Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Pákistannyń The News International gazetine bergen suhbaty jariialandy, dep habarlaidy Dalanews.kz.
- Qazaqstan men Pákistan arasyndaǵy qarym-qatynasqa, ásirese, saýda-investitsiialyq yntymaqtastyqqa qandai baǵa beresiz? Naqtyraq aitqanda ne kútesiz? Keleshegi qandai?
- Qazaqstan Pákistandy dostas el jáne halyqaralyq qoǵamdastyqta bedeli biik strategiialyq seriktes retinde qarastyrady. 1992 jyly diplomatiialyq qatynas ornaǵan sátten beri ortaq múddemizge sai keletin birqatar másele men jobalar boiynsha tabysty áreket etip kelemiz.
Memleketterimiz ShYU, IYU, AÓSShK sekildi mańyzdy halyqaralyq uiymdar aiasynda tyǵyz ári jemisti yqpaldastyqty jolǵa qoidy. Osylaisha, biz jahandaǵy beibitshilik pen turaqtylyqty nyǵaitýǵa, sondai-aq ornyqty damýǵa úles qosamyz.
Pákistanǵa alǵashqy memlekettik saparym seriktestik kókjiegin keńeitip, ózara bailanys tarihynyń jańa kezeńine bastaý bolady. Sapar barysynda qol qoiylǵan 60-tan astam úkimetaralyq jáne iskerlik kelisim ekijaqty yntymaqtastyqqa zor serpin bereri sózsiz.
Kólik-logistika, aýyl sharýashylyǵy, ónerkásip pen óndiris, densaýlyq saqtaý, bilim berý jáne basqa da sektorlar ekonomikalyq yntymaqtastyǵymyzdyń basym baǵyttary sanalady.
Men eki eldiń kompaniialary birlesken kásiporyndar quryp, tiimdi jobalardy júzege asyra alady dep oilaimyn. Oǵan múmkindik mol.
Biz ózara saýda-sattyǵymyzdy keńeitýge erekshe nazar aýdaryp otyrmyz.
- Pákistan men Qazaqstan yntymaqtastyǵynyń basty baǵyttaryna toqtala ketseńiz
- Ekonomikalyq yntymaqtastyq jáne óńiraralyq bailanys ózara seriktestigimizde airyqsha mánge ie. Biz izgi saiasi erik-jigerimizdi naqty ekonomikalyq nátijege jetý úshin jumsaǵymyz keledi. Atap aitqanda, saýda-sattyq pen investitsiia aýqymyn keńeitip, halyqtarymyz arasyndaǵy bailanysty jandandyrýǵa niettimiz.
- Óńiraralyq bailanys ortaq kún tártibindegi negizgi taqyryptyń birine ainaldy. Qazaqstan úshin bul másele qanshalyqty mańyzdy?
- Shyn máninde, aimaqaralyq bailanysty damytý – kún tártibinde turǵan eń ózekti másele. Bul rette Qazaqstan – Túrikmenstan – Aýǵanstan – Pákistan dálizin qurý jobasyna úles qosýǵa ázirmiz. Bizdiń oiymyzsha, bul jobanyń óńirlerdi bailanystyryp, Ońtústik Aziia naryǵyna shyǵý turǵysynan strategiialyq mańyzy zor.
Pákistannyń osy strategiialyq baǵytta elimizben tyǵyz yntymaqtastyq ornatýǵa nietti ekeni qýantady. Múddeli taraptar kólik-tranzit jobalaryn tabysty júzege asyrýǵa belsendi atsalysyp, ortaq iske jumyla kirisedi dep úmittenemiz.
- Búginde saiasatkerlerdiń bári AQSh-taǵy jaǵdaidy jiti baqylap otyr. Siz Amerikadaǵy ahýalǵa, naqtyraq aitqanda, Prezident Donald Tramptyń ishki saiasatyna qandai baǵa beresiz?
- Prezident Tramp – óte tegeýrindi ári kóregen kóshbasshy. Ol eliniń ulttyq múddesin árdaiym birinshi orynǵa qoiady. Muny AQSh ekonomikasynyń joǵary kórsetkishterinen, sondai-aq qazirgi kezde el ishinde júrip jatqan aýqymdy reformalardan, ásirese, áleýmettik saladaǵy oń ózgeristerden ańǵarýǵa bolady.
Men onyń aqyl-parasatqa qurylǵan saiasatyn jáne zań ústemdigin ornatýǵa baǵyttalǵan áreketin qoldaimyn. Qazaqstanda da osyǵan uqsas baǵdardy basshylyqqa alyp, qoǵamda «Zań jáne tártip» qaǵidatyn ornyqtyrýdy maqsat etip qoidyq. Sonda ǵana elimiz osynaý almaǵaiyp zamanda irgesi myqty memleketke ainalady.
Meniń oiymsha, azamattar zańdy jáne quqyq qorǵaý organdarynyń talaptaryn múltiksiz saqtap, olardy qurmetteýge tiis.
