Bir sátke mekteptiń qońyraýy soǵylmaityn, synyptyń esigi ashylmaityn, al balanyń kitap ustaýy arman bolyp qalatyn zamandy elestetip kóreiikshi. Biz úshin kúndelikti kóriniske ainalǵan oqý sol kezde qanshama balaǵa qol jetpes múmkindik edi. Osyndai ýaqytta qazaq dalasyna «Kel, balalar, oqylyq!» dep ún qatqan Ybyrai Altynsarinniń sózi jai ǵana shaqyrý emes, tutas ulttyń erteńine artylǵan senim bolatyn. Búgin biz osy óleńdi oqyǵanda onyń ár jolynan balanyń bolashaǵyna alańdaǵan ustazdyń júregin sezemiz. «Oqysańyz, balalar, shamnan shyraq jaǵylar» degen oidyń máni de erekshe: shyraq degenimiz – qarańǵylyqty jaryp shyǵatyn bilim. Ybyrai óz zamanyndaǵy qiyndyqtarǵa moiymai, 1864 jyly Torǵaida mektep ashty. Sol mekteptiń tabaldyryǵyn attaǵan balalarmen birge qazaq dalasynyń jańa tarihy bastalǵandai.
Ybyrai shyǵarmalaryn oqyǵan saiyn onyń bizge aqyl aitýdan góri ómirdiń ózin kórsetkisi kelgenin ańǵaramyz. Máselen, «Áke men bala» áńgimesinde ákesiniń jerde jatqan taǵany al degen sózin elemegen bala keiin sol taǵanyń aqshasyna alynǵan shieni terý úshin qaita-qaita eńkeiedi. Kishkentai ǵana oqiǵa, biraq odan úlken sabaq alamyz: jeńil isti kópsingen adam, keide odan da kóp iske dýshar bolady.
Al «Bai balasy men jarly balasyn» oqyǵanda Asan men Úsenniń minezi bizdi eriksiz oilandyrady. Bailyqqa úirengen Asan qiyndyq aldynda abdyrap qalady, al turmysqa beiim, eńbekke jaqyn Úsen jol taýyp, ekeýiniń aman qalýyna kómektesedi. Demek, adamdy alǵa súireitin tek daiyn múmkindik emes, óziniń – bilimi, eńbegi men tapqyrlyǵy.
«Taza bulaqtaǵy» jolaýshylardyń bulaq basyndaǵy jazýdy ártúrli túsindirýi de beker emes: bir ǵana kórinisten ár adam óz júregine jaqyn maǵyna tabady. Osy shyǵarmalar maǵan Ybyraidyń balalardy jattandy sózben emes, oilandyrý arqyly tárbielegenin kórsetedi. Qazir bizde telefon da, internet te, san túrli daiyn jaýap ta bar. Biraq qandai jaǵdaiǵa tap bolsaq ta óz betimizshe sheshim taba almasaq, Úsenniń tapqyrlyǵynan ne úirendik? Al kishkentai eńbekti mensinbesek, «Áke men balany» oqyǵanymyzdyń paidasy qandai?
Ybyrai Altynsarinniń ómiri men shyǵarmalarynyń qundylyǵy – olardyń tek ótken ǵasyrda qalyp qoimaýynda. Búgin de ár balaǵa senetin, onyń múmkindigin baiqaityn, qatelesse qolynan ustaityn ustaz kerek. Ybyrai dál sondai ustaz bola bildi: ol balalardyń bilim alýyna jol ashty, qyzdardyń oqýyna da kóńil bóldi, eń bastysy, oqý men adamgershilikti bir-birinen ajyratpady. Biz keide jaqsy baǵa alýdy bilimdi bolýmen shatastyryp alamyz. Al onyń áńgimeleri shyn bilimniń adamnyń isinen, tańdaýynan, bireýge jasaǵan jaqsylyǵynan kórinetinin eske salady. Sondyqtan Ybyraidy qurmetteý – mereitoida ádemi sóz aitý ǵana emes. Bul – kitapty shyn yqylaspen oqý, eńbekten qashpaý, alǵan bilimimizdi ainalamyzǵa paida keltirýge jumsaý. Bir kezderi qazaq balasyn mektepke shaqyrǵan «Kel, balalar, oqylyq!» degen ún áli de estilip turǵandai. Sol úndi esti alý – bizdiń paryzymyz, al oǵan laiyq jaýap berý – bizdiń bolashaǵymyz.
QazUÝ-dyń 1-kýrs stýdenti Qazanbai Aianat
Ǵylymi jetekshi: fil.ǵ.k., professor R.S. Jaqsylyqbaeva
