Konstitýtsiialyq reforma – Jańa Qazaqstannyń jarqyn bolashaǵyna betburys
Konstitýtsiialyq reforma - Jańa Qazaqstannyń jarqyn bolashaǵyna jasalyp otyrǵan betburys, qoǵamda demokratiia qaǵidattaryn ornyqtyrýǵa jasalǵan qarymdy qadam dep aitýymyzǵa tolyq negiz bar.
Ata Zańymyzdyń alǵashqy sulbasy 1995 jyly búkilhalyqtyq referendýmda qabyldandy. Sodan bergi 27 jyl ishinde oǵan Parlamenttiń zań shyǵarýshylyq quqyǵymen birneshe ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi.
Qazir álem kún sanap ózgerip jatyr. Halyqtyń talap-tilekteri men suranysynyń da sipaty ózgerýde. JaHandaný protsesteri qoǵamdyq qatynastardyń jańa formatyn qalyptastyryp otyr. Sol sebepten de, Prezident elimizdiń saiasi jańǵyrýyn, bilik tarmaqtary arasyndaǵy ózara qarym-qatynastardyń ońtaily balansyn, sonymen qatar memleket pen qoǵamnyń tiimdi dialogyn qalyptastyrýdy kózdeitin saiasi reformalar baǵdarlamasyn usynyp otyr. Osy oraida Memleket Basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev halyqqa arnaǵan beineúndeýinde: «Biz bárimiz bir el bolyp Jańa Qazaqstandy, ádil Qazaqstandy quramyz. Árbir azamattyń quqyǵy qorǵalatyn memleket bolamyz... Biz memlekettik júieni jetildirip, qoǵam men biliktiń tiimdi dialogyn ornatamyz. Osylaisha, Ekinshi Respýblikany qalyptastyramyz. Konstitýtsiialyq reforma munyń bárin tabysty júzege asyrý úshin qajet», - dedi.
Qazirgi Ata Zańymyzda 98 bap bar bolsa, onyń 33-ine ózgeris engiziletin bolady. Bul Konstitýtsiianyń 3/1 bóligi ózgeredi degen sóz. Bul rette, konstitýtsiialyq reforma tikelei búkilhalyqtyq daýys berý arqyly júzege asyrylatyn bolady, bul onyń jalpyulttyq sipatyn kórsetedi.
Konstitýtsiialyq reformanyń negizgi baǵyty retinde biliktiń barlyq tarmaqtary arasyndaǵy ókilettikter men quzyretterdiń barynsha ońtaily tepe-teńdigin qalyptastyrýdy aitýymyzǵa bolady. Prezident aǵymdaǵy jyldyń naýryz aiynda jasaǵan Joldaýynda sýperprezidenttik basqarý formasynan qýatty Parlamenti, esep beretin Úkimeti bar prezidenttik basqarý modeline kóshý qajettigine basa nazar aýdarǵan bolatyn. Sol sebepten de, Konstitýtsiialyq reformanyń negizgi baǵyttarynyń biri – Prezidenttiń birqatar ókilettikterin qysqartý bolyp tabylady. Máselen, Konstitýtsiiaǵa QR Prezidentiniń óz ókilettigi kezeńinde saiasi partiiaǵa múshe bolmaýy týraly norma engiziletin bolady. Kóptegen shet memleketterde Prezidenttiń kandidatýrasyn belgili bir partiia usynýy múmkin, al osy kandidatýra Prezident bolǵannan soń óz ókilettigi kezeńinde saiasi partiiaǵa múshe bola almaidy. Bul onyń ózin usynǵan partiiaǵa basymdyqtar bermeýin, saiasi betaraptyǵyn qamtamasyz etý maqsatynda qoldanylatyn shara bolyp tabylady.
«Týra bide týǵan joq, týǵandy bide iman joq» demekshi, Ata Zańymyzǵa QR Prezidenti jaqyn týystarynyń saiasi memlekettik qyzmet atqarýǵa, kvazimemlekettik sektor sýbektilerinde basshy laýazymyn ielený quqyqtaryn boldyrmaý jónindegi norma engizilgeli otyr. Bul óz tusynda Prezident týystaryna qandai da bir artyqshylyqtar bermeý, belgilili bir memlekettik igilikterdi paidalanýda barlyq azamattar quqyqtarynyń teńdigin qamtamasyz etý úshin jasalyp otyrǵan ádil qadam dep baǵalaimyn.
