrý, ornalastyrý jáne oryndaý qaǵidalaryna sáikes satyp alýdy uiymdastyrady. Mundai tásil birinshi kezekte sybailas jemqorlyq qaýpiniń aldyn alýǵa baǵyttalǵan shara.
Ekinshiden, bundai sheshim áskeri qyzmetshilerdi artyq fýnktsiialardan bosatýǵa múmkindik beredi. Óitkeni, qorǵanys tapsyrysy tek tehnikalyq satyp alý ǵana emes, sonymen qatar otandyq qorǵanys ónerkásibin damytýdyń, basqa eldermen áskeri-tehnikalyq bailanys ornatýdyń tiimdi quraly. Osylaisha fýnktsiialardyń qisyndy bólinisi eldiń qorǵanys qabiletiniń quramdas bóligi retinde qorǵanys-ónerkásip keshenin damytýǵa aitarlyqtai serpin berdi dep senimmen aitýǵa bolady.
2019 jyly Qorǵanys ónerkásibi, áskeri-tehnikalyq saiasat jáne yntymaqtastyq, memlekettik qorǵanys tapsyrysyn qalyptastyrý, ornalastyrý jáne oryndaý salasyndaǵy fýnktsiialar men ókilettikter Indýstriia jáne infraqurylymdyq damý ministrligine berildi. Qazirgi ýaqytta memlekettik qorǵanys tapsyrysyn qalyptastyrý, ornalastyrý jáne oryndaýdyń qalypty júiesi qurylyp, tiimdi jumys istei bastady.
Atap aitqanda, kúshtik organdar ózderine júktelgen mindetteielerdi negizge ala otyryp, qajetti qarý-jaraq, áskeri tehnika men oq-dárilerdi jóndeý, jańǵyrtý jáne satyp alý boiynsha naqty tehnikalyq ereksheliktermen bizge tapsyrys jiberedi.
Al Indýstriia jáne infraqurylymdyq damý ministrligi óz kezeginde, kelip túsken tehnikalyq erekshelikterdi negizge ala otyryp, tapsyrysty otandyq qorǵanys kásiporyndaryna jiberedi. Otandyq qorǵanys kásiporyndarynda óndirilmeitin pozitsiialar ǵana kúshtik qurylymdarynyń múddesi úshin qarý-jaraq, áskeri tehnika men oq-dárilerdi shetten importtaityn «Qazspetseksport» RMK-ǵa oryndaý úshin beriledi. «Qazspetseksport» RMK kúsh qurylymdary úshin áskeri jaraqtardy importtaýmen ǵana ainalyspaidy. Kásiporyn «Qazaqstan Injiniring» Ulttyq kompaniiasymen birlesip otandyq qorǵanys kásiporyndarynyń ónimderin syrtqy naryqta, sonyń ishinde halyqaralyq kórmeler stendteri men pavilondar uiymdastyrý arqyly tanystyrýdy júzege asyrady.
Fýnktsiialar berilgen sátten bastap osy salanyń damý perspektivalaryn anyqtaityn jáne oǵan qatysýshylardyń memlekettik qorǵanys tapsyrysyn qalyptastyrý, ornalastyrý jáne oryndaý protsesindegi qarym-qatynasyn retteitin normativtik-quqyqtyq baza qalyptasqan bolatyn.
Mysaly, 2018 jyly mamyr aiynda qorǵanys ónerkásibin damytýdyń 2030 jylǵa deiingi perspektivalaryn aiqyndaityn tujyrymdama qabyldandy. 2019 jylǵy naýryzda – «Qorǵanys ónerkásibi jáne memlekettik qorǵanys tapsyrysy týraly» Zań qabyldandy, sol jyldyń qazan aiynda memlekettik qorǵanys tapsyrysyn qalyptastyrý, ornalastyrý jáne oryndaý Qaǵidalary jáne ózge de zańdarǵa tiisti aktiler bekitildi. Degenmen, ýaqyt bir orynda turmaidy. Ómir talaptary ózgerip jatyr. Sondyqtan kezinde qalyptasqan normativtik-quqyqtyq baza sol ótpeli kezeńge qoiylǵan mindetterdi sheshti. Qazir biz aldymyza turǵan jańadamý josparlary men syn-tegeýrinderge súiene otyryp, qazir normativtik-quqyqtyq bazany, onyń ishinde litsenziialaý, memlekettik qorǵanys tapsyrysyn qalyptastyrý, ornalastyrý jáne oryndaý, memlekettik qorǵanys tapsyrysyn jetkizýshileriniń Tizimin qurý máselelerin jetildirý boiynsha jumysty bastadyq.
