Biznes biigi
Ásker qatarynda bolyp, azamattyq boryshyn adal atqarǵan kásipkerdiń ótken ómiri – bizneske ańsary aýǵan talai jasqa úlgi-ónege bolatyny anyq.
Toqsanynshy jyldardyń basynda Smaǵulov «Astana Motors» kompaniiasyn quryp, Qazaqstan naryǵyna syrttan kólik tasymaldap, biznesin biraz dóńgeletti. Ol kezde elimizde Nurlan myrzanyń jolyna turatyndai azýly básekelester de bolǵan joq.
Ol qysqa merzim ishinde kólik saýdasymen ainalysyp, tabysty kásipkerlerdiń qataryna qosyldy.
Ádette bizder toqsanynshy jyldary biznes bastap, millioner atanǵan azamattar jaiynda ańyzǵa bergisiz áńgimelerdi qurastyrýǵa qumarmyz. Dál sol kezde isin bastaǵan kásipkerlerdi oraily kezeńinde sátti paidalanyp joldary boldy.
Eger sol kezdegi apaitós kásipkerlerimiz kásibin qazir bastaǵanda sondai jetistikke jeter me edi? Muny kóz aldyńyzǵa elestetýdiń ózi qiyn. Já, bul máselege tereńdep «Forbes» jýrnaly tizimdegen kásipkerlerdiń «eren eńbegine» baǵa bermei-aq qoialyq. Tipti, olar bizdiń baǵamyz ben oi-pikirimizge muqtaj da emes qoi.
Qazir qazaq kásipkerleri áleýetti investorǵa ainalyp úlgerdi. Biraq olardyń el ekonomikasyn kóterýde belsendi áreketke barǵanyn baiqai almaýdamyz. Qaita bailyǵy júzdegen million dollardy quraityn kásipkerlerimiz ǵalamdyq qarjy daǵdarysyn alǵa tartyp, memleket qarjylai qoldaý kútýge daǵdylanyp ketkendei…
Solardyń biri hám biregeii Nurlan Smaǵulov. Qazaqstandaǵy kólik saýdasy jaiynda áńgime qozǵaǵanda Nurlan Smaǵulov birden oiǵa orala ketedi. Qazir ony elimizdegi kólik saýdasynyń «koroli» dep atasaq ta bolady. Sondyqtan kólik máselesine qatysty týyndaǵyn daý-sharlardyń artynda Nurlan myrzanyń kóleńkesin baiqap qalamyz.
Kólik saýdasy úshin kúres
Sol kezde syrt elderden qymbat kólikterdi eksporttap, paidaǵa batqan kásipkerlerge bul jait unamaǵany anyq. Osydan quqyq qorǵaý organdary tizgini oń jaqtaǵy kólikter elimizdegi jol-kólik qaýipsizdigi salasyndaǵy jaǵdaidy ýshyqtyryp (sonshalyqty qaýipti bolsa nege kirgizdi eken?) jibergenin aityp, talai adamdy kúndiz kúlkisinen, túnde uiqysynan aiyrǵan edi.
Budan soń Úkimet el aýmaǵyna rýli oń jaqtaǵy kólikti jetkizýge tyiym saldy. Sońynan atqarýshy bilik halyqtyń narazylyǵynan seskenip, Qazaqstan aýmaǵyna kirip qoiǵan rýli oń jaqtaǵy kólikterdi elimizde paidalanýǵa ruqsat berdi. Osylaisha teris tizgindi kólikter elimizge kirmeitin boldy.
Biraq shaǵyn kásipkerlerdiń syrttan kólik ákelýi tolastaǵany anyq. Aitalyq, 2007 jyldyń ózinde elimizge syrttan syry ketse de, syny ketpegen 300 myńǵa tarta kólik ákelingen eken. Al dál osy jyly elimizdegi kólik saýdasymen ainalysatyn resmi satýshylar bar bolǵany 34 myń kólik satypty. Osylaisha olar taǵy da qarapaiym kólik satýshylarmen básekege túse almady.
