قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پەكٸستاننىڭ The News International گازەتٸنە بەرگەن سۇحباتى جارييالاندى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
- قازاقستان مەن پەكٸستان اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا, ەسٸرەسە, ساۋدا-ينۆەستيتسييالىق ىنتىماقتاستىققا قانداي باعا بەرەسٸز? ناقتىراق ايتقاندا نە كٷتەسٸز? كەلەشەگٸ قانداي?
- قازاقستان پەكٸستاندى دوستاس ەل جەنە حالىقارالىق قوعامداستىقتا بەدەلٸ بيٸك ستراتەگييالىق سەرٸكتەس رەتٸندە قاراستىرادى. 1992 جىلى ديپلوماتييالىق قاتىناس ورناعان سەتتەن بەرٸ ورتاق مٷددەمٸزگە ساي كەلەتٸن بٸرقاتار مەسەلە مەن جوبالار بويىنشا تابىستى ەرەكەت ەتٸپ كەلەمٸز.
مەملەكەتتەرٸمٸز شىۇ, يىۇ, اٶسشك سەكٸلدٸ ماڭىزدى حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىندا تىعىز ەرٸ جەمٸستٸ ىقپالداستىقتى جولعا قويدى. وسىلايشا, بٸز جاھانداعى بەيبٸتشٸلٸك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا, سونداي-اق ورنىقتى دامۋعا ٷلەس قوسامىز.
پەكٸستانعا العاشقى مەملەكەتتٸك ساپارىم سەرٸكتەستٸك كٶكجيەگٸن كەڭەيتٸپ, ٶزارا بايلانىس تاريحىنىڭ جاڭا كەزەڭٸنە باستاۋ بولادى. ساپار بارىسىندا قول قويىلعان 60-تان استام ٷكٸمەتارالىق جەنە ٸسكەرلٸك كەلٸسٸم ەكٸجاقتى ىنتىماقتاستىققا زور سەرپٸن بەرەرٸ سٶزسٸز.
كٶلٸك-لوگيستيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, ٶنەركەسٸپ پەن ٶندٸرٸس, دەنساۋلىق ساقتاۋ, بٸلٸم بەرۋ جەنە باسقا دا سەكتورلار ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ باسىم باعىتتارى سانالادى.
مەن ەكٸ ەلدٸڭ كومپانييالارى بٸرلەسكەن كەسٸپورىندار قۇرىپ, تيٸمدٸ جوبالاردى جٷزەگە اسىرا الادى دەپ ويلايمىن. وعان مٷمكٸندٸك مول.
بٸز ٶزارا ساۋدا-ساتتىعىمىزدى كەڭەيتۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىرمىز.
- پەكٸستان مەن قازاقستان ىنتىماقتاستىعىنىڭ باستى باعىتتارىنا توقتالا كەتسەڭٸز
- ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جەنە ٶڭٸرارالىق بايلانىس ٶزارا سەرٸكتەستٸگٸمٸزدە ايرىقشا مەنگە يە. بٸز ٸزگٸ ساياسي ەرٸك-جٸگەرٸمٸزدٸ ناقتى ەكونوميكالىق نەتيجەگە جەتۋ ٷشٸن جۇمساعىمىز كەلەدٸ. اتاپ ايتقاندا, ساۋدا-ساتتىق پەن ينۆەستيتسييا اۋقىمىن كەڭەيتٸپ, حالىقتارىمىز اراسىنداعى بايلانىستى جانداندىرۋعا نيەتتٸمٸز.
- ٶڭٸرارالىق بايلانىس ورتاق كٷن تەرتٸبٸندەگٸ نەگٸزگٸ تاقىرىپتىڭ بٸرٸنە اينالدى. قازاقستان ٷشٸن بۇل مەسەلە قانشالىقتى ماڭىزدى?
- شىن مەنٸندە, ايماقارالىق بايلانىستى دامىتۋ – كٷن تەرتٸبٸندە تۇرعان ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلە. بۇل رەتتە قازاقستان – تٷرٸكمەنستان – اۋعانستان – پەكٸستان دەلٸزٸن قۇرۋ جوباسىنا ٷلەس قوسۋعا ەزٸرمٸز. بٸزدٸڭ ويىمىزشا, بۇل جوبانىڭ ٶڭٸرلەردٸ بايلانىستىرىپ, وڭتٷستٸك ازييا نارىعىنا شىعۋ تۇرعىسىنان ستراتەگييالىق ماڭىزى زور.