- Azamat Ómirzaquly, qoǵamda mezgil-mezgil memlekettiń atyna syn da az emes. Atap aitqanda, Indýstriia jáne innovatsiialyq damý ministrligi otandyq óndirýshini tiisti dárejede qoldamaityny aitylady…
- Joǵaryda aittym ǵoi. Memlekettik qorǵanys tapsyrysyn qalyptastyrý otandyq qorǵanys kásiporyndarynyń múmkindikterin anyqtaýdan bastalady, sodan keiin ǵana importtyq kelisimsharttar jasalady. Bul jerde, Qazaqstannyń kúshtik organdarynyń ishki qajettilikteri shekteýli ekenin eskerý qajet. Biz talap etilmegen nemese bekitilgen tehnikalyq erekshelikterge sáikes kelmeitin ónimderdi satyp alyńdar dep olardy májbúrlei almaimyz. Degenmen, basqa eldermen áskeri-tehnikalyq yntymaqtastyq aiasynda bizdiń kásiporyndardyń ónimderi belsendi túrde nasihattalady. Qazaqstan aýmaǵynda bolsyn, shetelde bolsyn barlyq áskeri-tehnikalyq komissiialar Qazaqstannyń qorǵanys kásiporyndarynyń qatysýymen ótkiziledi. Bul áskeri jáne basqa maqsattaǵy ónimderdi tanymal qylýdyń óte tiimdi mehanizmi.
Qorǵanys kásiporyndarynda uzaq ýaqyt boiy óz sheshimin tappaǵan bir másele bar, ol – ekinshi deńgeili bankter men qarjy institýttarynan qarajat tartý múmkindigi. Sebebi, olarǵa qarý-jaraq pen áskeri tehnikany óndirý jobalaryn qarjylandyrýǵa tyiym salatyn halyqaralyq mindetteme júktelgen. Osyǵan orai, Memleket basshysynyń tapsyrmasy boiynsha biz ǵylymi-zertteý jáne tájiribelik-konstrýktorlyq jumystardy júrgizýge, óndiristik qorlardy jańartýǵa jáne Qarýly Kúshter men basqa da áskeri quralymdardyń múddesi úshin jańa óndiristerdi igerýge arzan nesieler berýge múmkindik beretin qorǵanys-ónerkásip keshenin damytý qoryn qurý boiynsha jumys júrgizip jatyrmyz.
Qor qurý máselesi Premer-Ministrdiń tóraǵalyǵymen Ekonomikany jańǵyrtý jónindegi komissiianyń otyrysynda qaraldy, Ulttyq ekonomika ministrliginde saraptamadan ótetin qarjylyq-ekonomikalyq negizdeme jáne ózge de qujattar ázirlendi. Sondyqtan osy aitylǵan nárseler, iaǵni, normativtik-quqyqtyq bazany jetildirý, onyń ishinde memlekettik qorǵanys tapsyrysyn qalyptastyrý jáne ornalastyrý merzimderin 2,5 jyldan 1 jylǵa deiin qysqartý, protsesterdi tsifrlandyrý siiaqty jańashyldyqtar engizilse jańaǵy siz aitqan Ministrliktiń atyna kelip túsken aiyptar da kún tártibinen ózdiginen túsedi dep senemin.
- Endi Sizge naqty suraq qoiaiyn. Keibir Áskeri tehnika óndirýshiler Indýstriia jáne innovatsiialyq damý ministrligi «otandyq óndiristiń analogtary bar bola tura, shetelden brondy mashinalardy zańsyz satyp aldy jáne árbir mashina úshin 200 mln teńge artyq qarjy jumsady» dep aiyp taqqany belgili. Jalpy bul suraq kópten beri aitylyp keledi, múmkin máseleniń mán-jaiyn ashýdyń ýaqyty keldi me?