Elimiz Kedendik odaqqa múshe bolyp, ózge eldermen aradaǵy saýda-ekonomikalyq qarym-qatynas biraz álsirep ketti. Kedendik odaq sheńberindegi shekteýler resmi dillerlerdiń múddesimen sáikes-ti.
2007 jyldary Qaskeleńniń irgesindegi atshaptyrym aýmaqty alyp jatqan kólik bazary dúniejúziniń ár tarabynan jetkizilgen kólikter iin tiresip turatyn. Keiinnen bazar qańyrap bos qaldy.
Qarapaiym halyq avtosalondardaǵy jańa temir tulparlardy satyp alatyn qarjysy bolmaǵan soń, ábden tozyǵy jetken «Jigýliler» men «Moskvichterin» jamap-jasqap aidaýǵa májbúr boldy. Osylaisha qarapaiym halyqtyń kólik saýdasymen ainalysýyna eshqandai múmkindik qalmady. Kólik saýdasymen aty shyqqan Nurlan Smaǵulov osyndai qiyn kezeńde birneshe kólikti shetelden ákelip, otbasyn asyrap júrgen shaǵyn kásipkerlerdiń arasha túsip, básekelestik jaǵdaida jumys isteýge daiar ekenin aita almady.
Resei kólikteriniń aǵyny
Ádette halyq aryny qatty taý sý siiaqty ǵoi. Az ǵana ýaqyt ta tyǵyryqtan shyǵatyn joldy tabatyny belgili. Kólik saýdasynyń qyzýy basylǵan sátte Ýkrainadaǵy saiasi daǵdarystan keiin ekonomikalyq qiyndyqtarmen betpe-bet kelgen Resei rýbline devalvatsiia jasaýǵa májbúr boldy.
Kórshi eldegi jaǵdai jibi túzý kólik minýdi armandap júrgen biraz adamnyń armanyn júzege asyrýǵa múmkindik týǵyzdy.
Kópshilik jiǵan-tergenin qaltaǵy basyp, kórshi eldiń arzan kóligin satyp alýǵa asyqty. Nátijesinde az ǵana ýaqyttyń ishinde Reseiden júzdegen myń kólikti satyp aldyq.
Sol sátte sheteldiń sý jańa kólikterin saýdalaityn resmi dillerler Úkimetke kólik saýdasynyń qulaǵanyn aityp, muńyn shaqty. Olardyń arsynda kólik biznesiniń «koroli» Nurlan Smaǵulovtyń daýsy erekshe shyqqany anyq.
Kólik saýdasymen ainalysatyn resmi dillerler otandyq kólik qurastyrý salasynyń qiyn jaǵdaiyn alǵa tartyp, kólik saýdasyna qatysty máselelerdi sheship alýǵa daǵdylanǵanyna biraz ýaqyttyń júzi boldy. Búginde olar bul qýlyqtyń ýaqyty ótkenin sezip, dúniejúzindegi tanymal kólik qurastyrýshy kompaniialarmen birlesip, shaǵyn birikken kásiporyndar quryp, otandyq mashina qurastyrý salasynyń soiylyn soqqansyp júr.
Óndiris pen saýdanyń arasy
Qazaqstanda kólik qurastyrý óndirisiniń mańyzy qanshalyqty mańyzdy ekenin Nurlan Smaǵulov bárimizden jaqsy biledi. Biraq keiipkerimizdiń bul iske óte kesh aralasyp, bertinde ǵana investitsiia saldy.
Kásibin saýdamen bastap, mol tabysqa kenelgen kásipker sońynda óndiris oshaǵyn quratyny belgili. Biraq bizdiń kásipkerlerimiz óndiris úshin emes, saýda úshin kúresýge qumar.