- Qazaqstan Ibrahim kelisimderine nelikten qosyldy?
- Qazaqstan beibitshilik, turaqtylyq jáne halyqaralyq dialog qaǵidattaryn árqashan berik ustanady. Bul ustanymnan aldaǵy ýaqytta da ainymaimyz.
Prezident Donald Tramptyń ideiasymen júzege asqan Ibrahim kelisimderi, shyn máninde, bolashaqqa baǵdarlanǵan bastama.
Osy kelisimge qosylý arqyly biz diplomatiianyń kúshine senetinimizdi taǵy da rastadyq. Óitkeni bul kez kelgen qarama-qaishylyqty rettep, óńirde jáne jahanda uzaq merzimdi turaqtylyq ornatýǵa bolatyn parasatty qural.
Qazaqstannyń Izrailmen qarym-qatynasy jaqsy. Sonymen qatar biz Palestina halqyn da qoldaimyz. Eki memlekettiń beibit qatar ómir súrýine negizdelgen sheshimdi dáiekti túrde quptaimyz.
Ulttyq múdde turǵysynan qarasaq, Ibrahim kelisimderine qosylý elimizge investitsiia men ozyq tehnologiialardy tartýǵa, basqa da qomaqty ekonomikalyq igilikterge kenelýge berik negiz qalaidy.
Qazaqstannyń Ibrahim kelisimderine qosylýy arab pen evrei halyqtaryn qazirgiden de jaqyndastyryp, anaǵurlym keń musylman-iahýdi dialogyna ulasýǵa septigin tigizedi dep úmittenemin.
- Premer-ministr Shahbaz Sharifpen birge Davosta Prezident Tramp usynǵan Beibitshilik keńesin qurý jónindegi kelisimge qol qoidyńyzdar. Beibitshilik keńesin Birikken Ulttar Uiymyna balama jasaý áreketi retinde qabyldaǵandar da bar. Siz muny qalai baǵalaisyz?
- Beibitshilik keńesi – tez ári tiimdi nátijege qol jetkizý úshin der shaǵynda kóterilgen asa ózekti mańyzdy bastama. Prezident Donald Tramptyń ózi Jarǵyǵa qol qoiý rásiminde Beibitshilik keńesi Birikken Ulttar Uiymyn almastyrýdy emes, oǵan demeý bolýdy kózdeitinin ashyp aitty. Ókinishke qarai, BUU qazir institýtsionaldyq daǵdarysty bastan keshirip otyr.
Erekshe atap ótetin jait, bul bastama Birikken Ulttar Uiymy Qaýipsizdik Keńesiniń 2803 qararyn iske asyrýǵa yqpal etedi. Atalǵan qararda beibitshilik halyqaralyq legitimdilik, sondai-aq tiimdi kóshbasshylyqqa arqa súieýge tiis ekeni anyq jazylǵan.
Beibitshilik keńesi qaqtyǵystardy retteýdiń ikemdi ári pragmatikalyq tetikterin usynyp, álemdegi beibitshilik pen turaqtylyqty nyǵaitýǵa eleýli úles qosatynyna senimdimin.
- Gaza sektorynda uzaq merzimdi beibitshilik ornatý josparyna senesiz be?
- Arnaiy ókilder Stiv Ýitkoff pen Djared Kýshner usynǵan jospar jaqsy oilastyrylǵan. Menińshe, bul asa órshil bastama bolǵanymen, ony oryndaýǵa ábden bolady. Jospardyń keibir aspektileri beibitshilik pen ósip-órkendeýge berik negiz qalaityn damý jobasyna uqsaidy.
Alaida, qos halyqqa arnalǵan eki memleket qurýǵa saiasi erik-jiger bolmasa, qandai da bir jospardyń túbegeili iske asa qoiýy neǵaibyl. Tolassyz qantógisti toqtatyp, qalypty ómirge oralýǵa tek osyndai sheshim ǵana túrtki bola alady.
- Resei men Ýkraina arasyndaǵy soǵys uzaqqa sozylyp ketti. Siz ózińizdi araaǵaiyn retinde kóresiz be?
- Rasynda, jaǵdai asa kúrdeli. Bul jerdegi eń basty másele – territoriialyq talas ekenin túsinemiz. Qazaqstan qaqtyǵysty tek saiasi, diplomatiialyq amaldarmen retteýge bolady dep esepteidi. Qazirgi jaǵdaida beibitshilikke qol jetkizýdiń jalǵyz joly – qaqtyǵysqa qatysýshy taraptardy kelissózge kelistirý. Buǵan kámil senemiz.
Qazaqstan araaǵaiyn rólin atqarýǵa umtylmaidy. Alaida elimiz kelissózderge beitarap alań usynyp, jan-jaqty kómektesýge daiyn.