- Ashyǵyn aitaiyq. Eger siz «ekonomikalyq ultshyldyq» dep atalatyn top ókilderiniń, naqty aitqanda Barysov myrzanyń aiyptaýlaryn meńzep otyrǵan bolsańyz, bári túsinikti. Aibek Barysovtyń ieligindegi «Kazakhstan Paramount Engineering» kompaniiasy brondy dońǵalaqty tehnika shyǵarady. Bul 2014 jyly qurylǵan jaqsy zaýyt bolatyn. Bul nysandy qurýǵa jumsalǵan qarajattyń negizgi kólemi – memleket biýdjeti esebinen tólengen. Zaýyt qurylǵan kezde «Qazaqstan Injiniring» Ulttyq kompaniiasy onyń aktsionerleriniń biri boldy jáne 40 mln AQSh dollary somasyna qaryz usynady. 2020 jyly qarashada Ulttyq kompaniianyń qatysý úlesi – jumys istep turǵan kásiporynnyń 50%-yn Aibek Barysov 16 mln teńgege ǵana satyp aldy.
Jalpy 2016 jyldan bastap memleket zaýyttan 90 mlrd teńgege 196 brondy dońǵalaqty mashina satyp alǵanyn eskerińiz. Alaida bul ónimderdi ótkizý naryǵy Qazaqstannyń kúsh qurylymdary sheńberinde ǵana shekteldi. Iaǵni, osy jyldar ishinde birde-bir eksporttyq kelisimshart iske asyrylmady.
Al Aibek Barysov Indýstriia jáne innovatsiialyq damý ministrligin synap júrgende, ministrlik áskeri-tehnikalyq yntymaqtastyqty damytý maqstynda shet elderdiń kúshtik qurylymdarynyń ókilderi qatarynan yqtimal satyp alýshylardy ertip atalǵan kásiporynǵa birneshe ret barǵan bolatyn. Qazir meniń bilýimshe, tiisti kelisimsharttar jasalyp, qajetti synaqtar ótkizý josparlanýda. Sondyqtan keibir jaldamaly blogerler men qoǵamdyq pikir kóshbasshylaryn tarta otyryp, memleketke qarsy aqparattyq naýqan bastap júrgen Barysov myrzanyń qylyǵy – memleket mysalyndaǵy satyp alýshyǵa qysym kórsetý, óz ónimderin erkinen tys tańýdan basqa eshteńe emes. Sondyqtan Barysov kásipker retinde óz ónimderin jarnamalap, olardy halyqaralyq naryqqa shyǵarý isine nazar aýdarǵany abzal bolar edi.
Sebebi biznesti solai jasaidy. Sondyqtan shyǵarǵan ónimińdi 90 mlrd teńgege satyp alǵan memleketti synaýǵa emes, basqa kiris kózderin izdeýge kúsh jumsasa sol naǵyz tabys joly bolmaq. Endi túrik kompaniialary óndiretin ónimdi satyp alýǵa qatysty. Joǵaryda atap ótkenimdei, Ministrlik qarý-jaraq pen áskeri tehnikany kúshtik qurylymdardyń tehnikalyq sipattamalaryna sáikes satyp alady. Al olar óz kezeginde jaýyngerlik qoldaný erekshelikterine súiene otyryp qalyptasady. Bul jaǵdaida biz olardy ashyq kórsete almaimyz, óitkeni olai isteý eldiń qorǵanys qabileti men sarbazdardyń ómiri qaýip tóndiredi.
Sonymen qatar, «Alan» brondy dońǵalaqty mashinalardyń synaqtan óte almaǵany, sondyqtan Qazaqstan Respýblikasynyń Qarýly Kúshteri ony qabyldamaǵanyn eskerý qajet. Jalpy, qarý-jaraq pen áskeri tehnika týraly málimetter, sondai-aq olardyń sandyq, sapalyq sipattamalary Memlekettik qupiialar ekenin eske salǵym keledi. Sondyqtan, ýákiletti organdar mundai aqparatty áleýmettik jelilerde salýǵa, onyń ishinde osy aqparatty úshinshi tulǵalarǵa berýge jol bergen laýazymdy tulǵalarǵa qatysty jariia etý faktileri boiynsha tekserý júrgizýi tiis. Endi «zańsyz satyp aldy» degen aiypqa keleiik. Bul óte aýyr aiyp. Alaida, Barysov óziniń qolynda ózi aityp otyrǵan satyp alýlardy zańsyz dep tanýdan bas tartý týraly jáne memlekettik qorǵanys tapsyrysyn oryndaýshyny tańdaý quqy jónindegi komissiianyń sheshiminiń kúshin joiý týraly sot sheshimi bar ekeni týraly úndemeidi.
- Sondai-aq, qorǵanys salasyndaǵy otandyq kásiporyndarǵa baǵa belgileý áli de qolmen jasalyp jatyr jáne sheteldik jetkizýshiler úshin joq kóptegen kedergiler týǵyzady degen aiyptaýlar aityldy?