پەكٸستاننىڭ وسى ستراتەگييالىق باعىتتا ەلٸمٸزبەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا نيەتتٸ ەكەنٸ قۋانتادى. مٷددەلٸ تاراپتار كٶلٸك-ترانزيت جوبالارىن تابىستى جٷزەگە اسىرۋعا بەلسەندٸ اتسالىسىپ, ورتاق ٸسكە جۇمىلا كٸرٸسەدٸ دەپ ٷمٸتتەنەمٸز.
- بٷگٸندە ساياساتكەرلەردٸڭ بەرٸ اقش-تاعى جاعدايدى جٸتٸ باقىلاپ وتىر. سٸز امەريكاداعى احۋالعا, ناقتىراق ايتقاندا, پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ ٸشكٸ ساياساتىنا قانداي باعا بەرەسٸز?
- پرەزيدەنت ترامپ – ٶتە تەگەۋرٸندٸ ەرٸ كٶرەگەن كٶشباسشى. ول ەلٸنٸڭ ۇلتتىق مٷددەسٸن ەردايىم بٸرٸنشٸ ورىنعا قويادى. مۇنى اقش ەكونوميكاسىنىڭ جوعارى كٶرسەتكٸشتەرٸنەن, سونداي-اق قازٸرگٸ كەزدە ەل ٸشٸندە جٷرٸپ جاتقان اۋقىمدى رەفورمالاردان, ەسٸرەسە, ەلەۋمەتتٸك سالاداعى وڭ ٶزگەرٸستەردەن اڭعارۋعا بولادى.
مەن ونىڭ اقىل-پاراساتقا قۇرىلعان ساياساتىن جەنە زاڭ ٷستەمدٸگٸن ورناتۋعا باعىتتالعان ەرەكەتٸن قولدايمىن. قازاقستاندا دا وسىعان ۇقساس باعداردى باسشىلىققا الىپ, قوعامدا «زاڭ جەنە تەرتٸپ» قاعيداتىن ورنىقتىرۋدى ماقسات ەتٸپ قويدىق. سوندا عانا ەلٸمٸز وسىناۋ الماعايىپ زاماندا ٸرگەسٸ مىقتى مەملەكەتكە اينالادى.
مەنٸڭ ويىمشا, ازاماتتار زاڭدى جەنە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ تالاپتارىن مٷلتٸكسٸز ساقتاپ, ولاردى قۇرمەتتەۋگە تيٸس.
- قازاقستان يبراھيم كەلٸسٸمدەرٸنە نەلٸكتەن قوسىلدى?
- قازاقستان بەيبٸتشٸلٸك, تۇراقتىلىق جەنە حالىقارالىق ديالوگ قاعيداتتارىن ەرقاشان بەرٸك ۇستانادى. بۇل ۇستانىمنان الداعى ۋاقىتتا دا اينىمايمىز.
پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ يدەياسىمەن جٷزەگە اسقان يبراھيم كەلٸسٸمدەرٸ, شىن مەنٸندە, بولاشاققا باعدارلانعان باستاما.
وسى كەلٸسٸمگە قوسىلۋ ارقىلى بٸز ديپلوماتييانىڭ كٷشٸنە سەنەتٸنٸمٸزدٸ تاعى دا راستادىق. ٶيتكەنٸ بۇل كەز كەلگەن قاراما-قايشىلىقتى رەتتەپ, ٶڭٸردە جەنە جاھاندا ۇزاق مەرزٸمدٸ تۇراقتىلىق ورناتۋعا بولاتىن پاراساتتى قۇرال.
قازاقستاننىڭ يزرايلمەن قارىم-قاتىناسى جاقسى. سونىمەن قاتار بٸز پالەستينا حالقىن دا قولدايمىز. ەكٸ مەملەكەتتٸڭ بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋٸنە نەگٸزدەلگەن شەشٸمدٸ دەيەكتٸ تٷردە قۇپتايمىز.