- Óte tájiribeli diplomat retinde Grenlandiia aýmaǵyna áskeri okkýpatsiia jasalýy múmkin dep oilaisyz ba? Sizdiń pikirińizshe, qandai stsenarii shyndyqqa jaqyn?
- Men bul máselege basqa qyrynan qarar edim. Halyqaralyq tájiribede memleketter belgili bir aýmaqty nemese strategiialyq nysandy jalǵa alý shartyn jasaǵan mysaldar az emes. Ádette ortaq múdde jáne ózara tiimdi maqsatqa jetý turǵysynan osyndai mámileler jasalady.
Bir sózben aitqanda, osy ispettes kez kelgen sheshim halyqaralyq quqyq aiasynda, sonyń ishinde BUU Jarǵysynda bekitilgen memlekettiń egemendigin qurmetteý sekildi qaǵidattardy saqtai otyryp qarastyrylýǵa tiis.
Máselen, Amerika Qurama Shtattary men Daniiaǵa Grenlandiiany 120 jylǵa jaldaý týraly kelisim jasaýǵa bolar edi. Bul mámilege sáikes, Grenlandiia zań júzinde Daniianyń bir bóligi bolyp qala beredi, sáikesinshe, onyń egemendik quqyǵy buzylmaidy. Al praktikalyq ýaǵdalastyqtar strategiialyq múddelerge sai keledi.
Taraptar ózara dialog pen jaýapkershiligi zor saiasatty basshylyqqa alyp, halyqaralyq quqyqtan aýytqymai, túptiń túbinde pragmatikalyq ári eki jaqqa da tiimdi kelisimge keledi dep úmittenemin.
- Qazirgi kezde Qazaqstanda Konstitýtsiiaǵa engiziletin túzetýler qyzý talqylanyp jatyr. Bul ózgeristerdiń máni nede?
- El tarihynda eń eleýli saiasi transformatsiia úderisi júrip jatyr. Bul ózgerister damýdyń igiligin qoǵamda ádil bólýdi maqsat etedi.
Memlekettiń irgesin bekemdeý jolyndaǵy barlyq qam-qareketimiz elimizdi jańǵyrtýǵa, shyn máninde Ádiletti Qazaqstannyń negizin qalaýǵa baǵyttalǵan.
Qazaqstan «sýperprezidenttik» modelden bas tartyp, tejemelik ári tepe-teńdik júiesi tiimdi jumys isteitin prezidenttik respýblika úlgisine ótti. Ol, eń aldymen, «Kúshti Prezident – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» tujyrymdamasyna arqa súieidi.
Qazir biz saiasi jańǵyrýdyń múldem jańa kezeńine qadam bastyq. Konstitýtsiialyq reforma aiasyndaǵy eń basty ózgeristerdiń qatarynda bir palataly parlamentke (Quryltai) ótý, Halyq Keńesin qurý jáne Vitse-prezident laýazymyn engizý sekildi bastamalar bar. Adam quqyqtary men bostandyqtary memlekettiń negizgi basymdyǵy retinde jariialanady. Al yntymaq pen birlik, etnosaralyq jáne konfessiiaaralyq kelisim sekildi qundylyqtar memlekettigimizdiń myzǵymas tuǵyry bolyp qala beredi.
- Qazirgi Qazaqstannyń strategiialyq damý vektory qandai?
- Maqsatymyz – Ádil, Qaýipsiz, Taza jáne Ozyq Qazaqstan qurý. Bul rette biz «Zań jáne tártip» qaǵidatyn bárinen joǵary qoiamyz. Al halqymyzdyń yntymaǵy qasterli qundylyq retinde qarastyrylady.
Búgingi tańda Qazaqstan Ortalyq Aziiadaǵy ekonomikasy eń iri el sanalady. Byltyr joǵary ekonomikalyq ósim tirkeldi. Al ishki jalpy ónim 300 milliard dollardan asty. Jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim kólemi tarihi mejege jetti.
Investitsiialyq saiasatymyz turaqty, ashyq ári túsinikti iskerlik orta qalyptastyrýǵa baǵdarlanǵan. Sonymen qatar biz taiaý jyldary Qazaqstandy tolyq tsifrlyq memleketke ainaldyrýdy kózdeitin strategiialyq mindetti oryndaýdy qolǵa aldyq. Jasandy intellekt pen basqa da ozyq tehnologiialar belsendi engizilip jatyr.
Qazaqstandy Eýraziiadaǵy basty tranzit habyna ainaldyrǵymyz keledi.
Budan bólek, elimizdiń energetika salasyn jappai jańǵyrtýǵa kiristik. Bul oraida sheteldik investorlarmen birlesip iri jobalardy iske asyra bastadyq.
Bul qadamnyń bári tańdaǵan jolymyzdyń qandai ekenin kórsetedi. Maqsatymyz – ártaraptandyrylǵan, tehnologiialyq turǵydan ozyq ári álemdik deńgeidegi báseke tótep bere alatyn ekonomika qurý, halqymyzdyń turmys sapasyn jaqsartý.