Baǵa belgileý týraly aitpas buryn, qoldanystaǵy zańnama Memlekettik qorǵanys tapsyrysyn oryndaý qyzmetin júzege asyrýda bazaǵa engen otandyq kásiporyndarǵa basymdyq beretinin eske salǵym keledi. Osyndai tásil, sondai-aq memlekettik kásiporyndar sanynyń shekteýli ekenin eskersek memleket baǵa belgileý erejelerin bekitýge quqyly. Bul baqylanatyn biýdjet qarjysy. Baǵa belgileý erejeleri qorǵanys tapsyrysy ónimderiniń qunyn qalyptastyrý kezinde eskeriledi, biýdjet esebinen ótelýge jatatyn shyǵyndardyń quramyn, atap aitqanda memlekettik qorǵanys tapsyrysyn oryndaýǵa tikelei bailanysty shyǵyndardy retteidi. Sonymen qatar, HQES – bul býhgalterlik esep printsipteri men erejeleriniń jiyntyǵy, ol memlekettik qorǵanys tapsyrys ónimderin óndirýge bailanysty emes shyǵyndardy da nazarǵa alady.
- Olai bolsa memlekettik qorǵanys tapsyrysyn oryndaýda konsortsiýmdarǵa nege tyiym salynady?
Konsortsiýmdardy qorǵanys tapsyrysyn oryndaýǵa jiberý jóninde ruqsat berilmeýdiń bir sebebi – Konsortsiým zańdy tulǵa emes. Konsortsiým ýaqytsha, erikti, teń quqyly odaq (birlestik) bolyp qurylady jáne onyń quramynan kez-kelgen zańdy tulǵa shyqqan kezde, birlestiktiń maqsattaryna qol jetkizgen kezde nemese basqa sebepter boiynsha qorǵanys tapsyrysynyń oryndalmai qalý qaýpi bar. Al qoldanystaǵy tártip aqshalai qarajatty paidalanǵany, memlekettik qorǵanys tapsyrysyn ýaqtyly oryndamaǵany nemese jaýyngerlik ázirlikke nuqsan keltirgeni úshin jaýapkershilik naqty zańdy tulǵaǵa júkteletinin kózdeidi.
Biz «Jasampaz» birlestiginiń 2017-2019 jyldardaǵy isine kýá boldyq. Is júzinde uiymǵa 19 mlrd teńgege kiim-keshek múlki salasyndaǵy qorǵanys tapsyrysyn oryndaý fýnktsiiasy berildi. Sonymen birge, jetkiziletin barlyq ónim Qyrǵyzstannan ákelingeni anyqtaldy. Sol kezde kiim-keshek múlkin jetkizýge 30-ǵa jýyq kásiporyn jumyldyrylǵan. Búginde memlekettik qorǵanys tapsyrysyn oryndaýshylar tiziminde 47 jeńil ónerkásip kásiporny bar. Fýnktsiiany memlekettik qorǵanys tapsyrysy komitetine berý – biýdjet qarajatyn aitarlyqtai únemdeýge múmkindik berdi. 2020 jyly kiim-keshek múlkin satyp alýǵa 16,1 mlrd teńge bólindi. Sonymen qatar, osy qarajattyń 3,8 mlrd teńgesin únemdeýge qol jetkizgen.
Bul birlestiktiń jyl saiyn shamamen 4 mlrd teńge tabys tapqanyn kórsetedi. Olai bolsa, orasan zor kiris esebinen qurylǵan jańa óndirister qaida? Parlament Májilisiniń múddeli komitetiniń depýtattar toby arqyly «Jasampaz» birlestiginiń lobbii uiymdastyrylǵany esimizde. Osylaisha qorǵanys tapsyrysyn birlestikke berý týraly sheshimge ýákiletti organǵa qysym jasaý arqyly qol jetkizildi. Basqasha aitqanda, Indýstriia jáne innovatsiialyq damý ministrligi memlekettik qorǵanys tapsyrysyn múmkindiginshe ashyq etedi. Al ol óz kezeginde eski úlgide jumys isteýge jáne yqpaldy saiasi lobbi arqyly óz ónimderi men qyzmetterin memleketke tańýǵa daǵdylanǵan keibir ishki naryq oiynshylaryna unamaidy.
Qyzyqty áńgimeńiz úshin rahmet.