ۇلتتىق مٷددە تۇرعىسىنان قاراساق, يبراھيم كەلٸسٸمدەرٸنە قوسىلۋ ەلٸمٸزگە ينۆەستيتسييا مەن وزىق تەحنولوگييالاردى تارتۋعا, باسقا دا قوماقتى ەكونوميكالىق يگٸلٸكتەرگە كەنەلۋگە بەرٸك نەگٸز قالايدى.
قازاقستاننىڭ يبراھيم كەلٸسٸمدەرٸنە قوسىلۋى اراب پەن ەۆرەي حالىقتارىن قازٸرگٸدەن دە جاقىنداستىرىپ, اناعۇرلىم كەڭ مۇسىلمان-ياھۋدي ديالوگىنا ۇلاسۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ دەپ ٷمٸتتەنەمٸن.
- پرەمەر-مينيستر شاحباز شاريفپەن بٸرگە داۆوستا پرەزيدەنت ترامپ ۇسىنعان بەيبٸتشٸلٸك كەڭەسٸن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ كەلٸسٸمگە قول قويدىڭىزدار. بەيبٸتشٸلٸك كەڭەسٸن بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنا بالاما جاساۋ ەرەكەتٸ رەتٸندە قابىلداعاندار دا بار. سٸز مۇنى قالاي باعالايسىز?
- بەيبٸتشٸلٸك كەڭەسٸ – تەز ەرٸ تيٸمدٸ نەتيجەگە قول جەتكٸزۋ ٷشٸن دەر شاعىندا كٶتەرٸلگەن اسا ٶزەكتٸ ماڭىزدى باستاما. پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ ٶزٸ جارعىعا قول قويۋ رەسٸمٸندە بەيبٸتشٸلٸك كەڭەسٸ بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىن الماستىرۋدى ەمەس, وعان دەمەۋ بولۋدى كٶزدەيتٸنٸن اشىپ ايتتى. ٶكٸنٸشكە قاراي, بۇۇ قازٸر ينستيتۋتسيونالدىق داعدارىستى باستان كەشٸرٸپ وتىر.
ەرەكشە اتاپ ٶتەتٸن جايت, بۇل باستاما بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ 2803 قارارىن ٸسكە اسىرۋعا ىقپال ەتەدٸ. اتالعان قاراردا بەيبٸتشٸلٸك حالىقارالىق لەگيتيمدٸلٸك, سونداي-اق تيٸمدٸ كٶشباسشىلىققا ارقا سٷيەۋگە تيٸس ەكەنٸ انىق جازىلعان.
بەيبٸتشٸلٸك كەڭەسٸ قاقتىعىستاردى رەتتەۋدٸڭ يكەمدٸ ەرٸ پراگماتيكالىق تەتٸكتەرٸن ۇسىنىپ, ەلەمدەگٸ بەيبٸتشٸلٸك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا ەلەۋلٸ ٷلەس قوساتىنىنا سەنٸمدٸمٸن.
- گازا سەكتورىندا ۇزاق مەرزٸمدٸ بەيبٸتشٸلٸك ورناتۋ جوسپارىنا سەنەسٸز بە?
- ارنايى ٶكٸلدەر ستيۆ ۋيتكوفف پەن دجارەد كۋشنەر ۇسىنعان جوسپار جاقسى ويلاستىرىلعان. مەنٸڭشە, بۇل اسا ٶرشٸل باستاما بولعانىمەن, ونى ورىنداۋعا ەبدەن بولادى. جوسپاردىڭ كەيبٸر اسپەكتٸلەرٸ بەيبٸتشٸلٸك پەن ٶسٸپ-ٶركەندەۋگە بەرٸك نەگٸز قالايتىن دامۋ جوباسىنا ۇقسايدى.
الايدا, قوس حالىققا ارنالعان ەكٸ مەملەكەت قۇرۋعا ساياسي ەرٸك-جٸگەر بولماسا, قانداي دا بٸر جوسپاردىڭ تٷبەگەيلٸ ٸسكە اسا قويۋى نەعايبىل. تولاسسىز قانتٶگٸستٸ توقتاتىپ, قالىپتى ٶمٸرگە ورالۋعا تەك وسىنداي شەشٸم عانا تٷرتكٸ بولا الادى.
- رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىس ۇزاققا سوزىلىپ كەتتٸ. سٸز ٶزٸڭٸزدٸ ارااعايىن رەتٸندە كٶرەسٸز بە?
