Búgingi kúni aqparattyq jáne innovatsiialyq tehnologiialar jańarǵan saiyn, salyq júiesindegi baqylaý men ákimshildendirýdi jetildirilýge bailanysty ózgerister de kún sanap damyp keledi. Bul árine, Dúniejúzilik saýda uiymy men Dúniejúzilik banktiń «Doing Business» reitinginiń talaptary negizinde júzege asyrylyp jatqan sharalar. Sondyqtan da salyq tóleýshi sýbektilerge qoiylatyn talaptarǵa bailanysty birqatar ózgerister tájiribege engizilýde. Sonyń biri – saýda oryndarynda avtomatty túrde málimetter berý fýnktsiiasy bar baqylaý-kassalyq mashinasyn ornatý bolyp tabylady.
Bul talap – salyqtan jaltarýǵa jol bermeitin jáne salyqtyq eseptilik problemalaryn der kezinde júrgizip otyrýǵa múmkindik beretin tiimdi mehanizm. Atap aitsaq, QR Salyq kodeksiniń 645 babynyń 1 tarmaǵy, 4 tarmaqshasynyń jáne QR Úkimetiniń 2015 jyldyń 30 jeltoqsanyndaǵy №1129 Qaýlysynyń talaptary negizinde, 2016 jyldyń 1 qańtarynan bastap elimizdiń aýmaǵyndaǵy zańdy tulǵalar men jeke kásipkerler úshin málimetter berý fýnktsiiasy ornatylǵan baqylaý-kassalyq mashinasyn paidalaný tártibi engizildi. Sonymen qatar, salyq tóleýshiler úshin jasalyp otyrǵan bul talaptar jalpylama qoldanystaǵy telekommýnikatsiia júiesi joq jerde ǵana jumys istemeidi. Sebebi, alys aýyldarda, ǵalamtor júiesi tolyq túrde jumys istemeitin jerlerde atalmysh baqylaý-kassalyq mashinasyn ornatý mindetti emes.
Osy oraida, «salyq tóleýshilerdiń qandai kategoriiasy avtomatty túrde málimet berý fýnktsiiasy ornatylǵan baqylaý-kassalyq mashinasyn ornatýǵa mindetti?» degen zańdy suraq týatyny aqiqat. Atap aitsaq, orman sharýashylyǵy jáne qurylys materialdarymen, santehnikalyq jabdyqtarmen, metall buiymdarymen, kompiýtermen, jylytý jáne sý qubyry qondyrǵysymen, aýdio-video tehnikalarymen, elektroturmystyq priborlarmen, jihazben, jaryq beretin qondyrǵylar men bólshek jáne kóterme saýda jasaityndar, sondai-aq qonaqúi, meiramhana, azyq-túlikti jetkizip berý, kinofilmdi kórsetýge tapsyrys berý, shashtaraz jáne sulýlyq salony, baǵdarlamalyq qamtamasyz etý qyzmetimen ainalysatyndar málimet berý fýnktsiiasy ornatylǵan baqylaý-kassalyq mashinasyn paidalaný arqyly jumys isteýge mindetti.
Avtomatty túrde málimet beretin baqylaý-kassalyq mashinasynyń jumys qaǵidaty óte jaqsy damyǵan. Ony jetik meńgerý – zaman talabyna sai úrdispen jasalǵan protsedýra dese de bolady. Qassalyq-baqylaý mashinasyn paidalaný mehanizminde burynǵy kassalyq apparatpen salystyrǵanda kóp aiyrmashylyq joq. Atap aitsaq, kassalyq-baqylaý mashinasyn qoldaný tómengidei tártippen júrgiziledi. Mysaly, taýar satyp alýshydan alynǵan qolma-qol aqsha baqylaý-kassalyq mashinasyna engiziledi. Baqylaý-kassalyq mashinasynyń málimetteri onlain rejiminde «Qazaqtelekom» aktsionerlik qoǵamynyń fiskaldi málimetter jinaityn ortalyq operatoryna jiberiledi de, jinaqy baqylaýda turǵan chekke ózindik nómir beriledi. Ózindik nómir baqylaý-kassalyq mashinaǵa kelip túsken kezde mashinadan baqylaýdaǵy chek shyǵady da, satyp alýshyǵa beriledi. Sodan keiin fiskaldyq málimetterdiń operatory júieli túrde kúndelikti sommalyq esepterdi árbir kassalyq-baqylaý mashinalary boiynsha memlekettik kirister komitetiniń serverine jiberip otyrady. Bul júieniń engizilýi elimizde kóleńkeli ainalymnyń kólemin qysqartýmen qatar, tutynýshynyń quqyǵyn qorǵaýda da úlken rol atqarady. Sonymen qatar, kassalyq-baqylaý mashinasy ornatylyp, ol óz jumysyn durys atqaryp turǵan jaǵdaida, salyq organdary tarapynan bolatyn negizsiz tekserýlerge de jol berilmeidi. Sebebi, salyq organdary kassalyq-baqylaý mashinasy ornatylǵan saýda núktesindegi qolma-qol aqshamen jasalatyn barlyq operatsiialar boiynsha «Qazaqtelekom» aktsionerlik qoǵamy arqyly tiisti málimettermen der ýaqytynda qamtamasyz etilip otyrady.