Kólik saýdasymen ainalysatyn resmi dillerler Úkimetke muńyn shaǵyp (muny endi lobbilyq demeske sharań joq) qarapaiym halyqtyń arzan kólik satyp alýy úshin arzan nesie berýge itermeledi. Bul joly halyq elimizde qurastyrylǵan (óndiris dep aitýǵa áli erte) kólikterdi satyp alýy tiis boldy. Nesiege beriletin kólikterdiń tizimine kóz salǵan adam 30-dan astam kólik markalarynyń baryn baiqaidy. Sonda Qazaqstannyń kásiporyndary kóliktiń kóptegen túrin óndiretin deńgeige jetken be? Bul jaǵy endi bizge túsiniksiz.
Eger otandyq avtodillerler shynymende qazaqstandyqtardyń otandyq temir tulparlarǵa minip júrgenin qalasa, qarapaiym halyq qoljetimdi kólik qurastyrar edi.
Bul rette alysqa barmai-aq irgedegi Ózbekstannan kóp úlgi alýǵa bolady. Olar qarapaiym Daewoo Nexia men Matiz-yn arzan baǵaǵa satyp alyp, júiitkip júr. Al biz bolsaq, ekiniń biri qoly jetpeitin esik pen tórdei djip qurastyrýǵa qumarmyz. Aitpaqshy, qazir Ózbekstan dúniejúzinde otandyq avtoóndirisi damyǵan 30 eldiń qataryna qosyldy. Al jol talǵamaityn kólik qurastyrǵan qumar Qazaqstandy bul tizimnen baiqai almadyq.
Ýtilizatsiia – kólik eksportyna qoiylǵan tosqaýyl
Qurastyrylǵan kólikter otandyq naryqqa saýdalanýda. Ázirshe Qazaqstanda qurastyrylǵan kólikterdi Reseige eksporttaýdyń oraiy kelmei tur. Resei óziniń avtoóndirisin qorǵaý úshin elge jańa kólikter jetkizýshilerge kóliktiń ýtilizatsiialaý qunyn qosyp jibergen. Mundai jaǵdaida Reseige eksporttalatyn jańa kólikterdiń quny 20-30 paiyzǵa deiin artyp, olardyń kólikterimen baǵa turǵysynan básekelese almaidy.
Bul máseleni Nurlan myrza jatpai, turmai aitýy tiis edi. Biraq bizdiń dillerler Resei biliginiń bul talabynyń orynsyz ekenin batyly baryp aitqanyn baiqamadyq.
Jalpy memleketten kómek qarjy alýda Nurlan myrza zor tájiribe jinaǵan. Osydan birshama ýaqyt buryn Nurlan Smaǵulov «Mega» saýda ortalyǵyn salý úshin memleketten qyrýar kómekqarjy alǵany áshkere bolyp qalǵan edi.
Otandyq óndiris shatqaiaqtap turǵanda ár qalada oiyn-saýyq ortalyǵyn ashý memleketimiz úshin tiimsiz ekeni belgili. Amal ne, ataǵy jer jarǵan kásipkerler indýstrialdy baǵdarlamany alǵa tartyp, memlekettiń qarjylai qoldaýyna ie bolýdyń jolyn taýyp júr. Kúni keshe ǵana Bolat Jámishev Astanada EKSO mańyndaǵy Megany salýǵa zeinetaqy qoryndaǵy qarjy baǵyttalatynyn aitty.
Eger árbir kásipker óz salasy úshin osyndai áreketke bara beretin bolsa, otandyq óndiristiń boiyna eshýaqytta qan júrmesi anyq.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev kásipkerlermen kezdesýinde makaron tsehyn ashyp, innovatsiiamen ainalystyq degen kásipkerlerge shekteý qoiý kerektigin eskertken edi. Kólik saýdasyna baqylaý jasaýǵa umtylǵan avtodillerlerge qazir Elbasynyń qabaq túiip, qatty aitqany qajet bolyp júr.
Jarbol KENTULY