- راسىندا, جاعداي اسا كٷردەلٸ. بۇل جەردەگٸ ەڭ باستى مەسەلە – تەرريتورييالىق تالاس ەكەنٸن تٷسٸنەمٸز. قازاقستان قاقتىعىستى تەك ساياسي, ديپلوماتييالىق امالدارمەن رەتتەۋگە بولادى دەپ ەسەپتەيدٸ. قازٸرگٸ جاعدايدا بەيبٸتشٸلٸككە قول جەتكٸزۋدٸڭ جالعىز جولى – قاقتىعىسقا قاتىسۋشى تاراپتاردى كەلٸسسٶزگە كەلٸستٸرۋ. بۇعان كەمٸل سەنەمٸز.
قازاقستان ارااعايىن رٶلٸن اتقارۋعا ۇمتىلمايدى. الايدا ەلٸمٸز كەلٸسسٶزدەرگە بەيتاراپ الاڭ ۇسىنىپ, جان-جاقتى كٶمەكتەسۋگە دايىن.
- ٶتە تەجٸريبەلٸ ديپلومات رەتٸندە گرەنلاندييا اۋماعىنا ەسكەري وككۋپاتسييا جاسالۋى مٷمكٸن دەپ ويلايسىز با? سٸزدٸڭ پٸكٸرٸڭٸزشە, قانداي ستسەناريي شىندىققا جاقىن?
- مەن بۇل مەسەلەگە باسقا قىرىنان قارار ەدٸم. حالىقارالىق تەجٸريبەدە مەملەكەتتەر بەلگٸلٸ بٸر اۋماقتى نەمەسە ستراتەگييالىق نىساندى جالعا الۋ شارتىن جاساعان مىسالدار از ەمەس. ەدەتتە ورتاق مٷددە جەنە ٶزارا تيٸمدٸ ماقساتقا جەتۋ تۇرعىسىنان وسىنداي مەمٸلەلەر جاسالادى.
بٸر سٶزبەن ايتقاندا, وسى ٸسپەتتەس كەز كەلگەن شەشٸم حالىقارالىق قۇقىق اياسىندا, سونىڭ ٸشٸندە بۇۇ جارعىسىندا بەكٸتٸلگەن مەملەكەتتٸڭ ەگەمەندٸگٸن قۇرمەتتەۋ سەكٸلدٸ قاعيداتتاردى ساقتاي وتىرىپ قاراستىرىلۋعا تيٸس.
مەسەلەن, امەريكا قۇراما شتاتتارى مەن دانيياعا گرەنلاندييانى 120 جىلعا جالداۋ تۋرالى كەلٸسٸم جاساۋعا بولار ەدٸ. بۇل مەمٸلەگە سەيكەس, گرەنلاندييا زاڭ جٷزٸندە دانييانىڭ بٸر بٶلٸگٸ بولىپ قالا بەرەدٸ, سەيكەسٸنشە, ونىڭ ەگەمەندٸك قۇقىعى بۇزىلمايدى. ال پراكتيكالىق ۋاعدالاستىقتار ستراتەگييالىق مٷددەلەرگە ساي كەلەدٸ.
تاراپتار ٶزارا ديالوگ پەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸ زور ساياساتتى باسشىلىققا الىپ, حالىقارالىق قۇقىقتان اۋىتقىماي, تٷپتٸڭ تٷبٸندە پراگماتيكالىق ەرٸ ەكٸ جاققا دا تيٸمدٸ كەلٸسٸمگە كەلەدٸ دەپ ٷمٸتتەنەمٸن.
- قازٸرگٸ كەزدە قازاقستاندا كونستيتۋتسيياعا ەنگٸزٸلەتٸن تٷزەتۋلەر قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. بۇل ٶزگەرٸستەردٸڭ مەنٸ نەدە?
- ەل تاريحىندا ەڭ ەلەۋلٸ ساياسي ترانسفورماتسييا ٷدەرٸسٸ جٷرٸپ جاتىر. بۇل ٶزگەرٸستەر دامۋدىڭ يگٸلٸگٸن قوعامدا ەدٸل بٶلۋدٸ ماقسات ەتەدٸ.