Prezident oblystardyń, respýblikalyq mańyzy bar qalalardyń jáne astananyń ákimderin óńir (qala) máslihattarynyń barlyq depýtattarynyń kelisimin ala otyryp balamaly negizde (keminde eki kandidatýra usyný arqyly) taǵaiyndaityn bolady. Bul da ádilettilik printsipterin ornyqtyrý, osy saiasi laýazymǵa barynsha laiyqty kandidatýrany iriktep alý maqsatynda engizilgeli jatqan norma bolyp tabylady jáne ol bilimi, kásibi daiyndyǵy men uiymdastyrýshylyq qabileti joǵary mamandarǵa saiasi qyzmettiń tutqasyn ustaýǵa múmkindik bereri anyq.
Prezident qoldanystaǵy Konstitýtsiiaǵa sáikes Senattyń 15 depýtatyn taǵaiyndaityn bolǵan. Qazir Senattyń 10 depýtatyn, onyń ishinde 5-eýin Qazaqstan halqy Assambleiasynyń usynysy boiynsha taǵaiyndaityndyǵy týraly norma engiziletin bolady. Óz tusynda bul ózgeris prezidenttik yqpaldy azaitý maqsatynda qoldanylyp otyrǵan sharalardyń biri.
Parlamentke zań shyǵarý qyzmetiniń tiimdiligin arttyrý jáne ony kúsheitý maqsatynda birqatar ókilettikter beriledi. Mysaly, halyqtyń ómiri men densaýlyǵyna, konstitýtsiialyq qurylysqa, qoǵamdyq tártipti qorǵaýǵa, eldiń qaýipsizdigine qater tóndiretin jaǵdailarǵa jedel den qoiý maqsatynda Úkimettiń zań shyǵarý tártibimen engizilgen zań jobalary Palatalardyń birlesken otyrysynda Parlamenttiń dereý qaraýyna jatady. Atalǵan zań jobalary qaralyp jatqanda Úkimet zań kúshi bar ýaqytsha normativtik quqyqtyq aktiler qabyldaýǵa quqyly. Sońǵy kezde oryn alǵan koronavirýs pandemiiasy, qańtar oqiǵasy, túrli tótenshe jaǵdailar osy jaǵdailarǵa jedel jaýap qatýdy shekteitin zań qabyldaý isindegi birqatar kemshilikterdiń betin ashty. Konstitýtsiiaǵa mundai normany engizý zamanymyzdyń túrli táýekelderine shuǵyl den qoiý qajettiliginen týyndap otyrǵan shara deýimizge bolady.
Jalpy Ata Zańymyzǵa engizilgeli otyrǵan ózgerister men tolyqtyrýlar paketine zer salsaq, saiyp kelgende barlyq normalar sýperprezidenttik basqarýdan túbegeili bas tartyp, prezidenttik respýblika modeline kóshýge, memlekettik bilik fýnktsiialaryn monopoliiasyzdandyrýǵa, halyqtyń memlekettik basqarý isine aralasýyn keńeitýge, azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý tetikterin kúsheitýge baǵyttalǵan.
Referendýmǵa qoldaý kórsetý maqsatynda qurylǵan oblystyq shtab tóraǵasy retinde búginde konstitýtsiialyq reformalardy keńinen nasihattaý maqsatynda aýyl-aimaqtardyń turǵyndarymen kezdesýler ótkizip kelemiz. Osyndai kezdesýler ústinde Konstitýtsiiaǵa engizilip jatqan ózgeristerdiń qalyń kópshiliktiń kóńilinen shyǵyp jatqandyǵyn ańǵarý qiyn emes. Shyn mánisinde halyq osy konstitýtsiialyq reformadan kóp úmit kútedi. Kópshilik qaýym saiasi ustynymyzdy ońtailandyrý jolymen áleýmettik-ekonomikalyq máselelerdi sheshýge jaǵdai jasalatyndyǵyna mol senim artýda.
Osy tusta Referendýmǵa qoldaý kórsetý jónindegi oblystyq shtabtyń atynan onyń tóraǵasy retinde oblys turǵyndaryna úndeý joldaǵym keledi.
Qadirmendi áleýmet! Ultymyz taǵdyrsheshti sátte turǵan shaqta barshańyzdy el Prezidentiniń janyna toptasyp, Jańa Qazaqstan, Ekinshi Respýblika qurý ideiasyn qoldaýǵa shaqyramyn. Búkilhalyqtyq referendýmǵa belsendi qatysyp, óz ustanymdaryńyzdy bildirý – azamattyq paryz! Onyń jarqyn bolashaǵy úshin judyryqtai jumylyp eńbek etý – árbirimizdiń perzenttik boryshymyz!
Qairat BALABIEV, Referendýmdy qoldaý jónindegi Túrkistan oblystyq shtabynyń tóraǵasy, Túrkistan oblystyq máslihatynyń hatshysy