Qazirgi ýaqytta kassalyq-baqylaý mashinalarynyń memlekettik reestrge tirkelgen jańa úlgilerin atalmysh mashinalarǵa tehnikalyq qyzmet kórsetý ortalyqtarynan alýǵa bolady. Satyp alǵannan keiin, birinshiden, fiskaldi málimetter operatorynyń www.oofd.kz veb-resýrs portalynan qaǵazǵa shyǵaryp alyp, ony qol qoiý jáne mórmen kýálandyrý arqyly fiskaldi málimetter operatorymen kelisim jasalady.
Ekinshiden, jergilikti qyzmet aimaǵy boiynsha memlekettik kiris organdaryna ótinish jazý arqyly baqylaý-kassalyq mashinasyn tirkeý kartochkasy beriledi.
Úshinshiden, baqylaý-kassalyq mashina portalda tirkeledi de, ID jáne token (tańbalaýshy) nómiri alynady. Baqylaý-kassalyq mashinasyn memlekettik kiris organynda jáne joǵaryda aitylǵan portalda tirkegennen keiin baqylaý-kassalyq mashinasyn ID jáne tokenmen avtorlastyrý qajet. Osy jumystardyń bári bitkennen keiin eski kassalyq mashina memlekettik kiris organynyń esebinen shyǵarylady da, jańa qondyrǵy óz jumysyn bastaidy.
Iá, bir qaraǵanda, baqylaý-kassalyq mashinalardy ornatýda jáne tirkeý barysynda qiynshylyqtar az emes siiaqty kórinýi múmkin. Alaida, aqparattyq tehnologiiadan habary bar adamǵa esh qiyndyǵy joq.
Sebebi, HHI ǵasyr – avtomattandyrý, jańalandyrý jáne ǵalamtor ǵasyry ekenin umytpaǵanymyz jón. Qazirgi ýaqytta bul talaptar telekommýnikatsiialar jetildirilgen aimaqtarda ǵana júzege asyrylyp jatsa, erteńgi kúni búkil selolyq jerlerde de qanatyn keńge jaiatyn ýaqyt ta alys emes. Sondyqtan da zaman talabyna sai salyqtyq saýattylyqty jetildirip, tehnikalyq jetistikterdiń kóshinen qalyp qoimaǵan abzal.
Taǵy da bir aita ketetin jaǵdai, baqylaý-kassalyq mashinalaryn ornatý máselesine nemquraidy qaraýǵa bolmaidy. Olai deitinimiz, kez-kelgen zań talaptary ony oryndamaǵan jaǵdaida quqyqtyq sharalar qoldanýdy nazardan tys qaldyrmaidy. Sebebi, zań – barshaǵa ortaq. Al ony oryndaýǵa árkim mindetti. Sondyqtan da avtomatty túrde málimet berý fýnktsiiasy bar baqylaý-kassalyq mashinalaryn ornatpaý, tirkemeý jáne tiisti talappen durys jumys istetpeý faktileri oryn alǵan jaǵdaida, Qazaqstan Respýblikasy Ákimshilik-quqyq buzý kodeksiniń 284 baby boiynsha jaýapkershilikke tartylatynyn da eske sala ketken artyq bolmas.
Beken NURAHMETOV, Almaty qalalyq memlekettik kirister departamentiniń túsindirý jumystary basqarmasynyń bólim basshysy.