مەملەكەتتٸڭ ٸرگەسٸن بەكەمدەۋ جولىنداعى بارلىق قام-قارەكەتٸمٸز ەلٸمٸزدٸ جاڭعىرتۋعا, شىن مەنٸندە ەدٸلەتتٸ قازاقستاننىڭ نەگٸزٸن قالاۋعا باعىتتالعان.
قازاقستان «سۋپەرپرەزيدەنتتٸك» مودەلدەن باس تارتىپ, تەجەمەلٸك ەرٸ تەپە-تەڭدٸك جٷيەسٸ تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەيتٸن پرەزيدەنتتٸك رەسپۋبليكا ٷلگٸسٸنە ٶتتٸ. ول, ەڭ الدىمەن, «كٷشتٸ پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتٸن ٷكٸمەت» تۇجىرىمداماسىنا ارقا سٷيەيدٸ.
قازٸر بٸز ساياسي جاڭعىرۋدىڭ مٷلدەم جاڭا كەزەڭٸنە قادام باستىق. كونستيتۋتسييالىق رەفورما اياسىنداعى ەڭ باستى ٶزگەرٸستەردٸڭ قاتارىندا بٸر پالاتالى پارلامەنتكە (قۇرىلتاي) ٶتۋ, حالىق كەڭەسٸن قۇرۋ جەنە ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىن ەنگٸزۋ سەكٸلدٸ باستامالار بار. ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى مەملەكەتتٸڭ نەگٸزگٸ باسىمدىعى رەتٸندە جارييالانادى. ال ىنتىماق پەن بٸرلٸك, ەتنوسارالىق جەنە كونفەسسيياارالىق كەلٸسٸم سەكٸلدٸ قۇندىلىقتار مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸڭ مىزعىماس تۇعىرى بولىپ قالا بەرەدٸ.
- قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىق دامۋ ۆەكتورى قانداي?
- ماقساتىمىز – ەدٸل, قاۋٸپسٸز, تازا جەنە وزىق قازاقستان قۇرۋ. بۇل رەتتە بٸز «زاڭ جەنە تەرتٸپ» قاعيداتىن بەرٸنەن جوعارى قويامىز. ال حالقىمىزدىڭ ىنتىماعى قاستەرلٸ قۇندىلىق رەتٸندە قاراستىرىلادى.
بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستان ورتالىق ازيياداعى ەكونوميكاسى ەڭ ٸرٸ ەل سانالادى. بىلتىر جوعارى ەكونوميكالىق ٶسٸم تٸركەلدٸ. ال ٸشكٸ جالپى ٶنٸم 300 ميلليارد دوللاردان استى. جان باسىنا شاققانداعى ٸشكٸ جالپى ٶنٸم كٶلەمٸ تاريحي مەجەگە جەتتٸ.
ينۆەستيتسييالىق ساياساتىمىز تۇراقتى, اشىق ەرٸ تٷسٸنٸكتٸ ٸسكەرلٸك ورتا قالىپتاستىرۋعا باعدارلانعان. سونىمەن قاتار بٸز تاياۋ جىلدارى قازاقستاندى تولىق تسيفرلىق مەملەكەتكە اينالدىرۋدى كٶزدەيتٸن ستراتەگييالىق مٸندەتتٸ ورىنداۋدى قولعا الدىق. جاساندى ينتەللەكت پەن باسقا دا وزىق تەحنولوگييالار بەلسەندٸ ەنگٸزٸلٸپ جاتىر.
قازاقستاندى ەۋرازيياداعى باستى ترانزيت حابىنا اينالدىرعىمىز كەلەدٸ.
بۇدان بٶلەك, ەلٸمٸزدٸڭ ەنەرگەتيكا سالاسىن جاپپاي جاڭعىرتۋعا كٸرٸستٸك. بۇل ورايدا شەتەلدٸك ينۆەستورلارمەن بٸرلەسٸپ ٸرٸ جوبالاردى ٸسكە اسىرا باستادىق.
بۇل قادامنىڭ بەرٸ تاڭداعان جولىمىزدىڭ قانداي ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. ماقساتىمىز – ەرتاراپتاندىرىلعان, تەحنولوگييالىق تۇرعىدان وزىق ەرٸ ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ بەسەكە تٶتەپ بەرە الاتىن ەكونوميكا قۇرۋ, حالقىمىزدىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ.
